CHARAKTERYSTYKA NIEKTÓRYCH WŁAŚCIWOŚCI JADU PSZCZOŁY MIODNEJ

tekst: Helena Rybak-Chmielewska, Teresa Szczęsna, Michał Rybak, Andrzej Pidek

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXVIII, 1994 — Helena Rybak-Chmielewska, Teresa Szczęsna, Michał Rybak, Andrzej Pidek

strona 85

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXVIII 1994

Helena Rybak-Chmielewska, Teresa Szczęsna, Michał Rybak, Andrzej Pidek

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy

Streszczenie

Celem badań było opracowanie metod oznaczania i określenie aktywności antybakteryjnej, właściwości hemolitycznych i aktywności fosfolipazy A jadu pszczelego. Wykorzystując testowy szczep bakterii Staphyloccocus aureus 209 P FDA oznaczono aktywność bakteriostatyczną 47 próbek jadu. Wynosiła ona średnio 6,2 μg/ml. Czas hemolizy erytrocytów krwi królika wynosił średnio 56,7 sekund, a aktywność fosfolipazy A 5,0 μg/ml pożywki.

Badane zmiany aktywności bakteriostatycznej jadu w czasie przechowywania pozwoliły stwierdzić, że poziom aktywności bakteriostatycznej po 6 miesiącach przechowywania bez dostępu światła obniżył się, w porównaniu do aktywności początkowej, prawie dwukrotnie, zarówno w temperaturze pokojowej jak i w temperaturze około 2°C. Natomiast po 12 i 24 miesiącach przechowywania aktywność bakteriostatyczna badanych próbek jadu była tylko nieznacznie niższa w porównaniu z próbkami przechowywanymi w ciągu 6 miesięcy. Temperatura przechowywania nie miała dużego wpływu na aktywność bakteriostatyczną badanych próbek jadu.

Słowa kluczowe: jad pszczeli, aktywność antybakteryjna, hemoliza, fosfolipaza A, przechowywanie.

WPROWADZENIE

Jad pszczeli to produkt o wyjątkowo wysokiej, ale labilnej aktywności biologicznej, zależnej od wielu czynników, między innymi od sposobu jego pozyskiwania i warunków przechowywania (Owen, Sloley – 1988). W literaturze spotyka się wiele różnych metod określania aktywności tego produktu w celu sprawdzenia jego jakości. Na przykład określa się aktywność antybakteryjną, antygrzybiczą lub ograniczającą rozwój pierwotniaków (Benton, Morse, Kosikowski – 1963, Sikora i wsp. – 1987, Tatu – 1987, Bazzo i wsp. – 1988).

Do oznaczania aktywności melittyny, głównego składnika jadu, wykorzystuje się silne właściwości hemolityczne tego peptydu, określając w metodach ilościowych czas pełnej hemolizy ściśle określonego stężenia erytrocytów w zależności od określonego stężenia jadu (norma RSFSR).

Innym czynnym składnikiem jadu oznaczanym przy jego charakterystyce

strona 86

jest enzym fosfolipaza A (Shipolini i wsp. – 1971). Uproszczona metoda oznaczania aktywności tego enzymu polega na określeniu najniższego stężenia jadu, które hamuje proces termicznego żelowania żółtka jaja kurzego (Fleckenstein, Fetting – 1951), a ilościowa – na oznaczaniu aktywności enzymu w jednostkach umownych w reakcji z lecytyną (fosfogliceryd cholinowy), w optymalnych warunkach oznaczania (Farmakopea USSR).

Aktywność hialuronidazy, innego enzymu jadu, określa się najczęściej w umownych jednostkach, oznaczając rozkład kwasu hialuronowego w optymalnych warunkach i przy określonym stężeniu jadu (Kemeny, Vernon – 1983, Farmakopea USSR).

Celem badań było opracowanie metod oznaczania i określenie aktywności antybakteryjnej, właściwości hemolitycznych i aktywności fosfolipazy A jadu pszczelego.

MATERIAŁ I METODY BADAŃ

Materiał do badań stanowiło 25 próbek jadu pszczelego z pasiek Oddziału Pszczelnictwa i 22 próbki z innych pasiek, pozyskiwane w latach 1991 – 1993. Aktywność biologiczną jadu pszczelego oceniano poprzez określenie jego aktywności: antybakteryjnej, melittyny i fosfolipazy A.

