CHARAKTERYSTYKA CHEMICZNA KRAJOWYCH MIODÓW ODMIANOWYCH
tekst: Helena Rybak
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXX, 1986 — Helena Rybak
strona 3PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXX 1986
Helena Rybak
Oddział Pszczelnictwa ISK w Puławach
WPROWADZENIE
Chemiczną charakterystykę krajowych miodów można znaleźć w wielu publikacjach. Prace te dotyczą szczegółowego omówienia jednej lub kilku cech miodu (Rychlik i Fedorowska — 1960, Działoszyński i Kulik — 1963, Zalewski — 1963, 1965, Wanic i Mostowska — 1964, Andrełowicz — 1966, Andrełowicz i Kotlarek — 1968, Miśkiewicz i Krauze — 1969, Poszwiński — 1972, Kraczkowska — 1973, Curyło i Rybak — 1973) lub też składu i właściwości fizyko-chemicznych jednej z jego odmian. Tematem szczegółowego opracowania był już miód gryczany (Rychlik i Fedorowska — 1965), akacjowy (Bornus i in. — 1966) wielokwiatowy (Fedorowska i in. — 1976), lipowy (Fedorowska i in. — 1979), wrzosowy i rzepakowy (Fedorowska i Henig — 1978), nektarowy (bez wyszczególnienia odmian) i spadziowy (Curyło — 1973). Brakowało natomiast charakterystyki porównawczej wszystkich odmian miodu wyszczególnionych w aktualnej Polskiej Normie „Miód pszczeli”.
Niniejsza praca jest próbą takiego właśnie ujęcia tematu. Oprócz miodów odmianowych figurujących w PN uwzględniono w pracy miód z sadów (głównie z nektarów kwiatów jabłoni i wiśni). Nie był on dotychczas charakteryzowany, a sady — odkąd zwiększyły się areały ich upraw — stały się ważnym wiosennym pożytkiem pszczelim.
MATERIAŁ I METODY BADAŃ
Próbki miodów odmianowych (po kilkanaście próbek każdej odmiany miodu — z sadów, akacjowego, rzepakowego, gryczanego, wrzosowego, spadziowego, wielokwiatowego, z koniczyny czerwonej, lipowego i nektarowo-spadziowego) uzyskano w latach 1975—1980 w pasiekach Oddziału Pszczelnictwa wywożonych na kolejne pożytki. Próbkę stanowił miód
strona 4

z jednej rodziny. Dla ułatwienia pozyskiwania miodu wykorzystano specjalne ramki (fot. 1 i 2).
Przez wymianę małych, górnych rameczek widocznych na zdjęciach, otrzymywano próbkę miodu wystarczającej wielkości bez naruszenia (przeglądu) całego gniazda. W sumie uzyskano 121 próbek miodów odmianowych.
Badania organoleptyczne, oznaczenia zawartości wody, cukrów redukujących, sacharozy wraz z melecytozą wykonano wg metod podanych w aktualnej Polskiej Normie „Miód pszczeli” (1975). Przy określaniu barwy metodę uzupełniono zastosowaniem atlasu barw (20).
Zawartość popiołu oznaczono analizą wagową po spaleniu na sucho 20-to gramowych próbek miodu w temperaturze około 500°C. Zwęglenie próbek przed spaleniem przeprowadzono bardzo wolno (2 do 3 dni). Wyniki podano w procentach, wyliczając średnią arytmetyczną z trzech równoległych powtórzeń analizy jednej próbki miodu.
Kwasowość całkowitą, wolne kwasy, laktony i pH oznaczono za pomocą miareczkowania potencjometrycznego wg metody White’a i in. (1958).
Przewodność elektryczną oznaczono metodą Vorwohla (1964), polegającą na pomiarach przewodności właściwej 20-procentowego wodnego roztworu miodu w temperaturze 20°C.
Aktywność α-amylazy oznaczono wg Recommended European Regional Standard for Honey (1970). Zasada metody polega na oznaczeniu
strona 5ilości skrobi zhydrolizowanej przez α-amylazę znajdującą się w 100 g miodu.
Aktywność inwertazową oznaczono polarymetrycznie wg Hadorna i Zürchera (1966). Zasada metody polega na określeniu ilości sacharozy, która została rozłożona przez enzym zawarty w 100 g miodu w warunkach doświadczenia.
Wyniki badań opracowano statystycznie metodą analizy wariancji, a istotność różnic oceniono testem t Studenta przy poziomie α = 0,05.
Zmienność błędu określono wartością odchylenia standardowego (s) obliczoną łącznie dla wszystkich miodów odmianowych.
WYNIKI
BADANIA ORGANOLEPTYCZNE
Miód z sadów charakteryzował się jasną, słomkową barwą według atlasu barw została ona zakwalifikowana do „jaune” numer 257 (PL. XVIII). Zapach miał przyjemny, kwiatowy, smak — słodki, łagodny. Proces krystalizacji w temperaturze 20°C następował z umiarkowaną szybkością i trwał około czterech do pięciu tygodni.
Miód akacjowy charakteryzował się barwą jasnokremową, według atlasu barw zakwalifikowaną do „jaune” numer 265 (PL. XVIII). Zapach miał słabo wyczuwalny, zbliżony do zapachu kwiatów akacji; smak łagodny, słodki. Miód w temperaturze około 20°C krystalizował dopiero po około 4 miesiącach.
Miód rzepakowy miał barwę jasną, słomkową, według atlasu barw zakwalifikowaną do „jaune” numer 258 (PL. XVIII). Zapach miodu był słaby, zbliżony do zapachu kwiatów rzepaku; smak — słodki, lekko gorzkawy. Miód w temperaturze około 20°C krystalizował bardzo szybko, w ciągu tygodnia od jego pozyskania.
