OBSERWACJE NAD LOTAMI MATEK PSZCZELICH KOPULUJĄCYCH KILKAKROTNIE

tekst: Zofia Soczek

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok III, 1959 — Zofia Soczek

strona 35

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK III. NR 1. KWIECIEŃ 1959

Zofia Soczek

Zakład Pszczelnictwa I.S.

WSTĘP

Naturalne zapłodnienie u pszczół odbywa się w powietrzu, w związku z czym poznanie przebiegu kopulacji natrafia na duże trudności. Do niedawna wierzono, że matki pszczele spotykają się tylko jeden raz z trutniem. Ostatnie jednak publikacje doniosły o stwierdzonych kilkakrotnych kopulacjach matek.

Celem naszej pracy było zbadanie, czy u matek pszczelich rasy miejscowej zachodzi kilkakrotna kopulacja i jaki ma ona przebieg.

PRZEGLĄD LITERATURY

Od kilku lat wielu badaczy interesuje się zagadnieniem kilkakrotnej kopulacji. Już w 1944 r. Roberts, a potem w 1954 r. F. i S. Ruttner donieśli o kilkakrotnym unasienianiu się matek podczas kolejnych kilku lotów. Alber i inni (1955) wiążą kilkakrotną kopulację z warunkami pogody i z wytrwałością matki. Według nich kilkakrotne parowanie zdaje się być typowe dla pszczoły miodnej. Przy odpowiedniej pogodzie prawie każda młoda, zdolna do kopulacji matka wykazuje chęć do kilkakrotnego parowania. Najczęściej spotyka się dwukrotne loty z kopulacją, czasem 3, 4 i 5-krotne. O ile po pierwszym zapłodnieniu nastąpi zła pogoda, to część matek rozpoczyna czerwienie, część z nich czeka jednak na odpowiednią pogodę do parowania nawet do 24 dni. Drugie i dalsze unasieniania mogą nastąpić podczas następnych kolejnych lotów, względnie bywają poprzedzielane lotami bez kopulacji.

*) Praca niniejsza była początkowo prowadzona w Zakładzie Pszczelnictwa SGGW w Skierniewicach pod kierunkiem dr Jerzego Woyke (1954) a następnie kontynuowana w Zakładzie Pszczelnictwa I.S.

strona 36

Ruttner (1954) doniósł o 1, 2 i 3-krotnych lotach matek z kopulacją oraz, że po pierwszej kopulacji zbiorniczek nasienny matki zawiera już plemniki trutnia. Woyke (1955) po przeprowadzeniu badań mikroskopowych nad matkami, które wylatywały na powtórne loty godowe wykazał, że matki te wylatywały pomimo obecności w zbiorniczku nasiennym plemników. Triasko (1956) na podstawie danych z literatury i własnych obserwacji potwierdza fakt kilkakrotnej kopulacji matek. Za przyczynę tego uważa ona niedostateczny stopień wypełnienia zbiorniczka nasiennego matki podczas pierwszej kopulacji.

Poza tym Triasko (1951) wysunęła hipotezę o łączeniu się matki z kilkoma trutniami w czasie jednego lotu, za przyczynę tego zjawiska podając fakt niedostatecznej ilości spermy uzyskanej od jednego trutnia. Potwierdzają to późniejsze badania Woykego (1955) i Triasko (1956), którzy na podstawie pomiarów ilości spermy, znajdującej się w pochwie matki zaraz po kopulacji i ilości spermy znajdującej się w pęcherzyku nasiennym trutnia wykazali, że pochwa matki po kopulacji wypełniona jest spermą w ilości przekraczającej kilkakrotnie ilość spermy, jaką zawierają pęcherzyki nasienne trutnia. Wyniką więc z tego, że matka w czasie jednego lotu musi kopulować z kilkoma trutniami.

W przeciwieństwie do poprzednich autorów Gontarski (1953) wyklucza możliwość powtórnego dostania się nasienia do jajowodów matki.

Fyg (1957) podaje, że przyczyną szybkiego wyczerpania plemników w pęcherzyku nasiennym matki jest złe zapłodnienie, tzn., że podczas kopulacji do organów rozrodczych matki dostało się mało plemników.

Opierając się na wynikach ostatnich badań przypuszczamy, że mamy tu do czynienia z matkami, które kopulowały z niedostateczną ilością trutni,

MATERIAŁ, METODA I PRZEBIEG OBSERWACJI

Obserwacje prowadzono w latach 1954—1956 w pasiece doświadczalnej Zakładu Pszczelnictwa SGGW w Skierniewicach i w pasiece doświadczalnej Zakładu Pszczelnictwa I.S. w Dąbrowicach. Matki otrzymywano z własnej hodowli. Część badanych matek (dokładna metodyka podana została w pracy pt. „Obserwacje nad lotami matek pszczelich” Pszczeln. Zesz. Nauk. 1958/2) pozostawiono po pierwszej kopulacji w ulikach weselnych do dalszych obserwacji.

