WSTĘPNE BADANIA NAD WPŁYWEM SALINOMYCYNY I NARAZINU NA PSZCZOŁY ZARAŻONE EKSPERYMENTALNIE NOSEMA APIS Z.
tekst: Paweł Chorbiński, Barbara Tomaszewska
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXVI, 1992 — Paweł Chorbiński, Barbara Tomaszewska
strona 102PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXVI 1992
Paweł Chorbiński, Barbara Tomaszewska
Wydział Weterynaryjny AR Katedra Epizootiologii i Klinika Chorób Zakaźnych Pl. Grunwaldzki 45, 50-366 Wrocław
Streszczenie
W badaniach laboratoryjnych określono wpływ antybiotyków jonoforowych salinomycyny i narazinu na liczbę spor w przewodach pokarmowych pszczół zarażonych Nosema apis Z. Grupy doświadczalne i kontrolne liczyły po 100 sztuk owadów i zarażano je jednorazową dawką 64×10⁴ spor/1ml/100 sztuk podając ją w 5 ml 50% syropu cukrowego. Salinomycynę i narazin podano w stężeniu 2 mg%. Liczbę spor w 3, 5, 7 i 10 dniu po zarażeniu określono metodą hemocytometryczną. Stwierdzono, że statystycznie istotne zmniejszenie liczby spor na 1 pszczołę nastąpiło po podaniu salinomycyny w 7 i 10 dniu, a po podaniu narazinu w 10 dniu po zarażeniu. Zastosowane stężenie 2 mg% okazało się nietoksyczne dla pszczół w ciągu 10 dni obserwacji.
Słowa kluczowe: Nosema apis, kokcidiostatyki jonoforowe, salinomycyna, narazin.
WPROWADZENIE
Nosemoza (Nosemosis apium) jest częstą chorobą występującą wiosną w rodzinach pszczelich. Powoduje też znaczne straty, zwłaszcza w połączeniu z inwazją Varroa jacobsoni oraz infekcjami o nieznanej, prawdopodobnie wirusowej etiologii (Jeliński 1986, Kohlich i Derakhshifer 1988, Romaniuk i Wawrzyniak 1991). Śkrobal i Krieg (1981) uważają, że na wiosnę zarażenie 50% pszczół prowadzi do śmierci całej rodziny pszczelej. Nosemozę można też uważać za chorobę sezonową, a na jej przebieg decydujący wpływ mają warunki klimatyczne, pokarmowe oraz kondycja rodzin pszczelich (Steche 1961, Gontarski i Mebs 1964, Peroutka 1975, Bornus i inni 1977).
Problem leczenia nosemozy został wprawdzie praktycznie rozwiązany dzięki powszechnemu używaniu fumagiliny (preparaty Fumidil B, Fumagillin DCH), która choć stosowana nieprzerwanie od prawie 40 lat, jest do tej chwili jedynym skutecznym i wręcz niezastąpionym lekiem. Mimo niekwestionowanej przydatności terapeutycznej fumagiliny są jednak od lat prowadzone badania nad możliwością stosowania innych substancji pierwotniakobójczych w zwalczaniu inwazji Nosema apis. Przebadano wiele związków chemicznych, opracowano nowe preparaty lecznicze, z których wymienić należy na przykład Nosemac (cyt. za Zander i Bötcher 1984), Merthiolat (Gabryś i Zahaczewska 1973), Nosemin i Apimielin (Kostecki 1974), Nitekabin (Peroutka 1982).