Miód wielokwiatowy charakteryzował się barwą żółtoherbacianą, według atlasu barw została ona zakwalifikowana do „jaune” numer 246 (PL. XVII). Zapach miodu był przyjemny, kwiatowy, dość silny; smak — słodki, lekko gorzkawy. Proces krystalizacji miodu w temperaturze 20°C następował z umiarkowaną szybkością i trwał około pięciu tygodni.
Miód lipowy charakteryzował się barwą bursztynową z zielonkawym odcieniem, według atlasu barw zakwalifikowano ją do „orange” numer 216 (PL. XV). Zapach miodu był silny, podobny do zapachu kwiatów lipy; smak — słodki, z gorzkawym posmakiem, lekko piekący. W temperaturze 20°C krystalizował w ciągu około czterech tygodni.
Miód gryczany charakteryzował się ciemnoherbacianą barwą, według atlasu barw określono ją jako „orange” numer 191 (PL. XVIII). Zapach miodu był bardzo silny, zbliżony do zapachu kwiatów gryki; smak słodki, ostry, piekący. W temperaturze 20°C krystalizował wolno,
strona 6około dwóch miesięcy. W niektórych próbkach na powierzchni powstała warstwa miodu płynnego.
Miód wrzosowy miał barwę bursztynową, według atlasu określono ją jako „orange” numer 186 (PL. XIII). Zapach miodu był silny bardzo przyjemny, nieco podobny do zapachu kwiatów wrzosu; smak — słodki, gorzkawy. W temperaturze 20°C krystalizował w ciągu około dwóch tygodni w charakterystyczną galaretowatą masę.
Miód z koniczyny czerwonej miał barwę bursztynową, według atlasu barw określono ją jako „orange” numer 211 (PL. XV). Zapach miodu był słaby, kwiatowy, mało charakterystyczny; smak — słodki, łagodny, lekko mdły. Proces krystalizacji następował stosunkowo wolno, około 6 tygodni.
Miód nektarowo-spadziowy charakteryzował się brunatnozielonkawą barwą, według atlasu barw określono ją jako „orange” numer 176 (PL. XII). Zapach miał słaby, lekko korzenny; smak — słcdki, łagodny. Proces krystalizacji zachodził z umiarkowaną szybkością, około trzech tygodni.
Miód spadziowy miał barwę ciemnobrązową, według atlasu barw określono ją jako „braun” numer 696 (PL. XLVII). Zapach miodu był silny, żywiczny; smak — łagodny, lekko żywiczny. Proces krystalizacji następował wolno, około sześciu tygodni.
CHARAKTERYSTYKA CHEMICZNA
Zawartość wody w próbkach miodów odmianowych mieściła się w granicach od 15 do 20%. Wyjątek stanowił miód wrzosowy z istotnie wyszą zawartością wody wynoszącą od 17,6 do 24,6%, średnio 20,1% (tab. 1).
Zawartość cukrów redukujących w miodach nektarorowych wahała się od 71,4% (średnio dla miodu wrzosowego) do 77,4% (średnio dla miodu rzepakowego).
Istotnie niższą zawartością cukrów redukujących w porównaniu z miodami nektarowymi odznaczyły się miody nektarowo-spadziowe i spadziowe tab. 2).
Zawartość sacharozy wraz z melecytozą okazała się różna i w dużym stopniu zależna od surowca miodowego. Spośród miodów nektarowych wyróżnił się miód akacjowy, w którym zawartość sacharozy dochodziła nawet do 10%, a średnio wynosiła 7,7%.
Istotnie wyższą od innych nektarowych zawartością sacharozy (średnio 4,3%) odznaczył się także miód z sadów. W pozostałych miodach nektarowych zawartość sacharozy była znacznie niższa, najczęściej nie przekraczała 2% (tab. 2). Istotnie wyższe wartości w porównaniu z nektarowymi (z wyjątkiem miodu akacjowego i z sadów) uzyskano w przypadku miodów nektarowo-spadziowych (średnio — 3,5%), i spadziowych (średnio — 4,3%).
Zawartość substancji mineralnych (popiołu) okazała się
strona 7Tabela 1 Procentowa zawartość wody w miodzie Water content (%) in honey
| Miód / Honey: Odmiana / Kind | Miód / Honey: Symbol | Woda / Water: od — do / from — to | Woda / Water: średnio / average | Woda / Water: różnica / difference |
|---|---|---|---|---|
| z sadów / from orchard (Malus sp. Prunus sp.) | 1 | 17,1—19,4 | 17,9 | 7 |
| akacjowy / acacia (Robinia pseudoacacia L.) | 2 | 16,0—18,2 | 17,4 | 6,7 |
| rzepakowy / rape (Brassica sp.) | 3 | 16,5—19,8 | 17,7 | 6,7 |
| wielokwiatowy / blossom | 4 | 15,3—20,0 | 17,6 | 6,7 |
| lipowy / small—leaved lime (Tilia cordata Miller) | 5 | 16,7—20,0 | 18,0 | 7 |
| gryczany / buckwheat (Fagopyrum esculentum Moench) | 6 | 16,2—19,9 | 18,8 | 2,3,4,7, |
| wrzosowy / heather (Calluna vulgaris (L.) Hull) | 7 | 17,6—24,6 | 20,1 | 1,2,3,4,5,6,8,9,10 |
| z koniczyny czerwonej / red clover (Trifolium pratense L.) | 8 | 17,8—19,8 | 18,2 | 7 |
| nektarowo — spadziowy / blossom — honeydew | 9 | 16,6—10,0 | 18,5 | 7 |
| spadziowy / honeydew | 10 | 15,9—20,3 | 18,2 | 7 |
| Odchylenie standardowe (s) / Standard deviation (s) | 1,108 |
W kolumnie „różnica” są podane symbole miodów, względem których stwierdzono istotność różnicy przy poziomie α=0,05 In the column marked „difference” given numbers represent the kinds of honeyes listed in column one. Numbers indicate kinds of honeys in which significant differences in analized components at the level α=0,05
Wartość odchylenia standardowego (s) liczono z wyrażenia: s = √[(Σ1 + Σ2 + . . . + Σ10) / (n_1 + n_2 + . . . + n_10-10)] gdzie Σ1, Σ2,.. Σ10 oznaczają sumy kwadratów odchyleń dla powtórzeń od wartości średnich; [Σi = Σ(x_i—x̄_1)² + … + Σ10 (x_j—x̄_10)²], a n_1,n_2…n_10 liczby powtórzeń w ramach badanych miodów.
