TRZMIELE WIELKOPOLSKI

tekst: Mieczysław Biliński, Andrzej Ruszkowski

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXV, 1991 — Mieczysław Biliński, Andrzej Ruszkowski

strona 127

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXV 1991

Mieczysław Biliński, Andrzej Ruszkowski

Oddział Pszczelnictwa ISK w Puławach

Streszczenie

W Wielkopolsce w latach 1960—1980 występowało 17 gatunków trzmieli. Dominowały liczebnie Bombus terrestris (L.) i B. lucorum (L.), rzadko B. ruderatus (F.) lub wiosną — B. hypnorum (L.) i B. pratorum (L.). Subdominantem był najczęściej B. lapidarius (L.), rzadziej — B. pascuorum (Scop.), B. ruderarius (Müll.), B. hortorum (L.), B. sylvarum (L.), B. subterraneus (L.), B. muscorum (F.) lub B. pomorum (Pz.). Rzadko łowiono B. veteranus (F.), B. distinguendus (Mor.), B. humilis (Ill.) i B. confusus Schenck, a przed 1937 r. także B. soroeensis (F.) i B. jonellus (K.).

Zagęszczenie trzmieli wynosiło 250—5200 trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej i było w woj leszczyńskim oraz w połowie woj. poznańskiego wystarczające dla uzyskania opłacalnego plonu nasion koniczyny czerwonej.

Skład gatunkowy trzmieli większości terenów Wielkopolski jest charakterystyczny dla bezdrzewnych terenów o ubogiej florze.

WSTĘP I METODYKA

Fauna trzmieli Wielkopolski (woj. poznańskiego, leszczyńskiego, kaliskiego, konińskiego i sieradzkiego) badana była od początku XX w. (Torka 1912, 1932, Olszewski 1937 cit. Banaszak 1985b, Szulczewski 1948), głównie jednak w latach 1960—1980 (Wójtkowski, Wilkaniec i ich współpracownicy oraz Banaszak).

Własne badania prowadziliśmy w latach 1972—1974 (głównie na koniczynie czerwonej), a bardziej dorywczo w latach 1960—1969 i 1979—1980; przy czym obserwacje zagęszczenia trzmieli oraz ich połowy w latach 1972—1974, a także ustalanie ich składu gatunkowego w latach 1960—1969 i 1979—1980 prowadził M. Biliński, oznaczanie zaś złowionych trzmieli i obserwacje ich w Poznaniu w 1962 r. — A. Ruszkowski.

Metodykę stosowano taką samą jak w poprzednich pracach tego cyklu (np. Ruszkowski i in. 1989). Rozmieszczenie badanych miejscowości podane zostało na mapce (ryc. 1).

strona 128
Ryc. 1. Rozmieszczenie badanych miejscowości
Ryc. 1. Rozmieszczenie badanych miejscowości The distribution of investigated localities

LESZNO-province: 1 — Borowo; 2 — Turew, Spytkówki, Wyskoć, Gołębin Stary, Rogaczewo, Rąbin, Łuszkowo, Dalewo, Zbęchy; 3 — Wojnowice; 4 — Leszno; 5 — Wilkowice; 6 — Włoszakowice; 7 — Hetmanice; 8 — Naratów; 9 — Kaczkowo; 10 — Bojanowo; 11 — Niemarzyn; 12 — Szelejewo; 13 — Borek.

KALISZ-province: 14 — Baszków; 15 — Biadki; 16 — Wolenice; 17 — Rozdrażew; 18 — Witaszyce; 19 — Wilkowyja; 20 — Franklinów; 21 — Kokanin; 22 — Rojów; 23 — Domanin; 24 — Parcice; 25 — Ustronie.

SIERADZ-province: 26 — Raczyn; 27 — Czarna; 28 — Krobanówek; 29 — Biernacice.

KONIN-province: 30 Drzewce; 31 — Chojny; 32 — Kleczew; 33 — Dąbroszyn; 34 — Rychwał; 35 — Grodziec.

POZNAŃ-province: 36 — Budziłowo; 37 — Gniezno; 38 — Pobiedziska; 39 — Łopuchowo; 40 — Głębocko; 41 — Owińska; 42 — Dziewicza Góra, Kicin, Janikowo, Mechowo, Wierzenica, Kobylnica, Uzarzewo, Promno; 43 — Góra Moraska; 44 — Swadzim; 45 — Poznań; 46 — Swarzędz; 47 — Tulce, Nagradowice; 48 — Kleszczewo; 49 — Krerowo; 50 — Kórnik; 51 — Słupia Wielka; 52 — Latalice, Wronczyn; 53 — Nochowo; 54 — Śrem; 55 — Baranowo; 56 — Rogalin; 57 — Rogalinek; 58 — Wielkopolski Park Narodowy (WPN); 59 — Mosina; 60 — Puszczykowo; 61 — Plewiska; 62 — Sępno; 63 — Rakoniewice; 64 — Ujazd; 65 — Opalenica, Sielinko; 66 — Tarnowo Podgórne, Kokoszczyn, Sady; 67 — Kuślin; 68 — Nowy Tomyśl; 69 — Bolewicko; 70 — Podrzewie; 71 — Lubosz; 72 — Daleszynek; 73 — Chorzępowo; 74 — Obrzycko; 75 — Gaj Mały; 76 — Szamotuły; 77 — Baborówko; 78 — Trojanowo.