  • Aktywności antybakteryjna – najmniejsze stężenie jadu w μg/ml pożywki hamujące wzrost testowego szczepu bakterii Staphylococcus aureus 209 P FDA. Test mikrobiologiczny polegał na seryjnym rozcieńczaniu jadu w pożywce płynnej i dodawaniu do kolejnych rozcieńczeń zawiesiny standardowego szczepu bakterii. Do hodowli zastosowano pożywkę bulionową Bacto Nutrient Broth firmy Difco. Odczytu dokonywano po 24-godzinnej inkubacji w temperaturze 37°C. Najmniejsze stężenie, w którym nie obserwowano zmętnienia pożywki przyjmowano jako minimalne stężenie jadu hamujące wzrost szczepu Staphylococcus aureus 209 P FDA. Wstępnie określano minimalne stężenie jadu hamujące rozwój bakterii z dokładnością do 10 μg/ml, a ilościowo, poprzez zastosowanie odpowiedniej liczby rozcieńczeń pośrednich pomiędzy rozcieńczeniami 10⁻² a 10⁻³, z dokładnością do 2 μg/ml.
  • Aktywność melittyny – czas pełnej hemolizy 2% suspensji erytrocytów krwi królika roztworem jadu o stężeniu 100 μg/ml (dokładność 2 sek.).
  • Aktywność fosfolipazy A – minimalne stężenie jadu w μg/ml, hamujące proces termicznego żelowania żółtka jaja kurzego w temperaturze 37°C, w ciągu 10 minut, przy pH 6,9-7,0 – dokładność 2 μg/ml (norma RSFSR).
strona 87

WYNIKI

Aktywność bakteriostatyczna próbek jadu pszczelego z pasiek Oddziału Pszczelnictwa, w stosunku do testowego szczepu bakterii z gatunku Staphylococcus aureus 209 P FDA wahała się w granicach od 4 – 10 μg/ml, średnio 6,6 μg/ml pożywki i utrzymywała się na podobnym poziomie w trzech porównywanych latach. Porównywalne wyniki od 4 do 8 μg/ml, średnio 5,8 μg/ml pożywki uzyskano dla próbek jadu z pasiek z terenu całej Polski.

Czas hemolizy dla próbek z pasiek Oddziału Pszczelnictwa mieścił się w granicach od 37 do 95, średnio 61,4 sekund.

Tabela 1 Aktywność biologiczna jadu pszczelego Biological activity of honey bee venom

Rok Year Próbki Samples Aktywność bakteriostatycza Bacteriostatic activity (μg/ml): od – do range Aktywność bakteriostatycza Bacteriostatic activity (μg/ml): średnio average Czas hemolizy (sek.) Time of hemolysis (sec.): od – do range Czas hemolizy (sek.) Time of hemolysis (sec.): średnio average Aktywność fosfolipazy A Phospholipase A activity (μg/ml): od – do range Aktywność fosfolipazy A Phospholipase A activity (μg/ml): średnio average
1991 Oddział Pszczelnictwa ISK (11 próbek) Institute of Apiculture (11 samples) 4 – 8 5,6 54,3-86,3 68,2 4 – 6 4,8
Inne pasieki (10 próbek) Other apiaries (10 samples) 4 – 8 5,2 44,0-64,0 54,9 4 – 6 4,5
1992 Oddział Pszczelnictwa ISK (7 próbek) Institute of Apiculture (7 samples) 6 – 8 6,6 60,0-95,0 71,0 4 – 8 5,3
Inne pasieki (5 próbek) Other apiaries (5 samples) 4 – 8 6,0 45,0-80,0 69,0 4 – 8 5,0
1993 Oddział Pszczelnictwa ISK (7 próbek) Institute of Apiculture (7 samples) 6 – 10 7,4 37,0-61,0 45,0 4 – 8 5,2
Inne pasieki (7 próbek) Other apiaries (7 samples) 4 – 8 6,2 15,0-53,0 32,0 2 – 8 5,3
strona 88

Natomiast nieco krótszy czas hemolizy, od 15 do 80, średnio 52 sekundy uzyskano dla próbek jadu z innych pasiek.

Aktywność fosfolipazy A wahała się w granicach 2 – 8 μg jadu/ml i nie wykazywała większych zmian, ani przy porównywaniu próbek z trzech lat, ani przy porównywaniu próbek z różnych pasiek (tabela 1).

