TRZMIELE WOJEWÓDZTWA CHEŁMSKIEGO I BIALSKO-PODLASKIEGO
tekst: Anna Anasiewicz, Andrzej Ruszkowski, Andrzej Kosior, Stanisława Sowa, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXVI, 1992 — Anna Anasiewicz, Andrzej Ruszkowski, Andrzej Kosior, Stanisława Sowa, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska
strona 115PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXVI 1992
Anna Anasiewicz
Katedra Entomologii AR ul. Akademicka 15, 20-033 Lublin
Andrzej Ruszkowski
Oddział Pszczelnictwa, Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Andrzej Kosior
Zakład Ochrony Przyrody i Zasobów Naturalnych PAN ul. Lubicz 46, 31-512 Kraków
Stanisława Sowa
Katedra Entomologii ART, 10-957 Olsztyn
Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska
Oddział Pszczelnictwa, Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Streszczenie
W woj. chełmskim w latach 1957-1974 złowiono 18 gatunków trzmieli, w bialsko-podlaskim tylko 14. W dwu trzecich miejscowości dominowały Bombus terrestris L. i B. lucorum L., w innych B. ruderarius Müll., B. muscorum F., B. ruderatus F. lub B. lapidarius L. Z bardzo rzadkich gatunków złowiono B. maculidorsis Skor. i B. laesus mocsaryi Mor. Zagęszczenie trzmieli było w latach 1972-1974 zbyt niskie dla uzyskania opłacalnych plonów nasion koniczyny czerwonej, z wyjątkiem jednej miejscowości woj. chełmskiego.
Słowa kluczowe: trzmiel, koniczyna, zagęszczenie pszczół, Chełmskie, Podlasie.
WSTĘP I METODYKA
Fauna trzmieli woj. chełmskiego i bialsko-podlaskiego badana była w latach 1957-1974 i tylko fragmenty wyników badań z lat 1964-1969 zostały częściowo opublikowane (Anasiewicz 1973, 1976, Antonik 1967, Jankowska 1968, Olszewska 1969, Ruszkowski i Biliński 1968, Ruszkowski i in. 1980). Obserwacje zagęszczenia trzmieli na polach koniczyny czerwonej oraz ich połowy w latach 1972-1974 prowadzili M. Biliński, A. Kosior i S. Sowa, oznaczanie zaś złowionych trzmieli A. Anasiewicz, A. Ruszkowski i M. Dylewska.
Metodykę stosowano taką samą jak w poprzednich pracach tego cyklu (np. Ruszkowski i in. 1989). Rozmieszczenie badanych miejscowości podane zostało
strona 116na mapce (ryc. 1). Trzmiela ziemnego – B. terrestris (L.) i gajowego – B. lucorum (L.) ujęto przy omawianiu wyników łącznie jako „trzmiele ziemne”. Ryc. 1

BIAŁA PODLASKA-province: 1 – Hołowczyce, 2 – Puczyce, 3 – Biernaty, 4 – Tłuściec, 5 – Międzyrzec Podl., 6 – Białka, 7 – Radzyń Podl., 8 – Czemierniki, 9 – Komarno, 10 – Cicibór, 11 – Kijowiec, 12 – Kijowiec Kolonia, 13 – Krzyczew, 14 – Neple, 15 – Terespol, 16 – Tuczna, 17 – Krzywowólka, 18 – Wisznice, 19 – Horodyszcze, 20 – Mosty. CHEŁM-province: 21 – Sosnowica, 22 – Kaplonosy, 23 – Włodawa, 24 – Wytyczno, 25 – Uściwierz, 26 – Anusin, 27 – Kamionka, 28 – Bezek, 29 – Sawin, 30 – Dorohusk, 31 – Huta, 32 – Okszów, 33 – Chełm, 34 – Uhrusk, 35 – Żmudź, 36 – Białopole, 37 – Wojsławice, 38 – Kukawka, 39 – Surhów, 40 – Krasnystaw, 41 – Borek, 42 – Łopiennik.