WYNIKI BADAŃ I DYSKUSJA

Matki pozostawione w ulikach po pierwszej kopulacji dokonywały dalszych lotów. Z 30 matek wychodzących na loty po pierwszej kopulacji 9 matek kopulowało poraz drugi już w następnym dniu. Jedna matka

strona 37

kopulowała powtórnie dopiero w 14 dni, a trzeci raz w 15 dni po pierwszym zapłodnieniu. Ogółem na 30 matek wylatujących po pierwszej kopulacji zapłodniło się drugi raz 16 matek w późniejszym lub wcześniejszym terminie (rys. 1). Z czternastu pozostałych matek część zginęła w czasie lotu, część rozpoczęła wkrótce czerwienie, część zabrano do badań anatomicznych przed drugą kopulacją.

Rys. 1. Linie obrazujące okres czasu między pierwszą i drugą kopulacją matek dwukrotnie zapłodnionych. Dni na dolnej skali oznaczają również wiek matek
Rys. 1. Linie obrazujące okres czasu między pierwszą i drugą kopulacją matek dwukrotnie zapłodnionych. Dni na dolnej skali oznaczają również wiek matek

Po pierwszym zapłodnieniu matki kopulowały podczas pierwszego lub dalszych lotów. I tak 5 matek kopulowało powtórnie podczas pierwszego, 3 matki podczas drugiego, 6 matek podczas trzeciego, a tylko 2 matki podczas 4 lotu.

Wyniki naszych obserwacji odnośnie powtórnej kopulacji zgodne są z wynikami Albera i innych (1955), z tą jednak różnicą, że w wypadku doświadczeń na wyspie Vulcano najdłuższy okres dzielący pierwszą kopulację od drugiej wyniósł 24 dni. Ten długi okres przerwy autorzy tłumaczyli nieodpowiednimi warunkami atmosferycznymi i słabym nasileniem lotu trutni. Jak wynika z naszych badań (1958) matki dokonywały

strona 38

w jednym dniu kilku (nawet 4) lotów, z których ostatni niekiedy był lotem z kopulacją. Różnica czasu (średnio 45 minut) między przedostatnim i ostatnim lotem była zbyt mała, aby w tym czasie pogoda mogła ulec zasadniczej zmianie. Zaobserwowano co prawda różnice 2-godzinne, ale także spotykano 1- do 2-minutowe przerwy między lotami. Można by więc te kilkakrotne wychodzenie matek na loty bez kopulacji wytłumaczyć nie tylko nieodpowiednią pogodą, ale i niedostateczną ilością trutni latających w danej chwili. Co prawda pora lotu matek pokrywa się z porą lotu trutni, mimo to jednak w godzinach przed maksimum lotów trutni przypuszczalnie małe jest prawdopodobieństwo spotkania się matki z trutniem, mimo, że zaszły takie nieliczne przypadki (1958). Z drugiej strony trutnie latały w tych samych godzinach, w których matki dokonywały lotów bez kopulacji. Może należy raczej uważać, że pierwsze bezskuteczne loty w danym dniu mają na celu pobudzenie matki. Jak wynika z wyliczeń, na 151 lotów godowych aż 59 poprzedzonych było lotami bez kopulacji w tym samym dniu. Matki dokonywały nieraz wstępnych lotów bez kopulacji nawet w porze największego lotu trutni, co tym bardziej zdaje się potwierdzać poprzednie przypuszczenie.

Oprócz niezaprzeczalnego wpływu pogody na podejmowanie dalszych lotów przez zapłodnione już matki, co podkreślał Alber i inni (1955), przypuszczalnie wpływają tu także inne jeszcze niepoznane czynniki. Być może, że są to cechy indywidualne matki, lub warunki panujące w danej rodzinie weselnej. Przypuszczenie to potwierdzają dane przedstawione na rys. 2, gdzie podano przykład ilustrujący fakt, że czas

