POŚREDNIA FOTOMETRYCZNA METODA MIEDZIOWA OZNACZANIA DROBNOCZĄSTECZKOWYCH CUKRÓW W MIODACH
tekst: Andrzej Ścigalski
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXIX, 1995 — Andrzej Ścigalski
strona 109PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXIX, Nr 2 1995
Andrzej Ścigalski
Wydział Ogrodniczy AR, Zakład Biochemii, Al. 29 Listopada 48, 31-425 Kraków
Streszczenie
Przedstawiono fotometryczną metodę oznaczania cukrów redukujących (przed i po krótkiej inwersji), oraz glukozy i fruktozy w miodach, stosując odczynnik używany w popularnej metodzie miareczkowej Luffa-Schoorla. Ogrzewanie roztworów z odczynnikiem Luffa-Schoorla powoduje wytrącanie tlenku miedziawego, który odwirowuje się. Natomiast mierzy się absorbancję niezredukowanej miedzi w roztworze. Absorbancja roztworów przed reakcją, pomniejszona o absorbancję po reakcji, jest proporcjonalna do zawartości cukrów redukujących w roztworze. Podobnie postępuje się ze standardami glukozy i fruktozy. Zastosowanie dwóch temperatur ogrzewania roztworu (temperatura wrzącej łaźni wodnej i temperatura 70°C) pozwala na oznaczenie osobno fruktozy i glukozy, bowiem zredukowana glukoza stanowi w 70°C średnio około 11% redukcyjności fruktozy. Natomiast w temperaturze wrzenia łaźni wodnej oba cukry wykazują podobną redukcyjność, co pozwala oznaczyć sumę cukrów redukujących, a z różnicy oznaczeń przed i po krótkiej inwersji wylicza się sacharozę.
<u>Słowa kluczowe:</u> glukoza, fruktoza, redukcyjność, miód.
WPROWADZENIE
Powszechnie stosowaną do oznaczeń cukrów redukujących, miareczkową metodę Luffa-Schoorla, próbowało przystosować do fotometrycznych, seryjnych oznaczeń niezależnie od siebie dwóch autorów (Bubicz i in. 1983; Bachman i in. 1960). Próby powiodły się częściowo. W przypadku opracowania Bubicz znacznym utrudnieniem w oznaczaniach seryjnych jest duża objętość stosowanych płynów oraz złożony sposób usuwania źle sączących się osadów Cu₂O. Natomiast utrudnieniem w opracowniu Bachman jest konieczność stosowania specjalnego szkła laboratoryjnego i szacowania wyników z krzywych wzorcowych wykonywanych oddzielnie dla każdej serii oznaczeń. W obu opracowaniach zagubiła się pierwotna idea oryginalnej metody Luffa-Schoorla, zakładającej takie warunki reakcji w których glukoza i fruktoza wykazują identyczną redukcyjność. Niemniej jednak prostota oznaczania cukrów w oparciu o zmiany zabarwienia odczynnika miedziowego zachęcała do dalszych prób nad adaptowaniem metody Luffa-Schoorla do fotometrycznych oznaczeń cukrów w analizach seryjnych.
strona 110Cel ten zamierzano osiągnąć w niniejszej pracy: po pierwsze stosując takie warunki ogrzewania mieszaniny reakcyjnej w których wystąpi zależność prostolinijna, pomiędzy stężeniem cukrów i absorbancją, co umożliwi stosowanie współczynnika ekstynkcji zamiast kłopotliwych w zastosowaniu krzywych wzorcowych, po drugie przez takie dobranie objętości płynów jak i postępowania analitycznego, aby oznaczenie było wygodne do przeprowadzenia w analizie seryjnej.
Zamierzano również wykorzystać niejednakowe reakcje fruktozy i glukozy na zmiany warunków ogrzewania do wyliczenia stężeń każdego z tych cukrów w analizowanym obiekcie. Wyliczenie sprowadza się do rozwiązania dwóch równań, w których danymi są: absorbancja standardów (glukozy i fruktozy) oraz analizowanej próby w dwóch różnych, odpowiednio dobranych, warunkach reakcji. Z kolei niewiadomymi są stężenia glukozy i fruktozy w analizowanej próbie.