strona 117WYNIKI
Skład gatunkowy trzmieli. Na terenie woj. bialsko-podlaskiego stwierdzono występowanie 14 gatunków trzmieli (Tab. 1) przy czym dominowały głównie (w 89% miejscowości) „trzmiele ziemne” (B. terrestris i B. lucorum), same albo przy subdominacji kamiennika – B. lapidarius (L.), rudonogiego – B. ruderarius (Müll.), a rzadko rudego – B. pascuorum (Scop.) lub ciemnopasego – B. ruderatus (F.). Tylko w Wisznicach w 1966 r. dominował trzmiel rudonogi przy subdominacji trzmieli ziemnych oraz kamiennika, żółtego – B. muscorum (F.), ogrodowego – B. hortorum (L.) i drzewnego – B. hypnorum (L.). Rzadziej występowały: trzmiel rudoszary – B. sylvarum (L.), paskowany – B. subterraneus (L.), szary – B. veteranus (F.), wielkooki – B. confusus Schenck i rdzawoodwłokowy – B. pomorum (Pz.).
W woj. chełmskim (Tab. 2) złowiono 18 gatunków trzmieli. Oprócz gatunków wspólnych z woj. bialsko-podlaskim występowały tu również trzmiel zmienny – B. humilis (Ill.), grzbietoplam – B. maculidorsis (Skor.) i naddunajski – B. laesus mocsaryi (Mor.), przy czym ten ostatni gatunek nie był w XX w. nigdzie w Polsce obserwowany poza jedynym okazem z Kamionki (Ruszkowski i in. 1980), a wcześniej obserwował go jedynie Śnieżek (1894) w Polsce południowo-wschodniej.
Dominowały w woj. chełmskim głównie trzmiele ziemne (w 62,5% miejscowości), rzadziej (po 12,5%) rudonogi, żółty i ciemnopasy, a tylko w Uhrusku w 1966 r. – kamiennik. Subdominantami były także czasem trzmiel rudoszary, rudy, paskowany i ogrodowy. W woj. chełmskim zaznaczył się wyraźnie większy niż w innych rejonach Polski udział gatunków ciepłolubnych – wystąpił tu np. trzmiel naddunajski, w szeregu miejscowości spotykano trzmiela rdzawoodwłokowego, a trzmiel ciemnopasy był wyraźnie pospolitszy niż ogrodowy.
Zagęszczenie trzmieli na koniczynie czerwonej. Zagęszczenie trzmieli na polach we wszystkich badanych miejscowościach woj. chełmskiego i bialsko-podlaskiego było w latach 1972-1974 zbyt niskie dla uzyskania opłacalnych plonów nasion koniczyny czerwonej, gdyż wynosiło 50-1400 osobników na 1 ha (Tab. 3). Liczba zaś trzmieli średnio i długojęzyczkowych również jedynie w Kukawce dosięgnęła 990 na 1 ha. Terenów tych nie można więc uważać za odpowiednie dla uprawy koniczyny czerwonej, choć istnieją prawdopodobnie także i w tych województwach mikrorejony odpowiednie dla produkcji nasiennej, zwłaszcza w zachodniej części woj. chełmskiego.