strona 103Pomyślne wyniki w zwalczaniu kokcidiozy u drobiu uzyskiwane przy zastosowaniu antybiotyków jonoforowych skłoniły nas do podjęcia badań nad wpływem wybranych kokcidiostatyków z tej grupy chemicznej na przebieg zarażenia pszczół sporowcem pszczelim Nosema apis Z. Podobnie jak Nosema apis, pasożyty z rodzaju Eimeria są pasożytami wewnątrzkomórkowymi, wykazują specyficzne powinowactwo do tkanki nabłonkowej jelita, powodują podobne objawy chorobowe w organizmie żywiciela. Mechanizm działania kokcidiostatyków jonoforowych polega na ich oddziaływaniu na wymianę jonową między Eimeria sp. a tkanką żywiciela. Wybiórczo blokowany jest transport jonów dwuwartościowych (C⁺⁺, Mg⁺⁺), jednowartościowych (Na⁺, K⁺), bądź jednocześnie jonów obu grup. Działanie kokcidiostatyczne i kokcidiobójcze obserwowane jest we wczesnych stadiach rozwojowych Eimeria sp. (Mazurkiewicz 1984).
W pracy wcześniejszej (Tomaszewska i inni 1988) przebadano w warunkach laboratoryjnych wpływ dwóch antybiotyków jonoforowych Lasalocidu Na (Avatec) i monenzyny (Elancoban, Coban) na stopień inwazji Nosema apis u zarażonych eksperymentalnie pszczół.
Celem niniejszych badań było określenie, również w warunkach laboratoryjnych, wpływu kolejnych dwóch antybiotyków jonoforowych: salinomycyny i narazinu na przebieg inwazji u pszczół zarażonych sporowcem pszczelim.
MATERIAŁ I METODY
Do badań użyto pszczół bezrasowych pochodzących z pasieki Katedry Epizootiologii. W rodzinach, z których pobierano pszczoły doświadczalne nie stwierdzono rutynowymi metodami obecności spor Nosema apis.
Do zasiedlania klatek używano pszczół obsiadających skrajne plastry. Grupy doświadczalne i kontrolne liczyły po 100 sztuk owadów i były przetrzymywane w termostacie o temperaturze 31°C. Doświadczenia przeprowadzano w czerwcu i lipcu. Spory Nosema apis użyte do zarażenia pszczół izolowano z chorych osobników, a liczbę spor w 1 ml zawiesiny użytej do zarażania określano metodą hemocytometryczną w komorze Thoma-Zeissa przystosowując do badań własnych metodykę opisaną przez Cantwell (1971). Do rozpuszczenia salinomycyny użyto 45% etanolu, a do rozpuszczenia narazinu 96% etanolu.
Pszczoły użyte w doświadczeniu podzielono na 5 grup. Grupa I otrzymywała przez 10 dni po zarażeniu 50% syrop cukrowy z dodatkiem 2 mg% salinomycyny, grupa II syrop z dodatkiem 2 mg% narazinu. Grupy III i IV były grupami kontrolnymi, w których pszczoły po zarażeniu otrzymywały czysty 50% syrop cukrowy. Dodatkową V grupę kontrolną stanowiły pszczoły niezarażone, otrzymujące jako pokarm także czysty 50% syrop cukrowy.
Pszczoły grup I-IV zarażano jednorazowo dawką 64×10⁴ spor/ml, którą podano w 5 ml syropu. Po 24 h pszczoły grup I i II otrzymywały przez kolejnych 10 dni syrop z dodatkiem kokcidiostatyków, a pszczoły grup III-V czysty 50% syrop. Z pokarmu i wody pszczoły wszystkich grup korzystały ad libitum. Codziennie kontrolowano śmiertelność we wszystkich grupach.
W kolejnych dniach po zarażeniu, to jest 3, 5, 7 i 10 dnia, pszczoły z grup I-IV usypiano eterem, a ich odwłoki homogenizowano z wodą wodociągową w
strona 104proporcji 1 ml wody na 1 odwłok przy obrotach 3 tys./min. w ciągu 3 minut. Homogenat filtrowano kilkakrotnie przez złożoną gazę, a liczbę spor określano przy użyciu komory Thoma-Zeissa i przeliczano na jedną pszczołę.
W sumie użyto 24 grup doświadczalnych, 24 grup kontrolnych i 3 grup kontrolnych dodatkowych.