Na podstawie porównania aktywności bakteriostatycznej i czasu hemolizy nie stwierdzono większych różnic w aktywności biologicznej w próbkach jadu pozyskanych w Oddziale Pszczelnictwa ISK w różnych terminach sezonu pszczelarskiego w poszczególnych latach. Aktywność bakteriostatyczna wahała się w granicach 4 – 8 μg/ml pożywki, a czas hemolizy wynosił od 37 do 95 sekund (tabela 2).

Tabela 2 Aktywność biologiczna próbek jadu uzyskanych w 1992 i 1993 roku w zależności od daty zbioru Biological activity of bee venom samples obtained in 1992 and 1993 years in dependence on collection date

Nr próbki Sample no Data zbioru Collection date Aktywność bakteriostatyczna (μg/ml) Bacteriostatic activity (μg/ml) Czas hemolizy (sek.) Time of hemolysis (sec.)
1 02.07.92 8 73
2 22.07.92 8 95
3 29.07.92 6 60
4 06.08.92 6 60
5 12.08.92 6 63
6 19.08.92 6 75
7 26.08.92 6 71
Średnio Average 6,6 71
1 01.06.93 8 45
2 15.06.93 8 43
3 29.06.93 10 61
4 14.07.93 6 45
5 23.07.93 8 44
6 10.08.93 6 41
7 26.08.93 8 37
Średnio Average 7,7 45

Aktywność bakteriostatyczna próbek jadu przechowywanych w temp. pokojowej bez dostępu światła obniżyła się, przy czym po 6 miesiącach średnio z 5,0 do 7,3; po 12 miesiącach do 8,0; a po 24 miesiącach do 8,7 μg/ml. Podobnie obniżyła się aktywność bakteriostatyczna próbek jadu

strona 89

przechowywanych w temp. 2°C. Po 6 miesiącach średnio z 5,0 do 7,0; po 12 miesiącach do 8,4; a po 24 miesiącach do 8,7 μg/ml (tabela 3).

Tabela 3 Aktywność bakteriostatyczna jadu przechowywanego bez dostępu światła w zależności od czasu i temperatury przechowywania. Bacteriostatic activity of bee venom stored in darkness in dependence on duration and temperature of storage (μg/ml)

Nr próbki Sample no Aktywność początkowa Initial activity Po 6 miesiącach After 6 months: ~2°C Po 6 miesiącach After 6 months: ~20°C Po 12 miesiącach After 12 months: ~2°C Po 12 miesiącach After 12 months: ~20°C Po 24 miesiącach After 24 months: ~2°C Po 24 miesiącach After 24 months: ~20°C
1 4,0 6,0 10,0 10,0 8,0 10,0 10,0
2 6,0 8,0 8,0 – – – –
3 4,0 6,0 8,0 8,0 8,0 8,0 8,0
4 4,0 10,0 6,0 8,0 8,0 8,0 8,0
5 6,0 6,0 6,0 8,0 8,0 – –
6 6,0 6,0 6,0 8,0 8,0 – –
Średnio Average 5,0 7,0 7,3 8,0 8,0 8,7 8,7

WNIOSKI

  1. Badane próbki jadu charakteryzowały się wysoką aktywnością bakteriostatyczną (średnio 6,2 μg/ ml).
  2. Aktywność antybakteryjna, a także właściwości hemolityczne i aktywność fosfolipazy A jadu pszczoły miodnej utrzymywały się w podobnych granicach w trzech porównywanych latach. W poszczególnych latach nie stwierdzono też większych różnic sezonowych, związanych z datą pozyskiwania próbki oraz jej pochodzeniem.
  3. Poziom aktywności bakteriostatycznej po 6 miesiącach przechowywania bez dostępu światła obniżył się, w porównaniu do aktywności początkowej, prawie dwukrotnie, zarówno w temperaturze pokojowej jak i w temperaturze około 2°C. Po 12 i 24 miesiącach przechowywania aktywność bakteriostatyczna badanych próbek jadu była tylko nieznacznie niższa w porównaniu z próbkami przechowywanymi w ciągu 6 miesięcy.
  4. Temperatura przechowywania nie miała dużego wpływu na aktywność bakteriostatyczną badanych próbek jadu.
  5. Badane właściwości można wykorzystać do biologicznej standaryzacji jadu pszczelego.
strona 90

LITERATURA

Benton A. W., Morse R. A., Kosikowski F. V. (1963) – Bioassay and standarization of venom of the honey bee., Nature, 198(4877): 295296.