strona 118Tabela 1 Skład gatunkowy trzmieli w woj. bialsko podlaskim w latach 1960-1974 The bumblebee species percentage in Biała Podlaska-province (1960-1974)
| Miejscowość, data / Locality, date | n | Gatunki trzmieli – Bumblebee species (%)¹: Y | Gatunki trzmieli – Bumblebee species (%)¹: T | Gatunki trzmieli – Bumblebee species (%)¹: L | Gatunki trzmieli – Bumblebee species (%)¹: D | Gatunki trzmieli – Bumblebee species (%)¹: A | Gatunki trzmieli – Bumblebee species (%)¹: M | Gatunki trzmieli – Bumblebee species (%)¹: S | Gatunki trzmieli – Bumblebee species (%)¹: E | Gatunki trzmieli – Bumblebee species (%)¹: P | Gatunki trzmieli – Bumblebee species (%)¹: C | Gatunki trzmieli – Bumblebee species (%)¹: U | Gatunki trzmieli – Bumblebee species (%)¹: Ho | Gatunki trzmieli – Bumblebee species (%)¹: Ru | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Międzyrzec Podl.² | 29.V.1964 | 1 | – | – | – | – | x | – | – | – | – | – | – | – | – |
| Białka² | 19.VII.1966¹⁸ | 15 | – | x | m | – | – | x | – | – | – | – | x | – | – |
| Radzyń Podl.³ | VIII.1960 | 47 | – | 28 | 26 | 26 | 2 | – | 2 | – | – | 2 | 4 | 6 | 4 |
| Cicibór² | 7.VI.1964 | 1 | – | – | – | – | – | – | – | x | – | – | – | – | – |
| Krzyczew² | 19.VII.1966 | 2 | x | – | – | – | – | – | – | – | – | – | x | – | – |
| Neple² | 9.VI.1964 | 1 | – | – | – | – | – | – | x | – | – | – | – | – | – |
| Neple² | 19.VII,1966 | 5 | – | m | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – |
| Terespol² | 19.VII.1966 | 58 | – | 31 | 26 | 15,5 | – | 1,5 | 9 | 1,5 | 1,5 | – | – | 14 | – |
| Wisznice² | 18.VII.1966¹⁹ | 35 | 11 | 20 | 20 | 26 | 3 | 17 | – | – | – | – | 3 | – | – |
| Horodyszcze² | 8.VI.1965 | 1 | – | – | x | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – |
| Mosty⁴ | 6.VII.1968 | 1 | – | – | x | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – |
| Hołowczyce⁵ | 3.VIII.1974¹⁹ | 16 | – | m | x | m | – | x | – | x | – | – | – | – | – |
| Puczyce⁵ | 15.VIII.1972¹⁸ | 15 | – | m | x | – | – | x | x | – | x | x | – | x | x |
| Biernaty⁵ | 31.VII.1973¹⁸ | 20 | – | 40 | 35 | 10 | – | – | 5 | – | – | 10 | – | – | – |
| Tłuściec⁶ | 28.VII.1973¹⁸ | 41 | – | 51 | 39 | 7 | – | – | – | – | – | – | – | – | 3 |
| Międzyrzec Podl.⁶ | 28.VII.1973¹⁸ | 53 | – | 62 | – | 13 | – | 6 | 2 | – | – | – | 4 | 2 | 11 |
| Czemierniki⁶ | 27.VII.1973¹⁸ | 8 | – | m | x | – | – | – | x | – | – | – | – | – | x |
| Komarno⁷ | 3.VIII.1974¹⁸ | 18 | – | x | m | x | – | x | x | – | – | – | x | x | x |
| Kijowiec⁶ | 28.VII.1973¹⁸ | 6 | – | x | – | x | – | – | – | – | – | – | – | – | x |
| Kijowiec Kolonia⁶ | 9.VIII.1973¹⁸ | 50 | – | 62 | 6 | 14 | – | 4 | 10 | 2 | – | – | – | 2 | – |
| Tuczna⁶ | 9.VIII.1973¹⁸ | 48 | – | 81 | – | 4 | 15 | – | – | – | – | – | – | – | – |
| Krzywowólka⁶ | 9.VIII.1973¹⁸ | 51 | – | 90 | 8 | 2 | – | – | – | – | – | – | – | – | – |
¹ Odnośniki do Tab. 1-2 – Notes to the tables 1-2:
Y – Bombus hypnorum (L.) – trzmiel drzewny
T – B. terrestris (L.) – t. ziemny + B. lucorum (L.) – t. gajowy
L – B. lapidarius (L.) – t. kamiennik
D – B. ruderarius (Müll.) – t. rudonogi
A – B. pascuorum (Scop.) – t. rudy
M – B. muscorum (F.) – t. żółty
V – B. humilis (Ill.) – t. zmienny
S – B. sylvarum (L.) – t. rudoszary
E – B. veteranus (F.) – t. szary
Mc – B. maculidorsis (Skor.) – t. grzbietoplam
Le – B. laesus mocsaryi (Mor.) – t. naddunajski