Różnice w liczbie spor u pszczół otrzymujących syrop z dodatkiem kokcidiostatyków i pszczół z grup kontrolnych otrzymujących po zarażeniu czysty syrop cukrowy oceniono analizą wariancji (poziom ufności α = 0,05) porównując średnie wartości spor na pszczołę w poszczególnych grupach i dniach doświadczenia.
WYNIKI BADAŃ I DYSKUSJA
W przypadku salinomycyny różnice statystycznie istotne w liczbie spor między pszczołami zarażonymi i zarażonymi otrzymującymi syrop z dodatkiem kokcidiostatyku stwierdzono w 7 i 10 dniu po zarażeniu. Przy stosowaniu narazinu różnicę statystycznie istotną w liczbie spor na pszczołę odnotowano jedynie 10 dnia po zarażeniu.
Tabela 1 Średnia liczba spor x 10⁶ u zarażonych pszczół otrzymujących w syropie salinomycynę NIR = 0,82 Mean number of spores x 10⁶ in infected bees getting in syrup an addition of salinomycin LSD = 0,82
| Dzień pon zarażeniu / Day after infection | Średnia liczba spor x 10⁶ na pszczołę (x) / Mean number of spores x 10⁶/bee: dodatek salinomycyny (x_s) / addition of salinomycin, grupa I / group I | Średnia liczba spor x 10⁶ na pszczołę (x) / Mean number of spores x 10⁶/bee: kontrola (x_k) / control, grupa III / group III | Różnica między średnimi / Difference between means |
|---|---|---|---|
| 3 | 1,87 | 1,45 | 0,42 |
| 5 | 1,18 | 0,51 | 0,67 |
| 7 | 2,04 | 3,01 | 0,97^x |
| 10 | 1,66 | 4,72 | 3,06^x |
W tej i następnych tabelach – there and in the next tables: ^x) różnica statystycznie istotna – signifificantly different ^xx) NIR = najmniejsza istotna różnica LSD = Least Significant Difference Á = 0,05
strona 105Tabela 2 Średnia liczba spor x 10⁶ u zarażonych pszczół otrzymujących w syropie salinomycynę NIR = 1,17 Mean number of spores x 10⁶ in infected bees getting in syrup an addition of salinomycin LSD = 1,17
| Dzień po zarażeniu / Day after infection | Średnia liczba spor x 10⁶ na pszczołę (x) / Mean number of spores x 10⁶/bee: dodatek salinomycyny (x_s) / addition of salinomycin, grupa II / group II | Średnia liczba spor x 10⁶ na pszczołę (x) / Mean number of spores x 10⁶/bee: kontrola (x_k) / control, grupa IV / group IV | Różnica między średnimi / Difference between means |
|---|---|---|---|
| 3 | 2,94 | 0,97 | 2,17^x |
| 5 | 4,11 | 1,19 | 2,92^x |
| 7 | 1,59 | 2,15 | 0,56 |
| 10 | 2,53 | 5,88 | 3,35^x |
Tabela 3 Porównanie średniej liczby spor x 10⁶ u pszczół zarażonych otrzymujących w syropie dodatek salinomycyny i narazinu NIR = 1,06 Comparison of mean number of spores x 10⁶ in infected bees getting in syrup an addition of salinomycin and narasin LSD = 1,06
| Dzień po zarażeniu / Day after infection | Średnia liczba spor x 10⁶ na pszczołę (x) / Mean number of spores x 10⁶/bee: dodatek salinomycyny (x_s) / addition of salinomycin, grupa I / group I | Średnia liczba spor x 10⁶ na pszczołę (x) / Mean number of spores x 10⁶/bee: kontrola (x_k) / control, grupa II / group II | Różnica między średnimi / Difference between means (x_s – x_n) |
|---|---|---|---|
| 3 | 1,87 | 2,94 | 1,07^x |
| 5 | 1,18 | 4,11 | 2,93^x |
| 7 | 2,04 | 1,59 | 0,45 |
| 10 | 1,66 | 2,53 | 0,87 |
Przy porównywaniu działania salinomycyny i narazinu różnice między średnimi w liczbie spor na pszczołę statystycznie istotne wskazywać mogą na większy wpływ salinomycyny niż narazinu na ograniczenie stopnia inwazji u zarażonych owadów.
strona 106Jednocześnie u pszczół zarażonych, nie otrzymujących w pokarmie dodatku kokcidiostatyków stwierdzono statystycznie istotny wzrost liczby spor we wszystkich dniach po zarażeniu.