Rys. 2. Zestawienie terminów lotów niektórych matek z przebiegiem pogody. Na liniach oznaczających wiek matek nr 33, nr 46 i nr 66 oznaczono wiek: wygryzienia (wg), wystawienia (ws), lotów bez kopulacji (o) i lotów z kopulacją (z1, z2, z3).
Rys. 2. Zestawienie terminów lotów niektórych matek z przebiegiem pogody. Na liniach oznaczających wiek matek nr 33, nr 46 i nr 66 oznaczono wiek: wygryzienia (wg), wystawienia (ws), lotów bez kopulacji (o) i lotów z kopulacją (z1, z2, z3). Dalsze objaśnienia w tekście
strona 39

wyjścia matki do drugiego lotu z kopulacją zależy nie tylko od pogody. Powyższy wykres wykazuje istnienie wpływu nieodpowiedniej pogody na przerwanie lotów przez matki, co decydowało w wielu wypadkach o opóźnieniu powtórnej kopulacji. W czasie trzydniowych (15—17 lub 23—25 sierpnia) spadków temperatury żadna matka nie wychodziła z ulika. Nieodpowiednią pogodą nie można jednak tłumaczyć braku lotu matki nr 46 w dniu 18 sierpnia, będącego 4 dniem po pierwszej jej kopulacji, w którym to dniu matka nr 33 kopulowała po raz drugi. Matka nr 46 dokonała lotu bez kopulacji w dniu 20 i 22 sierpnia i dopiero 27 sierpnia została po raz drugi zapłodniona. W tej trzynastodniowej przerwie, między dwiema kopulacjami oprócz kilku chłodnych dni były i ciepłe pogodne, w czasie których matka nr 46 nie opuszczała jednak ulika. Podobnie matka nr 66 po pierwszym zapłodnieniu w dniu 27 sierpnia wyszła z ulika dopiero dnia 29 sierpnia, mimo że w dniu 28 sierpnia matka nr 46 kopulowała.

Nasze badania na pszczole krajowej w zupełności pokrywają się z obserwacjami szeregu badaczy na pszczołach innej rasy. Kilkakrotna kopulacja jest zatem właściwością pszczoły miodnej.

W świetle obserwacji przedstawionych w tej pracy wychodzenie matek na dalsze loty z kopulacją zależy między innymi od czynników zewnętrznych takich jak temperatura, stopień zachmurzenia i siła wiatru. Problemem otwartym pozostaje jednak poznanie innych niezbadanych dotąd czynników, mających bezsprzecznie duży wpływ na termin i ilość lotów podejmowanych przez matki w celu dokonania powtórnych kopulacji.

LITERATURA

  1. Alber M., Jordan, R., Ruttner F. i H. (1955) — Von der Paarung der Honigbiene. Zeitschrift für Bienenforschung 1.
  1. Anonymus (1954) — Über die Paarung der Bienenkönigin. Leipziger Bienenzeitung 11.
  1. Fyg W. (1957) — Über die verschiedenen Ursachen der Drohnen brutig. Schweizcrische Bienen Zeitung 4.
  1. Gontarski H. (1953) — Biology of mating of the queen bee. Bee World 34, 204, 10.
  1. Roberts W. (1944) — Multiple mating of queen bees provent by progeny and flight tests. Biological Abstract. 17982.
  1. Ruttner F. (1954) — Mehrfache Begattung der Bienenkönigin. Zoologischer Anzeiger 5—6.
  1. Soczek Z. (1958) — Obserwacje nad lotami matek pszczelich. Pszczel Zesz. Nauk. 2.
  1. Soczek Z. (1958) — Wpływ niektórych czynników na loty i kopulację matek. Pszczel. Zesz. Nauk. 3.
  1. Triasko W. W. (1951) — Priznaki osiemieniennosti pczelinych matok. Pczełowodstwo 11.
  1. Triasko W. W. (1956) — Powtornoje i mnogokratnoje spariwanije matok. Pczełowodstwo 1.
  1. Woyke J. (1955) – Kilkakrotna kopulacja matki pszczelej Pszczelarstwo 8.
strona 40

НАБЛЮДЕНИЯ НАД ВЫЛЕТАМИ ПЧЕЛИНЫХ МАТОК

Зофия Сочек

Резюме

В 1954—1956 г. делано наблюдения в нуклеусах за 30 молодыми матками, которые уже совершили первую копуляцию.

Установлено, что:

  1. Часть маток копулировала вторично в первом или одном из следующих дней после первого осеменения.
  1. Вторая копуляция наступала во время первого или одного из следующих после первой копуляции полетов.
  1. На момент совершения второй копуляции кром погоды, влияли еще инные невыясненные факторы.

THE FLIGHTS OF QUEENS MATING SEVERAL TIMES

Z. Soczek

Summary

30 queens, which already took their first mating, were observed in Zander mating-hives during 1954—1956.

A part of the queens took their seconde mating flight on the first day or on the further days after their first copulation.

The seconde copulation may occur even during the first flight after the first copulation.

The term of the seconde copulation doesn’t depend on the weather factors only.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 36: „poraz” → po raz
  • s. 36: „Wyniką” → Wynika
  • s. 39, bibl. poz. 3: „Schweizcrische” → Schweizerische
  • s. 40, streszczenie: „кром” → кроме
  • s. 40, streszczenie: „инные” → иные
  • s. 40, Summary, 3×: „seconde” → second

Podobne wpisy