Bazzo R., Tappin M.J., Pastore A., Harvey T.S., Carver J.A., Campbell I. D. (1988) – The structure of melittin. Eur.J.Biochem., 173:139-146.

Farmakopea USSR – FS -42-2683-89.

Fleckenstein A., Fetting B. (1951) – Die Hemmung der Hitze – Koagulation des Eidotters durch Bienengift und Schlangengifte und die Verhinderung dieses Gift-Effektes durch Phoshatase-Inhibitoren. Z.Naturforschg., 6b:213-216.

Jad pščelinyj-syriec. Techničeskije uslovija. TU-46 RSFSR 67-72.

Kemeny D. M., Vernon E. A. (1983) – Hyaluronidase from the venom of the honeybee (Apis mellifera). Toxicon Supplement, 3:227-228.

Owen M. D., Sloley B. D. (1988) – 5-Hydroxytryptamine in the venom of the honey bee (Apis mellifera) variation with season and with insect age. Toxicon, 26(6):577-581.

Shipolini R. A., Callewataert G. L., Cottrell R. C., Doonan S., Vernon C. A., Banks B. E. C. (1971) – Phospholipase A from bee venom. Eur.J.Biochem., 20:479.

Sikora J., Muszyńska J., Rybak-Chmielewska H., Wasik A. (1987) – Use of Protozoa Paramecium bursaria in honey bee venom activity assy. The XXXIst International Apicultural Congress of Apimondia, Warszawa, 474-477.

Tatu E. (1987) – Studies on the antimicrobial and antifungal action of rumanian bee venom. The XXXIst International Apicultural Congress of Apimondia, Warszawa, 478-482.

SOME PROPERTIES OF HONEY BEE VENOM

H. Rybak-Chmielewska, T. Szczęsna, M. Rybak, A. Pidek

Summary

Total 47 honey bee venom samples were obtained in the apiaries of Institute of Apiculture and from other apiaries in Poland. Collection years: 1991 – 1993.

Biological activity of the samples was characterized by:

a/ bacteriostatic activity measured by a quantitative test relative to the standard strain of Staphyloccocus aureus (μg/ml medium);

b/ melittin activity measured as the time needed to full hemolyze 2% suspension of rabbit blood erythrocytes;

c/ phospholipase A activity measured as the minimum venom concentration (μg/ml) to inhibit thermal gelation of egg yolk under defined conditions.

The bacteriostatic activity of bee venom samples ranged from 4 to 10 and averaged 6,6 μg/ml. Hemolyses time in seconds was from 15 to 95; 56,7 average. Phospholipase A activity was from 2 to 8 and averaged 5,0 μg/ml.

After 6 months the bacteriostatic activity of bee venom samples stored at room temperature (ca. 20°C) in the dark decreased from 4,5 to 8 μg/ml on average; there was no further significant decrease after 12 and 24 months.

Keywords: bee venom, antibacterial activity, hemolyse, phospholipase A, storage.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 85, streszczenie: „Staphyloccocus” → Staphylococcus
  • s. 86: „Aktywności antybakteryjna” → Aktywność antybakteryjna
  • s. 87, tab. 1, główka: „bakteriostatycza” → bakteriostatyczna
  • s. 87, tab. 1, 1993, Oddział Pszczelnictwa ISK, średnia aktywność bakteriostatyczna: „7,4″ → 7,7
  • s. 89, tab. 3, średnia po 12 miesiącach w ~2°C: „8,0″ → 8,4
  • s. 90, piśmiennictwo: „standarization” → standardization
  • s. 90, piśmiennictwo: „295296″ → 295-296
  • s. 90, piśmiennictwo: „Phoshatase-Inhibitoren” → Phosphatase-Inhibitoren
  • s. 90, piśmiennictwo: „Callewataert” → Callewaert
  • s. 90, piśmiennictwo: „assy” → assay
  • s. 90, streszczenie: „Staphyloccocus” → Staphylococcus
  • s. 90, streszczenie: „to full hemolyze” → to fully hemolyze
  • s. 90, streszczenie: „Hemolyses time” → Hemolysis time

Podobne wpisy