P – B. pomorum (Pz.) – t. rdzawoodwłokowy
C – B. confusus Schenck – t. wielkooki
I – B. distinguendus (Mor.) – t. ozdobny
U – B. subterraneus (L.) – t. paskowany
Ho – B. hortorum (L.) – t. ogrodowy
Ru – B. ruderatus (F.) – t. ciemnopasy
x – występuje – present
m – co najmniej 5 okazów – at least 5 specimens
² leg. et det. A. Anasiewicz
³ leg. Z. Cmoluch – det. A. Ruszkowski (in collection of T. Puszkar)
⁴ leg. Z. Ruszkowska – det. A. Ruszkowski
⁵ leg. S. Sowa – det. M. Dylewska
⁶ leg. A. Kosior, K. Kaczmarska et K. Czarnecka – det. A. Ruszkowski
⁷ leg. A. Kosior et Z. Mirek – det. A. Ruszkowski
⁸ leg. et det. A. Ruszkowski
⁹ leg. M. Biliński, Ł. Bilińska, E. Waligóra et K. Kaczmarska – det. A. Ruszkowski
¹⁰ leg. M. Biliński et K. Kaczmarska – det. A. Ruszkowski
¹¹ leg. et observ. B. Opoka – det. A. Ruszkowski
¹² Jankowska 1968
¹³ Olszewska 1969
¹⁴ Ruszkowski, Anasiewicz, Sowa 1980
¹⁵ Antonik 1967
¹⁶ Anasiewicz 1973
¹⁷ Anasiewicz 1976
¹⁸ Trifolium pratense
¹⁹ głównie Trifolium pratense – mainly red clover
²⁰ Medicago media
strona 120Tabela 2 Skład gatunkowy trzmieli w woj. chełmskim w latach 1957-1974 The bumblebee species percentage in Chełm-province (1957-1974)
| Miejscowość, data / Locality, date | n | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: Y | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: T | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: L | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: D | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: A | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: M | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: V | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: S | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: E | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: Mc | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: Le | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: P | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: C | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: I | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: U | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: Ho | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: Ru | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Wytyczno³ | VIII.1957 | 6 | – | m | – | – | x | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – |
| Huta³ | 18.IX.1960 | 3 | – | x | x | – | – | x | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – |
| Bachus k. Chełma³ | (bez daty) | 2 | – | x | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – |
| Sosnowica² | 28.VII.1966 | 4 | – | x | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – |
| Kaplonosy² | 22.IX.1964 | 7 | – | m | x | – | x | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – |
| Włodawa² | 18.VII.1966¹⁹ | 55 | 9 | 56 | 7 | 2 | – | 15 | – | – | – | – | – | – | – | – | 5,5 | 5,5 | – |
| Uściwierz² | 27.VII.1964¹⁹ | 45 | 2 | 11 | 2 | 20 | 13,5 | 36 | – | – | 4,5 | – | – | – | – | – | – | 11 | – |
| Anusin⁸ | 20.VIII.1965 | 9 | – | x | x | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | x |
| Kamionka ⁸,¹⁴ | 20.VIII.1965 ¹⁹ | 30 | – | 50 | 40 | – | – | – | – | – | – | – | 3 | – | – | – | – | – | 7 |
| Bezek² | 15.VII.1964 | 1 | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | x | – | – | – | – |