Wyliczanie stężeń z układu równań, z jednej strony ułatwia eliminację błędu spowodowanego niejednakową reaktywnością glukozy i fruktozy w warunkach przeprowadzanej analizy, z drugiej zaś umożliwia oszacowanie niezależnie stężenia glukozy i fruktozy, co ma praktyczne znaczenie przy ocenie zafałszowań miodów (White 1980). Z kolei stosunek stężenia glukozy do stężenia fruktozy jest cechą gatunkową wielu miodów (Krauze 1991), jak również jednym z głównych czynników decydujących o strukturze miodu i przebiegu jego krystalizacji (Curyło i in. 1978), a więc decydujących o cechach bardzo ważnych z punktu widzenia konsumenta. Wprawdzie do takiego oznaczenia przydatniejsze są bardziej selektywne metody enzymatyczne lub przy użyciu HPLC (Sancho i in. 1990), jednakże oznaczenia takie są ciągle bardzo drogie i możliwe do przeprowadzenia tylko w dobrze wyposażonych laboratoriach.
MATERIAŁ I METODY
Stosowano miody wielokwiatowe rozprowadzane przez Krakowską Spółdzielnię Ogrodniczo-Pszczelarską w latach 1990 – 1992, w których wstępnie oznaczano glukozę i fruktozę. Do właściwych analiz wybrano 6 miodów, dla których oznaczenia tych cukrów, uzyskane niżej omawianymi metodami proponowaną i referencyjnymi, były zgodne.
Jako metody odniesienia stosowano:
- enzymatyczną metodę kolorymetryczną z glukozooksydazą (Hoffmeister i in. 1970) – (metoda Ge),
- oryginalną miareczkową metodę Luffa-Schoorla (Rutkowska 1981) – (metoda LS) ,
- zalecaną przez polską normę dla miodów (PN-75/A-77626-1983 r.) metodę miareczkową Lane-Eynona – (metoda LE).
Metoda proponowana. Stosowano trzy warianty różniące się warunkami ogrzewania mieszaniny reakcyjnej:
- w pierwszym wariancie (wariant P10), mieszaninę reakcyjną ogrzewano przez 10 minut we wrzącej łaźni wodnej,
- w drugim wariancie (wariant P30), w tej samej łaźni ogrzewano mieszaninę reakcyjną przez 30 minut.
- w trzecim wariancie (wariant P70), mieszaninę reakcyjną ogrzewano przez 10 minut w temperaturze 70°C.
W każdym z wariantów ogrzewano równocześnie z roztworem Luffa-Schoorla wodę destylowaną (jako ślepą odczynnikową), 0,25% glukozę i 0,25% fruktozę (jako standardy) oraz 0,25% roztwór miodu uzyskany z 2,5% roztworu podstawowego miodu sporządzonego zgodnie z polską normą (PN-75/A-77626). Każde oznaczenie wykonywane było w 3 powtórzeniach.
1 ml jednego z w/w płynów mieszano w probówce z 1 ml odczynnika Luffa-Schoorla (25 g CuSO₄ • 5H₂O + 50 g kwasu cytrynowego + 388 g Na₂CO₃ • 10H₂O do 1000 ml), ogrzewano na łaźni wodnej, chłodzono, dodawano 8 ml wody destylowanej, ponownie mieszano, odwirowywano osad Cu₂O i mierzono absorbancję supernatantu na fotometrze „Spekol” przy 740 nm. Wyniki stosowane do obliczeń stanowiły różnice absorbancji ślepej próby i analizowanego miodu lub standardu.
Symbolami M100 i M70 oznaczano w/w wartości dla miodu analizowanego odpowiednio w temperaturze 100°C lub 70°C. Podobnie symbolami G100 i G70 oznaczano wartości dla standardów glukozy, a symbolami F100 i F70 wartości dla standardów fruktozy, analizowanych w powyższych temperaturach.