Standard deviation is calculated from the formula s = √[(Σ1 + Σ2 + . . . + Σ10) / (n_1 + n_2 + . . . + n_10-10)] where Σj, Σ2,…Σ10 represent the sums of the squares of deviation for repetitions from average results; [Σi=(x_i—x̄_1)²+ … +Σ10(xj—x̄_10)²], and n_1, n_2 … n_10 — the number of repetitions between tested honeys.
także w dużym stopniu zależna od surowca z jakiego miód został wytworzony. Miód nektarowy zawierał średnio dwa razy mniej popiołu niż miód nektarowo-spadziowy i około trzy razy mniej niż miód spadziowy (tab. 6). Spośród miodów nektarowych najbogatszym w substancje mineralne okazał się miód wrzosowy — średnio 0,35%, najuboższym — akacjowy — 0,097%. Wyniki przewyższające 0,5% uzyskano tylko w kilku próbkach miodu spadziowego.
strona 8Tabela 2 Procentowa zawartość cukrów w miodzie Sugars content (%) in honey
| Miód / Honey: Odmiana / Kind | Miód / Honey: Symbol | Cukry redukujące / Reducig disaccharides: od — do / from — to | Cukry redukujące / Reducig disaccharides: średnio / average | Cukry redukujące / Reducig disaccharides: różnica / difference | Sacharoza / Sucrose: od — do / from — to | Sacharoza / Sucrose: średnio / average | Sacharoza / Sucrose: różnica / difference |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| z sadów / from orchard | 1 | 71,9—76,6 | 74,5 | 2,3,6,7,9,10 | 2,1—5,3 | 4,30 | 2,3,4,5,6,7,8 |
| akacjowy / acacia | 2 | 68,0—75,7 | 72,5 | 1,3,4,6,8,9,10 | 2,8—10,0 | 7,70 | 1,3,4,5,6,7,8,9,10 |
| rzepakowy / rape | 3 | 76,0—79,2 | 77,7 | 1,2,4,5,7,8,9,10 | 0,5—1,8 | 1,00 | 1,2,9,10 |
| wielokwiatowy / blossom | 4 | 72,9—78,6 | 75,1 | 2,3,5,6,7,9,10 | 0,3—3,0 | 1,40 | 1,2,9,10 |
| lipowy / lime | 5 | 68,9—75,2 | 73,1 | 3,4,6,7,9,10 | 1,1—2,1 | 1,50 | 1,2,9,10 |
| gryczany / buckwheat | 6 | 73,6—79,0 | 77,1 | 1,2,4,5,7,8,9,10 | 0,3—1,8 | 0,80 | 1,2,9,10 |
| wrzosowy / heather | 7 | 69,8—73,2 | 71,4 | 1,3,4,5,6,8,10 | 0,0—1,4 | 0,80 | 1,2.9.10 |
| z koniczyny czerwonej / red clover | 8 | 72,3—77,9 | 74,6 | 2,3,6,7,9,10 | 0,5—2,1 | 1,77 | 1,2,9,10 |
| nektarowo-spadziowy / bloossom — honeydew | 9 | 65,5—72,4 | 69,9 | 1,2,3,4,5,6,8,10 | 2,5—6,2 | 3,54 | 2,3,4,5,6,7,8 |
| spadziowy / honeydew | 10 | 63,4—71,4 | 67,9 | 1,2,3,4,5,6,7,8,9 | 1,6—7,3 | 4,31 | 2,3,4,5,6,7,8 |
| odchylenie standardowe (s) / standard deviation (s) | 1,800 | 1,063 |
Objaśnienia w tabeli 1 Explanation in table 1
strona 9Kwasowość całkowita miodów odmianowych wynosiła od kilkunastu do pięćdziesięciu kilku mval/kg miodu. Najwyższymi wartościami kwasowości — średnio 48,5 mval/kg charakteryzował sę miód gryczany. Stosunkowo niewielką kwasowość wykazały miody: rzepakowy (średnio 17, 7 mval/kg), akacjowy (22,9 mval/kg), z sadów 23,1 mval/kg). Pomiędzy odmianami o najwyższej i najniższej kwasowości znalazły się miody: spadziowy i nektarowo-spadziowy: (tab. 3).
Zawartość wolnych kwasów w miodzie gryczanym mieściła się w granicach od 30,2 do 49,8, średnio 40,6 mval/kg. Trzydzieści kilka mval w kg zawierały miody: wielokwiatowe, lipowe, koniczynowe, nektarowo-spadziowe i spadziowe. Najniższą zawartością wolnych kwasów charakteryzowały się miody pochodzące z wiosennych pożytków (średnio: rzepakowy — 13,9, z sadów — 16,5, akacjowy — 18,8 mval/kg., tab. 3).