| Bezek⁸ | 20.VIII.1965 | 13 | – | m | x | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – |
| Sawin² | 18.VII.1966¹⁹ | 48 | – | 23 | 4 | 27 | 6,5 | 23 | – | 2 | 4 | – | – | 2 | – | – | 2 | 6,5 | – |
| Dorohusk² | 18.VII.1966 | 25 | – | 52 | 24 | 4 | 4 | 12 | – | – | – | – | – | – | – | – | 4 | – | – |
| „ | 17.IX.1966 | 5 | – | – | m | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – |
| Huta² | 30.VIII.1966¹⁹ | 40 | – | 77,5 | 20 | – | – | – | – | – | 2,5 | – | – | – | – | – | – | – | – |
| Okszów¹² | 1967 | – | – | x | – | x | x | x | – | x | x | – | – | – | – | – | x | x | – |
| Okszów¹³,¹⁴ | 1968 | – | x | x | – | x | x | x | – | x | x | x | – | – | – | – | x | x | – |
| Chełm¹⁵ | 1966 | – | – | x | x | x | x | x | x | x | x | – | – | x | x | x | x | x | x |
| Chełm¹⁶ | 1966-1968²⁰ | 307 | – | 13 | 12 | 32 | 1 | 8,5 | – | 18,5 | 2 | – | – | 1,5 | – | 0,5 | 4 | 6,5 | 0,5 |
| Chełm¹⁷,¹⁴ | 1966-1968¹⁸ | 1240 | – | 14 | 18 | 6 | 5 | 21 | 0,1 | 16,2 | 5 | 0,1 | – | 0,1 | 0,2 | 0,3 | 3 | 8 | 3 |
| Uhrusk² | 29.VIII.1966 | 45 | – | 9 | 80 | – | – | 2,2 | – | 2,2 | – | – | – | 2,2 | 2,2 | – | 2,2 | – | – |
| Miejscowość, data / Locality, date | n | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: Y | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: T | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: L | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: D | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: A | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: M | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: V | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: S | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: E | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: Mc | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: Le | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: P | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: C | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: I | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: U | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: Ho | Gatunki trzmieli, Bumblebee species (%)¹: Ru | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Żmudź⁸ | 20.VIII.1965 | 13 | – | m | x | – | – | – | – | x | – | – | – | x | – | – | – | – | x |
| Żmudź² | 16.VII.1966¹⁸ | 2 | – | – | x | – | – | – | – | – | x | – | – | – | – | – | – | – | – |
| Białopole⁸ | 20.VIII.1965 | 11 | x? | m | x | – | – | x | – | – | – | – | – | x | – | – | – | – | x |
| Białopole² | 16.VII.1966 | 9 | – | – | x | x | – | x | – | x | x | – | – | x | – | – | – | – | – |
| Wojsławice² | 16.VII.1966 | 1 | – | x | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – |
| Surhów¹¹ | IV-V.1964 | 31 | – | 97 | – | 3 | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – |
| „ | VII.1964¹⁹ | – | – | m | x | x | x | m | – | – | – | – | – | – | – | – | x | x | x |
| „ | VIII.1964 | 6 | – | x | – | – | x | x | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | x |
| „ | IX.1964-1965 | 45 | – | 85 | 4,5 | – | 4,5 | 2 | – | 2 | – | – | – | – | – | – | – | 2 | – |
| „ | 1.X.1965 | 17 | – | x | – | x | x | x | – | x | x | – | – | – | x | – | – | – | x |
| Krasnystaw⁸ | 20.VII.1966 | 4 | – | – | x | x | – | – | – | x | – | – | – | – | – | – | – | x? | – |