Salinomycyna i narazin w zastosowanym stężeniu nie wykazywały toksycznego działania na pszczoły. Procent śmiertelności w grupach pszczół otrzymujących salinomycynę i narazin po 10 dniach obserwacji nieznacznie różnił się od procentu śmiertelności zanotowanego u pszczół niezarażonych.
Tabela 4 Różnica między średnią liczbą spor w kolejnych (3-5) dniach po zarażeniu Difference between the mean number of spores in the succesive days (3-5) after infection
| Grupa pszczół / Group of bees | Bezwzględna wartość różnic x 10⁶ między średnimi liczbami spor (x) w kolejnych (3-5) dniach po zarażeniu / Absolute differences x 10⁶ between means (x) an 3-5 days after infection: (x_3-x_5) | …: (x_3-x_7) | …: (x_3-x_10) | …: (x_5-x_7) | …: (x_5-x_10) | …: (x_7-x_10) | NIR / LSD |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| I. Salinomycyn | 0,69 | 0,17 | 0,21 | 0,86 | 0,48 | 0,38 | 1,54 |
| II. Narasin | 1,17 | 1,35^x | 0,41 | 2,52^x | 1,58^x | 0,94 | 1,23 |
| III. Kontrola Control | 0,94^x | 1,56^x | 3,27^x | 2,50^x | 4,21^x | 1,71^x | 0,25 |
| IV. Kontrola Control | 0,42 | 1,38^x | 5,11^x | 0,96^x | 4,69^x | 3,73^x | 0,64 |
Tabela 5 Ogólny procent śmiertelności pszczół w kolejnych (3-10) dniach po zarażeniu Percent of cummulative mortality of bees during experiments (3-10) days
| Grupa pszczół / Group of bees | Liczba testowanych pszczół / Number of examined bees | Liczba (%) martwych pszczół w kolejnych (3-10) dniach / Number (%) of dead bees in the succesive 3-10 days: 3 | …: 5 | …: 7 | …: 10 |
|---|---|---|---|---|---|
| I. Salinomycin | 300 | 6(2%) | 12(4%) | 19(6%) | 29(10%) |
| II. Narasin | 300 | 4(1%) | 9(3%) | 12(4%) | 15( 5%) |
| III. Kontrola – Control | 300 | 5(2%) | 7(2%) | 8(3%) | 17( 6%) |
| IV. Kontrola – Control | 300 | 6(2%) | 9(3%) | 19(6%) | 27( 9%) |
| V. Pszczoły niezarażone, nieleczone, kontrola Bees uninfected, untrated, control | 300 | 3(1%) | 8(3%) | 10(3%) | 19( 6%) |
W świetle przeprowadzonych badań wydaje się, że statystycznie istotną różnicę w liczbie spor na pszczołę w 7 i 10 dniu po zarażeniu w przypadku salinomycyny i w 10 dniu w przypadku narazinu można jednak wiązać z ich działaniem na rozwój pasożyta w komórkach nabłonkowych jelita środkowego, choć wyniki naszych obserwacji odnośnie salinomycyny nie są zgodne z wynikami badań Pokornej (1987). Autorka ta nie stwierdziła wpływu salinomycyny ani na stadia rozwojowe ani na liczbę spor Nosema apis u zarażonych osobników pszczelich.