Laktony — średnie wartości uzyskane dla tego parametru mieściły się w granicach od 3,8 mval/kg w przypadku miodu rzepakowego do 8,3 mval/kg w miodzie lipowym. Duże wahania stwierdzono w wynikach charakteryzujących odmiany, na przykład zawartość laktonów w miodzie akacjowym wynosiła od 0,9 do 6,6 mval/kg, a w wielokwiatowych od 3,4 do 14,0 mval/kg (tab. 4).
Wartości pH miodów nektarowych wahały się w granicach od 3,6 do 4,4, średnio 4,1 niezależnie od odmiany. Natomiast pH miodów spadziowych — od 4,2 do 4,5 średnio 4,3 (tab. 4).
Aktywność enzymów inwertazy i α-amylazy kształtowała się różnie w próbkach poszczególnych odmian. Najbogatszym w enzymy z miodów nektarowych okazał się miód gryczany z aktywnością inwertazową wynoszącą od 26,8 do 41,1 (w gramach sacharozy zinwertowanej przez enzymy zawarte w 100 g miodu w ciągu 1 godziny). Miód lipowy charakteryzował się równie wysoką aktywnością α-amylazy i tylko nieco niższą aktywnością inwertazową. Wyniki na podobnym do miodu lipowego poziomie uzyskano także w przypadku miodów: wrzosowego, koniczynowego, wielokwiatowego, spadziowego i nektarowo-spadziowego. Najniższą aktywność enzymatyczną wykazały miody: akacjowy i rzepakowy.
Szeroką rozpiętość wyników zwłaszcza w przypadku α-amylazy stwierdzono w obrębie poszczególnych odmian miodu (tab. 5).
Przewodność elektryczna przedstawiona w 10⁻⁴ S · cm⁻¹ wahała się w dość szerokich granicach wynoszących od 2,19 (średnio w miodzie z sadów) do 8,77 (średnio w miodzie spadziowym), a w wartościach skrajnych od 1,66 do 11,90. Najwyższą przewodnością właściwą odznaczały się miody spadziowe, a w miodach nektarowych — miód wrzosowy, następnie lipowy i gryczany. Istotnie niższą przewodnością charakteryzowały się wśród miodów nektarowych: akacjowy, z sadów i rzepakowy (tab. 6).
Na podstawie statystycznego opracowania wyników badane miody można podzielić na trzy grupy, w których mają one podobne właściwości.
strona 10Tabela 3 Kwasowość całkowita i wolne kwasy Total acid, free acid in honey
| Miód / Honey: Odmiana / Kind | Symbol | Kwasowość całkowita mval/kg / Total acid meq/kg: od — do / from — to | Kwasowość całkowita mval/kg / Total acid meq/kg: średnio / average | Kwasowość całkowita mval/kg / Total acid meq/kg: różnica / difference | Wolne kwasy mval/kg / Free acid meq/kg: od — do / from — to | Wolne kwasy mval/kg / Free acid meq/kg: średnio / average | Wolne kwasy mval/kg / Free acid meq/kg: różnica / difference |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| z sadów / from orchard | 1 | 16,8—28,4 | 23,1 | 3,4,5,6,7,8,9,10 | 13,7—21,3 | 16,5 | 4,5,6,7,8,9,10 |
| akacjowy / acacia | 2 | 18,9—27,9 | 22,9 | 3,4,5,6,7,8,9,10 | 14,2—26,0 | 18,8 | 4,5,6,7,8,9,10 |
| rzepakowy / rape | 3 | 16,1—21,1 | 19,4 | 1,2,4,5,6,7,8,9,10 | 14,0—19,3 | 16,9 | 4,5,6,7,8,9,10 |
| wielokwiatowy / bloossom | 4 | 21,6—55,2 | 40,2 | 1,2,3 6,7 | 18,3—49,6 | 31,1 | 1,2,3,6,7 |
| lipowy / lime | 5 | 32,4—52,2 | 39,0 | 1,2,3,6,7 | 24,0—45,4 | 31,4 | 1,2,3,6,7 |
| gryczany / buckwheat | 6 | 34,7—56,7 | 48,5 | 1,2,3,4,5,7,8,9,10 | 30,2—49,8 | 40,6 | 1,2,3,4,5,7,8,9,10 |
| wrzosowy / heather | 7 | 21,3—39,8 | 31,5 | 1,2,3,4,5,6,8,9,10 | 17,9—37,6 | 26,5 | 1,2,3,4,5,6,8,9,10 |
| z koniczyny czerwonej / red clover | 8 | 36,7—46,1 | 40,2 | 1,2,3,6,7 | 31,1—42,8 | 33,9 | 1,2,3,6,7 |
| nektarowo-spadziowy / blossom — honeydew | 29,2—42,1 | 39,2 | 1,2,3,6,7 | 25,9—37,9 | 34,0 | 1,2,3,6,7 | |
| spadziowy / honeydew | 10 | 27,4—44,8 | 37,8 | 1,2,3,6,7 | 24,3—38,2 | 31,8 | 1,2,3,6,7 |
| odchylenie standardowe (s) / Standard deviation (s) | 4,792 | 4,844 |
Objaśnienia w tabeli 1 Explanation in table 1
strona 11Tabela 4 Kwasowość miodu — pH i laktony Acidity of honey — pH, lactone