Do obliczenia procentowych stężeń fruktozy i glukozy (w g/100 g miodu), posługiwano się następującymi wzorami:
glukoza Gp = (M100 • F70 – F100 • M70) : (G100 • F70 – F100 • G70) fruktoza Fp = (M70 • G100 – G70 • M100) : (G100 • F70 – F100 • G70)
WYNIKI
Zależność prostolinijną pomiędzy stężeniem cukru i absorbancją obserwuje się zarówno dla glukozy jak i dla fruktozy w zakresie stężeń od 0,05% do 0,3% (wariant P10). Przy czym redukcyjność glukozy jest o 3% niższa od redukcyjności fruktozy. Występujący skutkiem tego błąd oznaczenia może być eliminowany: po pierwsze, przez odnoszenie oznaczeń do średniej ze standardu glukozowego i fruktozowego zamiast pojedynczego standardu, przy założeniu, że stężenia obu tych cukrów w analizowanym obiekcie są podobnej wielkości; po drugie, przez wydłużenie czasu ogrzewania do 30 minut (wariant P30), kiedy to glukoza i fruktoza wykazują identyczną redukcyjność. Niewielkie i równomierne ubytki wyparowanej z probówek wody w trakcie takiego ogrzewania nie wpływają na wielkość wyliczonych stężeń cukrów.
strona 112Innym rozwiązaniem może być przeprowadzanie równolegle (używając tych samych roztworów) drugiego oznaczenia w innych warunkach termicznych. Przy założeniu, że redukcyjność innych cukrów niż fruktoza i glukoza w miodzie nie odgrywa większej roli, można dokonać obliczenia według wyżej podanego wzoru.
Jedno z oznaczeń przeprowadza się w temperaturze wrzącej łaźni wodnej a drugie w temperaturze 70°C. Warunki 10-minutowego ogrzewania w 70°C wybrano biorąc pod uwagę: możliwość stosowania tych samych stężeń do oznaczeń w każdej z obu wymienionych temperatur oraz najmniejszy błąd oznaczania w tej temperaturze w porównaniu z oznaczeniami w temperaturach 60°C, 80°C i 90°C.
W tych warunkach ogrzewania prostoliniową zależność absorbancji od stężenia obserwuje się dla fruktozy w zakresie od 0,05% do 0,30%, a dla glukozy od 0,10% do 1,0%. Ostatecznie przyjęto identyczne stężenia 0,25% dla wszystkich roztworów: standardów glukozowego i fruktozowego oraz dla badanej próby miodu, zarówno w przypadku oznaczeń po 10-minutowym ogrzewaniu w 70°C jak i w temperaturze wrzącej łaźni wodnej. Proponowane warunki analityczne pozwalają na oznaczenie sumy cukrów redukujących lub oddzielnie glukozy i fruktozy, jak również oznaczenie sumy wszystkich cukrów po przeprowadzeniu inwersji wg normy dla miodu (PN-75/A-77626) i zobojętnieniu przy pomocy NaOH do pH 8. Z różnicy oznaczeń po i przed inwersją można obliczyć zawartość sacharozy wraz z oznaczaną w tych warunkach melecytozą. Każde z wymienionych oznaczeń porównywano z metodami powszechnie stosowanymi, przyjmując oznaczenia metodą referencyjną za 100%.
Oznaczanie glukozy i fruktozy. Daje się obserwować zgodność wyników oznaczania glukozy i fruktozy metodą proponowaną (wariant P10 i P70) z wynikami otrzymanymi metodami referencyjnymi Ge i LS. Do oznaczeń glukozy stosowano metodę Ge natomiast fruktozę obliczano z różnicy oznaczenia redukcyjności metodą LS minus oznaczenie glukozy metodą Ge (tabela 1 kolumna 4 i 7). Współczynniki zmienności dla glukozy i fruktozy wynoszą odpowiednio ±2,28% i ±2,88%.