| Krasnystaw² | 6.IX.1966 | 5 | – | x | x | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – |
| Borek² | 15.IX.1966 | 8 | – | m | x | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – |
| Łopiennik⁸ | 20.VII.1966 | 3 | – | – | – | – | x | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – |
| Bezek⁹ | 24.VII.1972¹⁹ | 41 | – | 7 | 2,5 | 24 | – | 5 | – | 10,0 | 2,5 | – | – | 7 | – | – | 2,5 | 10 | 29,5 |
| Bezek⁶ | 23.VII.1973¹⁸ | 41 | – | 98 | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 2 |
| Bezek⁷ | 14.VIII.1974¹⁹ | 27 | – | 44 | – | 4 | – | 4 | – | – | 7 | – | – | 7 | – | 4 | 19 | 4 | 7 |
| Żmudź¹⁰ | 16.VII.1971 | 12 | – | x | – | – | – | – | x | – | – | – | – | x | – | – | m | – | x |
| Białopole⁶ | 23.VII.1973¹⁸ | 54 | – | 85 | 2 | 9 | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 2 | 2 |
| Kukawka⁷ | 14.VIII.1974¹⁹ | 56 | – | 30 | 2 | 5 | – | 2 | – | 2 | 4 | – | – | 2 | – | – | 7 | 5 | 41 |
Odnośniki jak w Tab. 1 – Notes as in the table 1
strona 122Tabela 3 Zagęszczenie trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej w woj. chełmskim i bialsko-podlaskim w latach 1972-1974 The density of bumblebees per one hectare of red-clover in the provinces: Chełm and Biała Podlaska (1972-1974)
| WOJEWÓDZTWO, miejscowość, data / PROVINCE, locality, date | Zagęszczenie trzmieli / Density of bumblebees¹: kr. | Zagęszczenie trzmieli / Density of bumblebees¹: śr. | Zagęszczenie trzmieli / Density of bumblebees¹: dł. | Zagęszczenie trzmieli / Density of bumblebees¹: b.dł. | Ogółem / Total | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| BIAŁA PODLASKA: | ||||||
| Hołowczyce² | 3.VIII.1974 | 155 | 245 | 0 | 0 | 400 |
| Puczyce² | 15.VIII.1972 | 320 | 215 | 105 | 160 | 800 |
| Biernaty² | 31.VII.1973 | 410 | 85 | 55 | 0 | 550 |
| Tłuściec³ | 28.VII.1973 | 270 | 20 | 0 | 10 | 300 |
| Międzyrzec Podl.³ | 28.VII.1973⁵ | 345 | 115 | 20 | 70 | 550 |
| Czemierniki³ | 27.VII.1973⁶ | 120 | 15 | 0 | 15 | 150 |
| Komarno³ | 3.VIII.1974 | 250 | 145 | 145 | 110 | 650 |
| Kijowiec³ | 28.VII.1973⁷ | 10 | 15 | 0 | 25 | 50 |
| Kijowiec Kolonia³ | 9.VIII.1973 | 885 | 390 | 0 | 25 | 1300 |
| Tuczna³ | 9.VIII.1973 | 855 | 195 | 0 | 0 | 1050 |
| Krzywowólka³ | 9.VIII.1973 | 685 | 15 | 0 | 0 | 700 |
| CHEŁM: | ||||||
| Bezek⁴ | 24.VII.1972 | 35 | 185 | 45 | 175 | 440 |
| Bezek³ | 23.VII.1973 | 585 | 0 | 0 | 15 | 600 |
| Bezek³ | 14.VIII.1974 | 150 | 55 | 105 | 40 | 350 |
| Białopole³ | 23.VII.1973 | 390 | 40 | 0 | 20 | 450 |
| Kukawka³ | 14.VIII.1974 | 410 | 135 | 140 | 715 | 1400 |
Odnośniki – Notes:
¹ kr. – z krótkim języczkiem – with the short tongue (Y T L)
śr. – ze średnim języczkiem – with the middle tongue (D A M V S E Le Mc)
dł. – z długim języczkiem – with the long tongue (P C I U)
b.dł. – z bardzo długim języczkiem – with the longest tongue (Ho Ru)
² S. Sowa ³A. Kosior ⁴M.Biliński ⁵ 17,6°C ⁶17,0°C ⁷16,6°C
Symbole trzmieli jak w Tab. 1
Symbols of bumblebee species as in the table 1.
strona 123PODSUMOWANIE WYNIKÓW I WNIOSKI
- W woj. bialsko-podlaskim stwierdzono występowanie 14 gatunków trzmieli, a w woj. chełmskim 18.
- W obu tych województwach występowały trzmiele: ziemny, gajowy, kamiennik, rudonogi, rudy, ciemnopasy, żółty, ogrodowy, drzewny, rudoszary, paskowany, szary, wielkooki i rdzawoodwłokowy, a w chełmskim także – zmienny, grzbietoplam i bardzo rzadko – naddunajski.