| Miód / Honey: Odmiana / Kind | Miód / Honey: Symbol | pH: od — do / from — to | pH: średnio / average | pH: różnica / difference | Laktony mval/kg / Lactone meq/kg: od — do / from — to | Laktony mval/kg / Lactone meq/kg: średnio / average | Laktony mval/kg / Lactone meq/kg: różnica / difference |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| z sadów / from orchard | 1 | 4,0—4,4 | 4,20 | 3,5,6,8 | 3,0—8,5 | 6,50 | 2,3,5,7,10 |
| akacjowy / acacia | 2 | 3,9—4,3 | 4,20 | 3,5,6,8,10 | 0,9—6,6 | 4,04 | 1,4,5,6 |
| rzepakowy / rape | 3 | 3,9—4,3 | 4,10 | 1,2,6,10 | 2,1—5,2 | 3,81 | 1,4,5,6,8,9 |
| wielokwiatowy / blossom | 4 | 3,6—4,3 | 4,10 | 6,10 | 3,4—15,0 | 8,01 | 2,3,7,8,9,10 |
| lipowy / lime | 5 | 3,9—4,2 | 4,01 | 1,2,7,9,10 | 3,5—11,1 | 8,31 | 1,2,3,7,8,9,10 |
| gryczany / buckwheat | 6 | 3,8—4,2 | 4,00 | 1,2,3,4,7,9,10 | 6,9—11,1 | 7,90 | 2,3,7,8,9,10 |
| wrzosowy / heather | 7 | 3,9—4,4 | 4,17 | 5,6,8,10 | 2,3—6,6 | 4,30 | 1,4,5,6 |
| z koniczyny czerwonej / red clover | 8 | 3,8—4,1 | 4,00 | 1,2,7,9,10 | 3,3—5,5 | 5,71 | 3,4,5,6 |
| nektarowo-spadziowy / blossom-honeydew | 9 | 3,9—4,3 | 4,20 | 5,6,8 | 4,3—6,5 | 5,59 | 3,4,5,6 |
| padziowy / honeydew | 10 | 4,2—4,5 | 4,30 | 2,3,4,5,6,7,8 | 0,9—9,8 | 4,91 | 1,4,5,6 |
| odchylenie standardowe (s) / standard deviation (s) | 0,130 | 1,777 |
Objaśnienia w tabeli 1 Explanation in table 1
strona 12Tabela 5 Aktywność inwertazy i α-amylazy Activity of invertase and α-amylase of honey
| Miód / Honey: Odmiana / Kind | Miód / Honey: symbol | Inweratza / Invertase: od — do / from — to | Inweratza / Invertase: średnio / average | Inweratza / Invertase: różnica / difference | α-amylaza / α-amylase: od — do / from — to | α-amylaza / α-amylase: średnio / average | α-amylaza / α-amylase: różnica / difference |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| z sadów / from orchard | 1 | 12,7—42,9 | 23,3 | 2,3,6 | 21,3—58,8 | 35,7 | 4,5,6,7,8,9,10 |
| akacjowy / acacia | 2 | 10,3—26,2 | 17,6 | 1,5,6,9,10 | 15,1—39,9 | 32,3 | 4,5,6,7,8,9,10 |
| rzepakowy / rape | 3 | 13,6—22,7 | 18,4 | 1,5,6,9,10 | 12,6—37,5 | 29,6 | 4,5,6,7,8,9,10 |
| wielokwiatowy / blossom | 4 | 12,7—33,5 | 20,4 | 6,9,10 | 39,5—56,6 | 47,5 | 1,2,3,6,10 |
| lipowy / lime | 5 | 17,6—32,2 | 24,9 | 2,3,6 | 44,7—78,9 | 55,5 | 1,2,3 |
| gryczany / buckwheat | 6 | 26,8—41,1 | 37,1 | 1,2,3,4,5,7,8,9,10 | 41,6—73,9 | 58,4 | 1,2,3,4,7,9 |
| wrzosowy / heather | 7 | 17,9—24,8 | 20,6 | 6,10 | 33,7-69,7 | 48,4 | 1,2,3,6 |
| z koniczyny czerwonej / red clover | 8 | 19,5—26,7 | 23,0 | 6 | 28,1—59,2 | 49,2 | 1,2,3 |
| nektarowo-spadziowy / blossom — honeydew | 9 | 17,2—39,2 | 25,9 | 2,3,4,6 | 28,7—59,9 | 47,2 | 1,2,3,6 |
| spadziowy / honeydew | 10 | 16,6—39,0 | 26,2 | 2,3,4,6,7 | 37,0—76,7 | 56,4 | 1,2,3,4 |
| odchylenie standardowe (s) / standard deviation (s) | 5,356 | 9,817 |
Objaśnienia w tabeli 1 Explanation in table 1
strona 13Tabela 6 Zawartość popiołu i przewodnictwo elektryczne The capacity of ash and electric conductibility of honey
| Miód / Honey: Odmiana / Kind | Miód / Honey: symbol | Popiół (%) / Ash (%): od — do / from — to | Popiół (%) / Ash (%): średnio / average | Popiół (%) / Ash (%): różnica / difference | Przewodnictwo elektryczne 10⁻⁴S ·cm⁻¹ / Electric conductibility 10⁻⁴S ·cm⁻¹: od — do / from — to | Przewodnictwo elektryczne 10⁻⁴S ·cm⁻¹ / Electric conductibility 10⁻⁴S ·cm⁻¹: średnio / average | Przewodnictwo elektryczne 10⁻⁴S ·cm⁻¹ / Electric conductibility 10⁻⁴S ·cm⁻¹: różnica / difference |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| z sadów / from orchyrd | 1 | 0,102—0,250 | 0,128 | 4,5,6,7,8,9,10 | 1,66—3,92 | 2,19 | 4,5,6,7,8,9,10 |
| akacjowy / acacia | 2 | 0,080—0,161 | 0,097 | 4,5,6,7,8,9,10 | 2,02—4,42 | 2,41 | 4,5,6,7,8,9,10 |