Stosunek stężeń fruktozy do glukozy obliczony z oznaczeń metodami referencyjnymi (tab.1 kolumna 8) dla miodów 1,2 i 4, wykazuje zgodność z analogicznym stosunkiem uzyskanym z oznaczeń metodą proponowaną (kolumna 9). Natomiast dla miodów 3, 5 i 6 obserwuje się różnice (1,17 i 1,11: 0,97 i 1,06 oraz 0,92 i 0,99), które z jednej strony mogły wynikać z przypadkowego rozłożenia błędów oznaczeń a z drugiej skłaniają do zachowania większej ostrożności przy wyliczaniu wartości tych stosunków ze zbyt dużą dokładnością.
Celem prześledzenia poprawności oznaczania stężeń glukozy i fruktozy w warunkach ekstremalnych stężeń glukozy i fruktozy, przygotowywano preparaty miodu wzbogaconego 5-gramową naważką glukozy lub fruktozy. W
strona 113pierwszym przypadku uzyskano preparat, w którym stężenie glukozy winno wg obliczenia wynosić 70,91% a fruktozy 17,91%. W drugim stężenie glukozy winno wynosić 20,92% a fruktozy 67,91%.
Wyniki uzyskane metodą proponowaną wskazują na dobre odzyskanie obu standardów: 99% w przypadku glukozy i 102% w przypadku fruktozy.
Tabela 1* Oznaczanie glukozy i fruktozy metodą proponowaną i referencyjnymi (%) Determination of glucose and fructose by proposed and reference methods (%)
| Miód Honey | Ge | Gp | Gp/Ge %Ge | LS-Ge | Fp | Fp/LS-Ge %LS-Ge | LS-Ge/Ge | Fp/Gp |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 42,00 | 42,53 | 101 | 34,28 | 34,91 | 102 | 0,82 | 0,82 |
| 2 | 38,19 | 37,66 | 99 | 39,21 | 38,36 | 98 | 1,03 | 1,02 |
| 3 | 33,30 | 33,94 | 102 | 39,14 | 37,73 | 96 | 1,17 | 1,11 |
| 4 | 36,90 | 36,62 | 99 | 37,02 | 36,40 | 98 | 1,00 | 0,99 |
| 5 | 37,98 | 36,58 | 96 | 36,73 | 38,89 | 106 | 0,97 | 1,06 |
| 6 | 37,72 | 36,63 | 97 | 34,61 | 36,40 | 105 | 0,92 | 0,99 |
- Objaśnienia do tabel 1, 2, 3: Ge – Glukoza metodą enzymatyczną; Gp – glukoza metodą proponowaną; Fp – fruktoza metodą proponowaną; LS oraz LSi – redukcyjności przed i po inwersji metodą Luffa-Schoorla; P10 oraz P10i – redukcyjności przed i po inwersji metodą proponowaną – 10 min.; P30 oraz P30i – redukcyjności przed i po inwersji metodą proponowaną – 30 min.
- Comments to tables 1, 2, 3: Ge – glucose by enzymic method; Gp – glucose by proposed method; Fp – fructose by proposed method, LS and LSi – reductivity before and after inversion by Luff-Schoorl method; P10 and P10i – reductivity before and after inversion by proposed method – 10 min. heating; P30 and P30i – reductivity before and after inversion by proposed method – 30 min. heating.
Oznaczanie cukrów redukujących. Stężenia cukrów redukujących metodą proponowaną można przetestować na trzy sposoby:
- dodając stężenia glukozy i fruktozy (wariant P10 i P70),
- wykonując oznaczenia po 10 minutach ogrzewania mieszaniny reakcyjnej we wrzącej łaźni (wariant P10). Współczynnik ekstynkcji stosowany w tym przypadku będzie średnią z oznaczeń standardu glukozowego i fruktozowego,
- po 30-minutowym ogrzewaniu mieszaniny reakcyjnej (wariant P30). Współczynnik ekstynkcji w tym przypadku może pochodzić z oznaczeń dowolnego ze standardów, które w tych warunkach wykazują identyczną wartość.