Wspomniana praca jest jedyną ze znanego nam piśmiennictwa dotyczącą wpływu antybiotyków jonoforowych na stopień inwazji Nosema apis. Różnica w wynikach badań może wynikać z różnej metodyki. W badaniach własnych użyto pszczół starszych, ulowych, w wieku około 20 dni pobranych losowo z ostatniego plastra. Salinomycynę podano w innej dawce i nie w cieście miodowo-cukrowym, a w syropie z 50% sacharozy używając 45% etanolu jako rozpuszczalnika. Podanie salinomycyny w roztworze być może zwiększyło efektywność jej działania.
Natomiast trudne do zinterpretowania w badaniach własnych są różnice w liczbie spor u pszczół otrzymujących kokcidiostatyki i u pszczół kontrolnych w 3 i 5 dniu po zarażeniu, kiedy to u pszczół otrzymujących salinomycynę i narazin stwierdzono większą liczbę spor (w przeliczeniu na jedną pszczołę), aniżeli u pszczół zarażonych otrzymujących tylko syrop cukrowy. Na takie wyniki być może ma wpływ niejednorodny materiał użyty do badań, zwłaszcza że w świetle najnowszych badań nad patogenezą nosemozy nie można wykluczyć w przewodach pokarmowych pszczół, pozornie zdrowych, obecności kulistych, nieinwazyjnych form sporowca pszczelego (Kohlich i Derakshifer 1988, Zander i Böttcher 1988).
Wykazana w badaniach laboratoryjnych, tych wcześniejszych (1988) i obecnych, pewna skuteczność działania antybiotyków jonoforowych w przypadku inwazji Nosema apis wymaga jednak klinicznej oceny w warunkach terenowych oraz uzupełniających badań histologicznych.
WNIOSKI
- Liczba spor w przewodach pokarmowych pszczół zarażonych eksperymentalnie Nosema apis Z. ulega statystycznie istotnemu zmniejszeniu po zastosowaniu salinomycyny i narazinu.
- Wpływ salinomycyny na ograniczenie liczby spor Nosema apis stwierdzono w 7 i 10 dniu po zarażeniu, a narazinu w 10 dniu.
- Salinomycyna wykazała się skuteczniejszym działaniem w porównaniu z narazinem.
- Zastosowane stężenie obu antybiotyków jonoforowych (2 mg%) nie jest toksyczne dla pszczół w okresie 10-dniowej obserwacji.
LITERATURA
Bornus L., Muszyńska J., Konopacka Z. (1977) – Zależność między kondycją pszczół robotnic a chorobą zarodnikowcową (Nosema apis Z.). Pszczeln.Zesz.Nauk. 21:129-146
Cantwell G. E. (1971) – Standard methods for counting nosema spores. Am.Bee J. 111(6):222-223
Gabryś A., Zahaczewska M. (1973) – Próba zastosowania Merthiolatu w leczeniu choroby zarodnikowcowej pszczół. Wiad.Parazyt. 19(6):869-872
strona 108Gontarski H., Mebs D. (1964) – Eiweissf tterung und Nosemaentwicklung. Z.Bienenforsch. 7(3):53-62
Jeliński M. (1986) – Lata ze znacznymi stratami wśród pszczół podczas zimowli i na wiosnę. Pszczelarstwo 37(11):12-13
Kostecki R. (1973) – The influence of some trace elements, vitamins, Nosemin and Apimielin on the course of Nosema disease and spring development of bees. Bull.Vet.Inst. 17(3-4):100-103
Mazurkiewicz M. (1984) – Kokcidiostatyki paszowe w chemioprofilaktyce kokcidiozy drobiu. Now.Wet. 14(3-4):217-226
MPG (1988) – Odumiranie vćel v rakouskem Śtyrsku. Vćelarstvi 41(8):185. Tłumaczenie artykułu autorstwa K hlich i Derakhshifer, przedruk z Bienevater 1988.3.