| rzepakowy / rape | 3 | 0,080—0,140 | 0,119 | 4,5,6,7,8,9,10 | 1,97—4,03 | 3,02 | 4,5,6,7,8,9,10 |
| wielokwiatowy / blossom | 4 | 0,130—0,371 | 0,235 | 1,2,3,7,9,10 | 2,96—6,96 | 4,20 | 1,2,3,7,9,10 |
| lipowy / lime | 5 | 0,090—0,375 | 0,228 | 1,2,3,7,9,10 | 3,14—7,71 | 5,32 | 1,2,3,7,9,10 |
| gryczany / buckwheat | 6 | 0,041—0,320 | 1,193 | 1,2,3,7,9,10 | 3,26—9,21 | 4,98 | 1,2,3,7,9,10 |
| wrzosowy / heather | 7 | 0,301—0,392 | 0,352 | 1,2,3,4,5,6,8,10 | 4,65—11,08 | 6,92 | 1,2,3,4,5,8,10 |
| z koniczyny czerwonej / red clover | 8 | 0,092—0,241 | 0,204 | 1,2,3,7,9,10 | 3,12—8,81 | 5,11 | 1,2,3,7,9,10 |
| nektarowo-spadziowy / blossom — honeydew | 9 | 0,304—0,501 | 0,369 | 1,2,3,4,5,6,8,10 | 5,02—11,90 | 6,99 | 1,2,3,4,5,6,8,10 |
| spadziowy / honeydew | 10 | 0,451—0,682 | 0,523 | 1,2,3,4,5,6,7,8,9 | 6,15—11,77 | 8,81 | 1,2,3,4,5,6,7,8,9 |
| odchylenie standardowe (s) / standard deviation (s) | 0,060 | 1,454 |
Objaśnienia w tabeli 1 Explanation in table 1
strona 14Jako jedna grupa o wspólnych właściwościach wyodrębniły się miody nektarowe z lata — wielokwiatowy, lipowy, z koniczyny czerwonej. Na 11 badanych cech w tych miodach w 10 nie stwierdzono istotnych różnic. Najwięcej, bo aż 7 wspólnych z tą grupą właściwości wykazał miód gryczany. W drugą wyraźną grupę zebrały się miody: spadziowy, nektarowo-spadziowy i wrzosowy. Nie stwierdzono między nimi istotnych różnic w ośmiu badanych cechach. Trzecią grupę utworzyły miody nektarowe wiosenne: z sadów, rzepakowy i akacjowy. Nie stwierdzono między nimi istotnych różnic w siedmiu badanych właściwościach. Te trzy grupy są powiązane między sobą pięcioma lub sześcioma właściwościami wspólnymi.
Cechami miodu, które w największym stopniu zależą od pochodzenia roślinnego nektaru okazały się — zawartość popiołu i przewodność właściwa.
Przedstawione wyniki tylko w kilku przypadkach odbiegają od rezultatów opisanych przez innych autorów charakteryzujących krajowe miody odmianowe. Na przykład miód gryczany w przedstawionych badaniach zawierał średnio 18,8% wody, podczas gdy ta sama odmiana miodu scharakteryzowana przez Rychlika i Fedorowską (1965) — ponad 20%, w różnych latach — 21,8, 20,4, 22,1, 22,14%. Miody badane przez Fedorowską i in. (1976, 1978) miały też niższą aktywność enzymatyczną, zwłaszcza α-amylazy. Różnice te można wytłumaczyć innym w obu pracach sposobem pozyskiwania materiału do badań. W nniiejszej pracy były to próbki z małych ramek umieszczonych w górnej części plastra, a więc tam, gdzie pszczoły składają miód dojrzały. Natomiast próbki badane przez wspomnianych wyżej autorów uzyskiwane były od pszczelarzy. Możliwa była w nich domieszka miodu niedojrzałego. W przypadku miodu gryczanego jest to tym bardziej prawdopodobne że często występują tu wydłużone w czasie okresy pożytkowe, spowodowane obecnością w pobliżu pasieki kilku poletek gryki w różnej fazie kwitnienia.
Porównując uzyskane wyniki z wymaganiami PN „Miód pszczeli” można stwierdzić, że w przypadku zawartości wody, cukrów redukujących i sacharozy wraz z melecytozą wymagania normy zostały postawione prawidłowo i dalsze ich zaostrzenie musiałoby dotyczyć już nie miodów nektarowych, nektarowo-spadziowych i spadziowych ogólnie, ale każdej odmiany miodu oddzielnie. W przypadku α-amylazy (liczby diastazowej) dolny zakres normy na poziomie 8,3) jednostka wyrażona w gramach skrobi zhydrolizowanej przez enzym zawarty w 100 g miodu) okazał się w świetle badań bardzo łagodnym wymaganiem. Można tu jednak dodać, że w normie europejskiej FAO/WHO jest on ustawiony na tym samym poziomie jak w Polsce, a w miodach cytrusowych dopuszcza się nawet znacznie niższą aktywność α-amylazy.