Porównanie każdego z tych sposobów oznaczenia redukcyjności z oznaczeniem dokonanym metodą referencyjną, za którą przyjęto oryginalną metodę Luffa-Schoorla, wykazują dużą zgodność, wyrażaną w %% oznaczeń metodą referencyjną (tabela 2).
Dodatkowo dokonano porównania oznaczenia na siedmiu różnych
strona 114miodach metodą proponowaną po 10-minutowym ogrzewaniu we wrzącej łaźni (wariant P10) z oznaczeniem zalecanym przez polską normę dla miodu – metoda LE. Wyniki wyrażone w %% oznaczeń metodą referencyjną (od 95% do 108%) wskazują na zadawalającą zgodność.
Tabela 2* Oznaczanie redukcyjności metodami proponowanymi i referencyjnymi (%) Determination of reductivity by proposed and reference methods (%)
| Miód Honey | LS | Fp+Gp | Fp+Gp/LS %LS | P10 | P10/LS %LS | P30 | P30/LS %LS |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 76,28 | 77,43 | 102 | 77,33 | 101 | 76,59 | 100 |
| 2 | 77,40 | 76,02 | 98 | 76,02 | 98 | 76,83 | 99 |
| 3 | 72,44 | 71,66 | 99 | 71,72 | 99 | 71,94 | 99 |
| 4 | 73,92 | 73,02 | 99 | 73,02 | 99 | 73,48 | 99 |
| 5 | 74,71 | 75,47 | 101 | 75,50 | 101 | 75,16 | 101 |
| 6 | 72,33 | 73,03 | 101 | 73,02 | 101 | 72,20 | 100 |
- Objaśnienia patrz tabela 1 – Comments see table 1.
Oznaczanie sumy cukrów. Oznaczanie sumy cukrów można uzyskać podobnie jak oznaczenie cukrów redukujących po 10-minutowym ogrzewaniu (wariant P10), lub po 30-minutowym ogrzewaniu (wariant P30) próby uprzednio poddanej inwersji. Porównanie tych oznaczeń z oznaczeniami przeprowadzonymi przy pomocy oryginalnej metody Luffa Schoorla – metoda LS (od 98% do 101%) wykazały dobrą zgodność oznaczeń z metodą referencyjną wyrażoną w %% oznaczeń uzyskanych tą metodą (tabela 3).
Oznaczanie sacharozy. Stężenia sacharozy, zawyżonej melecytozą, obliczano z różnicy redukcyjności przed i po inwersji. Zgodność tych oznaczeń metodami proponowanymi (wariant P10 i P30) z metodą referencyjną (tab.3 kolumny 9 i 11), należy uważać za zadowalające, bowiem wielkości tych różnic (od 1,52 do 5,02%) są wielokrotnie mniejsze od składników tych różnic (od 74,20 do 79,06%). Jest to jednocześnie przyczyną powstawania bardzo dużych błędów tak obliczonych wartości.
We wszystkich wyżej wymienionych przypadkach oznaczeń testowano różnicę pomiędzy metodą proponowaną a metodami referencyjnymi, przy pomocy testu „t” Studenta. W żadnym przypadku nie stwierdzono istotności tych różnic.
strona 115Tabela 3*
| Miód Honey | LSi | P30i | P10i | P30i/LSi %LSi | P10i/LSi %LSi | LSi-LS | P30i-P30 | P30i-P30/LSi-LS %LSi-LS | P10i-P10 | P10i-P10/LSi-LS %LSi-LS |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 79,06 | 79,04 | 79,41 | 100 | 100 | 2,78 | 2,45 | 88 | 2,08 | 75 |
| 2 | 78,92 | 78,51 | 77,85 | 99 | 99 | 1,52 | 1,68 | 111 | 1,83 | 120 |
| 3 | 75,17 | 74,20 | 74,72 | 99 | 99 | 2,73 | 2,06 | 75 | 3,00 | 110 |
| 4 | 78,81 | 78,50 | 77,07 | 100 | 98 | 4,89 | 5,02 | 103 | 4,05 | 83 |
| 5 | 78,06 | 78,87 | 78,50 | 100 | 101 | 3,35 | 2,71 | 81 | 3,00 | 90 |
| 6 | 74,20 | 74,26 | 75,11 | 100 | 101 | 1,87 | 2,06 | 110 | 2,09 | 112 |
- Objaśnienia patrz tabela 1 – Comments see table 1.