Peroutka M. (1975) – Vliv bilkovinn potravy na mnożeni prvoka Nosema apis Z. Vet.Med. 20(6):373-384
Peroutka M. (1982) – Lećeni nosematozy vćel Nitekabinem a.u.v. Vćelarstvi 35(4):84
Pokorna S. (1987) – Vliv terapeutik a podminek vnejśiho prostredi na vyvoj prvoka Nosema apis Z. V d.Pr.VuVć v Dole 9:155-166
Steche W. (1961) – Die Eiweisshaushalt des Bienenvolkes und die Nosematose den Honigbiene. Z.Bienenforsch. 5(6):145-176
Śkrobal D., Krieg P. (1984) – Priciny zimnich ztrat vćelstev. Vćelarstvi 37(11):242-243
Romaniuk K., Wawrzyniak S. (1991) – Inwazja Nosema apis u pszczół porażonych roztoczem Varroa jacobsoni. Med.Wet. 47(2):62-64
Tomaszewska B., Lonc E., Dyda D. (1988) – Laboratory treatment of Nosema apis with lasalocid and monesin. Angew.Parasit. 29:85-88
Zander E., B ttcher F. K. (1984) – Krankheiten der Bienen. Verlag Eugen Ulmer Stuttgart.
INTRODUCTORY STUDIES ON THE EFFECT OF SALINOMYCIN AND NARASIN ON HONEY BEES EXPERIMENTALLY INFECTED WITH NOSEMA APIS Z.
Paweł Chorbiński, Barbara Tomaszewska
Summary
The purpose of the present study was laboratory evaluation of the effect of feeding bees sugar syrup containing ionophore cocciodiostats: salinomycin and narasin on Nosema apis Z. infection. In this experiments 47 groups of bees, 100 bees each, were supplied 5 ml of 50% sucrose syrup containing an inoculum of 64 x 10⁴ spores/ml. The experimental groups were fed 50% sucrose syrup containing 2 mg% salinomycin or narasin every day during 10 days after inoculation. The control bees were given 50% sucrose syrup and the additional group of uninoculated bees were fed untreated syrup during 10 days also.
The number of spores in homogenates of abdomens of bees control and inoculated bees was determined hemocytometrically with Thom-Zeiss chamber on 3, 5, 7 and 10 day after inoculation, the results calculated per one bee.
The statistic analysis has shown significant decrease in Nosema apis spore number 7 and 10 days after treatment in case of salinomycin while in case of narasin the significant decrease in spore number was found 10 days after treatment.
Salinomycin was more effective in reducing spore number in inoculated bees than narasin.
The concentration of both ionophore antibiotics (2 mg%) appeared non-toxic to bees during the period of study.
Keywords: Nosema apis, ionophore cocciodiostats, salinomycin, narasin.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 102: „Bötcher” → Böttcher
- s. 103: „(C⁺⁺, Mg⁺⁺)” → (Ca⁺⁺, Mg⁺⁺)
- s. 104, tab. 1: „Dzień pon zarażeniu” → Dzień po zarażeniu
- s. 104, tab. 1: „signifificantly” → significantly
- s. 104, tab. 1: „Á = 0,05″ → α = 0,05
- s. 105, tab. 2, dzień 3, kontrola: „0,97″ → 0,77
- s. 106, tab. 4 i 5, 2×: „succesive” → successive
- s. 106, tab. 5: „cummulative” → cumulative
- s. 106, tab. 5: „untrated” → untreated
- s. 107: „Derakshifer” → Derakhshifer
- s. 108, literatura: „Eiweissf tterung” → Eiweissfütterung
- s. 108, literatura: „B ttcher” → Böttcher
- s. 108, literatura: „Die Eiweisshaushalt” → Der Eiweisshaushalt
- s. 108, literatura: „den Honigbiene” → der Honigbiene
- s. 108, literatura: „Bienevater” → Bienenvater
- s. 108, literatura: „monesin” → monensin
- s. 108, streszczenie, 2×: „cocciodiostats” → coccidiostats
- s. 108, streszczenie: „Thom-Zeiss” → Thoma-Zeiss