W dyskusji nad charakterystyką krajowych miodów odmianowych nie można pominąć pracy Demianowicz (1964), w której autorka opisała właściwości organoleptyczne, oraz określiła liczbę pyłków w 10 g
strona 15ściśle jednoodmianowych miodów, uzyskanych w warunkach zmuszających pszczoły do produkcji miodu z nektaru jednego tylko gatunku rośliny. W uzyskanych w ten sposób próbkach miodów Maurizio (1964) oznaczyła następnie węglowodany, natomiast Vorwohl (1964) przewodność właściwą. Porównując wyniki dla przewodności właściwej uzyskane w niniejszych badaniach z wynikami przedstawionymi w pracy Vorwohla można zauważyć, że w miodach ściśle jednoodmianowych przewodność jest niższa. W przypadku miodu lipowego i gryczanego można to tłumaczyć różną domieszką spadzi liściastej, która w warunkach naturalnych prawie zawsze występuje w czasie nektarowania lip i gryki, dzięki czemu znajduje się w tych miodach. Ponieważ miód spadziowy charakteryzuje się bardzo wysoką przewodnością właściwą, jego domieszka zdecydowanie podwyższa ten wskaźnik. Dość wysoką, bo wynoszącą ponad 5 · 10⁻⁴ S · cm⁻¹ przewodnością właściwą odznaczył się w pracy Verwohla (1964) jednoodmianowy miód z mniszka. Domieszka nektaru tego gatunku rośliny w badanym przeze mnie miodzie rzepakowym może być przyczyną jego wyższych wartości przewodności właściwej w porównaniu z miodem ściśle jednoodmianowym. Vorwohl uważał, że oznaczanie przewodności właściwej miodów obok analizy pyłkowej może przyczynić się do pełniejszego i trafniejszego określenia pochodzenia badanego miodu. Podobnego zdania byli także Andrełowicz i Kotlarek (1986) oraz Andrełowicz (1966). Ich zdaniem oznaczanie wskaźników takich jak zawartość popiołu i przewodność właściwa byłyby przydatne przy ocenie jakości miodu. Jako dolną granicę proponowali oni 0,05% jako normę zawartości popiołu, oraz 1 · 10⁻⁴ S · cm⁻¹ dla przewodności.
Na podstawie przedstawionych w niniejszej pracy wyników do PN „Miód pszczeli” zostały wprowadzone wymagania odnośnie przewodności właściwej. Za dolną granicę dla tego parametru ustalono 1,5 · 10⁻⁴ S ·cm⁻¹ przy miodach jasnych i 2,5 · 10⁻⁴ S · cm⁻¹ dla miodów ciemnych, a jako materiał uzupełniający wykorzystano zestawienie wyników wszystkich badanych w pracy cech i właściwości krajowych miodów odmianowych (tab. 1—6).
WNIOSKI
- W wyniku przeprowadzonych badań składu chemicznego naturalnych miodów różnego pochodzenia (różnych odmian) stwierdzono znaczne rozpiętości w zawartości określanych składników i niektórych cech fizycznych zarówno w obrębie odmiany, jak i między odmianami. Nie ułatwia to określania na podstawie badań fizyko-chemicznych odrębności odmian miodu.
- Cechami miodu, które zależą w znacznym stopniu od pochodzenia roślinnego nektaru okazały się — zawartość popiołu i przewodnność właściwa. Należałoby zatem do oceny jakości i odmianowości miodów krajowych zastosować te właśnie wskaźniki.
LITERATURA
Andrełowicz A. (1966) Jakość miodów pszczelich handlowych na podstawie oznaczenia ich składników niecukrowych. — Roczn. PZH, 17(1): 31—40.
Andrełowicz A., Kotlarek J. (1968) Zawartość popiołu, fosforu, przewodnictwo właściwe i aktywność fosfatazy w jasnych miodach. — Roczn. PZH, 19(1): 89—96.
Bornus L., Kalinowski J., Zalewski W. (1966) Produkcja i skład chemiczny miodu akacjowego w m. Cigacice. — Pszczeln. Zesz. Nauk. 10(1—2—3—4): 113—130.
Curyło J. (1973) Charakterystyka polskich miodów pszczelich i ich namiastek „syropów pszczelich sokowych” (SPS) — Pszczeln. Zesz. Nauk. 17: 159—175.
Curyło J., Rybak H. (1973) Kwasowość krajowych miodów odmianowych i „syropu pszczelego” (SP) — Pszczeln. Zesz. Nauk. 17: 177—189.
Demianowicz Z. (1964) Charakteristik der Einartenhonigen — Ann. Abeille 7/4: 273—288.
Działoszyński L., Kulik K. (1963) Aktywność kwaśnej fosfatazy, α-amylazy i katalazy w miodach z okolic Torunia. — Pszczeln. Zesz. Nauk. 7(1): 33—39.
Federowska Z., Międzobrodzka A., Morawska-Kołodyńska L. (1976) — Porównawcze badania polskich miodów wielokwiatowych ze zbioru w latach 1966, 1967, 1969, 1972. —Pszczeln. Zesz. Nauk. 20: 181—190.
Fedorowska Z., Hennig J. (1978) Próby ustalenia wartości wskaźników fizycznych i biochemicznych charakteryzujących odmiany midu nektarowego. — XVII Nauka Konferencja Pszczelarska. Puławy. Odział Pszczelnictwa Instytutu Sadownictwa (streszczenia referatów)
Fedorowska Z., Hennig J. K., Kołodyńska L. (1979) Porównawcze badania polskich miodów lipowych ze zbioru w latach 1969, 1970 i 1975 — Pszczeln. Zesz. Nauk. 23: 155—161.
Hadorn H., Zürcher K. (1966) Eine verbesserte polarimetrische Methode zur Sacharasezahl — Bestimmung in Honig. — Dt. Lebensm. Rundschau 7: 195—201.