- Dominowały najczęściej trzmiel ziemny i gajowy (w 89% miejscowości woj. bialsko-podlaskiego i 56% – chełmskiego), rzadziej rudonogi, żółty, ciemnopasy lub kamiennik.
- Zagęszczenie trzmieli na polach koniczyny czerwonej wahało się w badanym rejonie w latach 1972-1974 od 50 do 1400 na 1 ha, będąc zbyt niskim dla uzyskania opłacalnych plonów nasion tej rośliny, z wyjątkiem Kukawki, gdzie zagęszczenie trzmieli średnio i długojęzyczkowych osiągnęło 990 na 1 ha.
- Woj. bialsko-podlaskie i chełmskie nie są rejonem odpowiednim dla upraw nasiennych koniczyny czerwonej, z wyjątkiem prawdopodobnie niewielkich mikrorejonów.
LITERATURA
Anasiewicz A. (1973) – Błonkówki pszczołowate (Apoidea, Hymenoptera) występujące na plantacjach lucerny mieszańcowej (Medicago media Pers.) i skład florystyczny zebranego przez nie pyłku. Rozpr.Nauk., AR Lublin 5:1-39
Anasiewicz A. (1976) – Dzikie błonkówki pszczołowate (Apoidea, Hymenoptera) występujące w biocenozie kwitnącej koniczyny czerwonej. Pol.Pismo.Ent. 46:145-153
Antonik W. (1967) – Owady pszczołowate występujące na plantacjach lucerny mieszańcowej i koniczyny czerwonej w okolicy Chełma Lubelskiego w roku 1966. Katedra Ochrony Roślin WSR (cit. Banaszak 1985)
Banaszak J. (1985) – Informacje o faunie pszczół (Apoidea) Polski w nie publikowanych pracach magisterskich. Fragm.Faun. 29(18):377-390
Jankowska A. (1968) – Trzmiele i dzikie pszczoły zapylające lucernę mieszańcową (Medicago media L.) i koniczynę czerwoną (Trifolium pratense L.) w okolicach Chełma Lubelskiego w roku 1967. Katedra Ochrony Roślin WSR (cit. Banaszak 1985)
Olszewska W. (1969) – Owady pszczołowate zapylające lucernę mieszańcową i koniczynę czerwoną w okolicy Chełma Lubelskiego w roku 1968. Katedra Ochrony Roślin WSR (cit. Banaszak 1985)
Ruszkowski A., Biliński M. (1968) – Oblot koniczyny czerwonej przez trzmiele. Pam.Puł. 31:201-220
Ruszkowski A. i inni (1980) – Polskie trzmiele (Bombus Latreille) z podrodzaju Laesobombus Skorikov (Hymenoptera, Apidae). Pol.Pismo.Ent. 50:509-513
Ruszkowski A. i inni (1989) – Trzmiele Wyżyny Małopolskiej. Pszczeln.Zesz.Nauk. 33:33-54
Śnieżek J. (1894) – O krajowych gatunkach trzmieli. Spr.Kom.Fizj.Ak.Um. 29:1-22
strona 124THE BUMBLEBEES OF PROVINCES: CHEŁM AND BIAŁA PODLASKA
Anna Anasiewicz, Andrzej Ruszkowski, Andrzej Kosior, Stanisława Sowa, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska
Summary
18 bumblebee species were collected in Chełm-province, and 14 species in Biała Podlaska-province during 1957-1974. Bombus terrestris L. and B. lucorum L. dominated in two third of investigated localities, but B. ruderarius Müll., B. muscorum F., B. ruderatus F. or B. lapidarius L. – in other localities. There were collected also two very rare species: B. maculidorsis Skor. and B. laesus mocsaryi Mor. A density of bumblebees was too low to obtain a payable seed yield of red clover in the years 1972-1974, except one locality of Chełm-province.
Keywords: bumblebee, red clover, bee density, zoogeography.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 117: „w 62,5% miejscowości” → w 56,25% miejscowości
- s. 118, tab. 1: „bialsko podlaskim” → bialsko-podlaskim
- s. 124, streszczenie: „two third” → two thirds