WNIOSKI
Odczynnik Luffa-Schoorla do oznaczenia fotometrycznego zmiany zabarwienia nieprzereagowanej miedzi, można polecić do analizy cukrów w miodach. Oznaczenia cukrów redukujących, sumy cukrów i sacharozy w miodach wykonane metodą polecaną są zgodne z oznaczeniami uzyskanymi przy pomocy metod powszechnie stosowanych w analizie żywności (Luffa-Schoorla, Lane-Eynona oraz metodą enzymatyczną przy użyciu glukozooksydazy). Dodatkowo metoda ta daje możliwość oznaczania glukozy i fruktozy w miodach, w których redukcyjność wynika tylko z obecności glukozy i fruktozy. Proponowana metoda jest metodą szybką i tanią, wymagającą jedynie prostych urządzeń laboratoryjnych.
LITERATURA
Bachman S., Kenner M. (1960) – Wykorzystanie odczynnika miedziowego wg Luffa-Schoorla do fotometrycznego oznaczania cukrów redukujących w surowcach roślinnych. Zesz.Nauk.P Ł., 31:3-13.
Bubicz M., Jackowska J., Łucjan M. (1983) – Spektrofotometryczna metoda oznaczania cukrów redukujących w zbożach. Przem.Spoż., 37:314-316.
Curyło J., Demianowicz A., Guderska J., Kirkor S., Konopacka Z., Woyke J. (1970) – Hodowla pszczół PWRiL., :467-469.
Krauze A. (1991) – Sugar spectrum of Polish nectar and honeydew honeys. Acta Aliment. Pol., 17:109-117.
Hoffmeister H., Junge B. (1970) – Automatic clinical-chemical methods of analysis Z.Klin.Chem.Klin.Biochem., 8:613-617.
Sancho M., Muniategui S., Lopez J., Simal J., Huidobro J. (1990) – Comparison of high performance liquid chromatographic and enzymic methods for determining fructose and glucose in honey and rapid analysis of other sugars. Anales de Bromatologia, 42(1):71-81.
Rutkowska U. (1981) – Wybrane metody badania skłdników i wartości odżywczej żywności, PZWL W-wa, :150-152.
White J. (1980) – Detection on honey adulteration by carbohydrate analysis. Assoc.Off.Anal.Chem., 63:11-18.
INDIRECT PHOTOMETRIC CU-METHOD OF LOW MOLECULAR SUGAR DETERMINATION IN HONEYS
A. Ścigalski
Summary
Photometric method of reducing sugars determination (before and after short inversion) as well as glucose and fructose in honeys by use of Luff-Schoorl reagent has been presented. The heating of reducing sugars with Luff-Schoorl reagent causes cuprous oxide precipitation, which
strona 117is centrifuged off, and an absorbancy of non-reduced copper is measured. Absorbancy of the Luff-Schoorl solution before reaction minus that one after reaction is proportional to the reducing sugars present in the solution. The same procedure is applied to the standard solutions of glucose and fructose. Two temperatures of heating (boiling water bath and 70°C) allow to determine separately fructose and glucose, because glucose reductivity at 70°C constitutes in average about 11% of fructose reductivity. On the other hand at the temperature of boiling water bath the mentioned sugars show similar reductivity, which allows to determine the sum of reducing sugars, and sucrose after short inversion.
<u>Keywords:</u> glucose, fructose, reductivity, honey.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 109: „opracowniu” → opracowaniu
- s. 115, tab. 3, miód 5, kol. P30i: „78,87″ → 77,87
- s. 116, piśmiennictwo: „skłdników” → składników
- s. 116, piśmiennictwo: „Detection on honey” → Detection of honey