Kraczkowska J. (1973): Występowanie niektórych pierwiastków śladowych w miodach województwa lubelskiego. — A. R. Lublin (praca doktorska)
Maurizio A. (1964) Das Zuckerbild Blutenreiner Sortenhonige. — Ann. Abeille 7(4): 289—299.
Miśkiewicz W., Krause S. (1969) Badania nad miodami polskimi ze szczególnym uwzględnieniem podstawowych składników mineralnych. — Roczn. PZH 20(1): 73—84.
PN – 75/A — 77626 „Miód pszczeli”.
Poszwiński L. (1972) Spektograficzne oznaczanie wybranych pierwiastków w miodach rzepakowych i wrzosowych pochodzących z określonych rejonów glebowych województwa warszawskiego. — Pszczeln. Zesz. Nauk. 14: 173—179.
Recommended European Regional Standard for Honey (1970) — Bee World 51(2): 79—91.
Rychlik M., Fedorowska Z. (1960) Badania nad inwertazą miodową. Cz. I. Modyfikacja metody oznaczania inwertazy miodowej. — Roczniki PZH 11(5): 413—422.
Rychlik M., Fedorowska Z. (1965) Polskie miody gryczane. — Pszczeln. Zesz. Nauk. 9(1—2): 92—100.
Seguy E. (b. roku) Code des couleure — Encyclopedie Pratique du Naturaliste XXX Paris.
Wanic D., Mostowska J. (1964) — Cukrowce w nektarze i miodzie. — Zesz. Nauk. WSR Olsztyn 17: 543—551.
White J. W. Jr., Petty J., Hager R. B. (1958) The composition of honey. II Lactone content. — J. Ass. Off. Agric. Chem. 41(1): 194—197.
strona 17Vorwohl G. (1964) Die Messung der elektrischen Leitfahigkeit des Honigs und die Verwedung der Messwerte zur Sor[?]endiagnose und zum Nachweis von Verfalschungen mit Zuckerfütterungshonig. — Z. f. Bienenforsch. 7: 37—47.
Vorwohl G. (1964) Die Beziehungen zwischen der elektrischen Leitfahigkeit die Verwedung der Messwerte zur Sor[?]endiagnose und zum Nachweis von Ver- 309.
Zalewski W. (1963) Aktywność α-amylazy oraz inwertazy w miodach krajowych. — Pszczeln. Zesz. Nauk. 7(1): 40—48.
Zalewski W. (1965) Fosfatazy w miodach — Pszczeln. Zesz. Nauk. 9(1—2): 1—34.
ХИМИЧЕСКАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА ОТЕЧЕСТВЕННЫХ СОРТОВЫХ МЕДОВ
Г. Рыбак
Резюме
Изучено 121 отечественный образец сортовых медов, происходящих из лет 1975—1980. Проведено анализы следующих физикохимических и биохимических свойств: содержания воды (%), сахарозы (%), редуцирующих сахаридов (%), pH, свободных кислот (meq/kg), лактонов (meq/kg), полной кислостности (meq/kg), золы (%), инвертазовой и диастазовой активности (в граммах субстрата, разложенного энзимами, находящимися в 100 г меда за час в условиях опыта), электропроводности (10⁻⁴ S cm⁻¹). Результаты (средние и крайние стоимости) представлено в таблице 1—6. Содержание золы и удельная проводимость в огромной степени зависят от растительного происхождения нектара.
COMPOSITION AND PROPERTIES OF POLISH UNIFLORAL HONEYS
H. Rybak
Summary
Analyses were made of 121 unifloral samples of Polish honeys collected from the years 1975—1980. The following physicochemical and biochemical properties were investigated: water content (%), sucrose (%), reducing disaccharides (%), pH, free acid (meq/kg), lactone (meq/kg), ash (%), activity of invertase and diastase (grams substrate converted per 100 g honey per hr) and electric conductibility (10⁻⁴S cm⁻¹). The results (average and extreme) are given in Table 1—6. The capacity of ash, electric conductibility were dependent to a big degree on the nectar’s sources.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 6: „słcdki” → słodki
- s. 6: „wyszą” → wyższą
- s. 6: „nektarorowych” → nektarowych
- s. 7, tab. 1: „honeyes” → honeys
- s. 7, tab. 1: „analized” → analyzed
- s. 8, tab. 2, 3×: „Reducig” → Reducing
- s. 8, tab. 2: „bloossom” → blossom
- s. 9: „charakteryzował sę” → charakteryzował się
- s. 10, tab. 3: „bloossom” → blossom
- s. 11, tab. 4, wiersz 10: „padziowy” → spadziowy
- s. 12, tab. 5, 3×: „Inweratza” → Inwertaza
- s. 13, tab. 6: „orchyrd” → orchard
- s. 14: „nniiejszej” → niniejszej
- s. 15: „Verwohla” → Vorwohla
- s. 15: „Kotlarek (1986)” → Kotlarek (1968)
- s. 15: „przewodnność” → przewodność
- s. 16, piśmiennictwo: „Federowska” → Fedorowska
- s. 16, piśmiennictwo: „midu” → miodu
- s. 16, piśmiennictwo: „Nauka Konferencja” → Naukowa Konferencja
- s. 16, piśmiennictwo: „Odział” → Oddział
- s. 16, piśmiennictwo: „Spektograficzne” → Spektrograficzne
- s. 16, piśmiennictwo: „couleure” → couleurs
- s. 17, piśmiennictwo, 2×: „Verwedung” → Verwendung
- s. 17, streszczenie: „кислостности” → кислотности