WYNIKI

1. Skład gatunkowy trzmieli w różnych rejonach

Na terenie woj. poznańskiego stwierdzono występowanie 19 gatunków trzmieli, przy czym trzmiela różnobarwnego — Bombus soroeensis (F.), wrzosowiskowego — B. jonellus (K.) i wielookiego — B. confusus

strona 129

Schenck łowił jedynie Olszewski (cit. Banaszak 1985b) przed 1937 r. — dwa pierwsze wyłącznie na Osowej Górze w Wielkopolskim Parku Narodowym. Natomiast trzmiela szarego — B. veteranus (F.) i paskowanego — B. subterraneus (F.) — nie łowiono przed 1961 r. Pozostałe 14 gatunków występowało w obu połowach XX w. (tab. 1—3).

W latach 1960—1980 dominowały głównie (w 87%) trzmiel ziemny — B. terrestris (L.) i gajowy — B. lucorum (L.), same albo przy subdominacji kamiennika — B. lapidarius (L.), rzadziej trzmiela rudego — B. pascuorum (Scop.), a wyjątkowo tylko — ciemnopasego — B. ruderatus (F.). W 2 miejscowościach dominantem okazał się trzmiel rudonogi — B. ruderaruis (Müll.). Licznie występowały także w latach 1960—1969 trzmiel drzewny — B. hypnorum (L.) i leśny — B. pratorum (L.) — oba głównie wiosną, a także czasem trzmiel ogrodowy — B. hortorum (L.), żółty — B. muscorum (F.), rudoszary — B. sylvarum (L.) i paskowany. Rzadkimi były — trzmiel zmienny — B. humilis (Ill.), ozdobny — B. distinguendus (Mor.), rdzawoodwłokowy — B. pomorum (Pz.) i szary.

W woj. leszczyńskim stwierdzono 17 gatunków trzmieli (tab. 4), tych samych co w woj. poznańskim, tylko bez różnobarwnego i wrzosowiskowego. W woj. kaliskim stwierdzono 15 gatunków trzmieli, w konińskim 12, a w sieradzkim 8. Były to te same gatunki co w woj. leszczyńskim, ale w woj. kaliskim bez trzmiela ozdobnego i drzewnego, w konińskim — bez ozdobnego, leśnego, zmiennego, rdzawoodwłokowego i wielookiego, a w sieradzkim — dodatkowo bez drzewnego, rudego, szarego i ogrodowego (tab. 5).

We wszystkich tych 4 województwach dominowały prawie zawsze (91%) trzmiel ziemny i gajowy, same, albo przy subdominacji kamiennika, rzadko trzmiela ogrodowego, rudoszarego, rudego, rudonogiego, żółtego, rdzawoodwłokowego, lub paskowanego. Rzadko — (w woj. kaliskim i konińskim) dominował trzmiel ciemnopasy, przy subdominacji ziemnego.

2. Zagęszczenie trzmieli na koniczynie czerwonej

Zagęszczenie trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej wynosiło w latach 1972—1974 w woj. poznańskim 750—2000 osobników, w leszczyńskim 1050—3920 (w 1976—1980: 4830 według Banaszak 1983), w kaliskim 250—1680, w konińskim 750—2200, a w sieradzkim 500—5200 (tab. 6—7).

Zagęszczenie to było teoretyczne wystarczające do uzyskania opłacalnych plonów nasion koniczyny czerwonej (Sowa i in. 1991) we wszystkich prawie badanych miejscowościach woj. leszczyńskiego i połowie miejscowości woj. poznańskiego, ale tylko w pojedynczych miejscowościach woj. sieradzkiego i konińskiego oraz w żadnej z badanych miejscowości woj. kaliskiego. Średni plon nasion zebrany z wybranych plantacji koniczyny czerwonej był opłacalny jedynie w woj. leszczyńskim (Bawolski 1978). Woj. leszczyńskie i ewentualnie część poznańskiego, należy więc uznać za potencjalny rejon nasienny koniczyny czerwonej.

strona 130

Tabela 1 Skład gatunkowy trzmieli w woj. poznańskim w latach 1910—1970 The bumblebee species percentage in Poznań-province (1910—1970)

Miejscowości i lata / Localities and years n Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: O Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: J Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: R Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Y Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: T Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: L Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: D Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: A Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: M Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: V Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: S Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: E Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: P Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: C Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: I Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: U Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ho Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ru
WIELKOPOLSKA² <1937 — x x x x x x x x x x x — — x x — x x
Oborniki (powiat — district)³ <1933 — — — — x x — — — — — x — — — — — — —
Szamotuły ” ” — — — x x — — x x — — x — x — — — — —
Gniezno ” ” — — — — — — x — — — — — — x — — — — —
Środa Wlkp. ” ” — — — — — x — x — — — — — — — — — x —
Śrem ” ” — — — — x x — x — — — — — — — — — x —
Poznań² <1937 — — — — — — — x — — x — — — x — — — —
Swadzim² ” — — — — — — — x — — x — — — — — — — —
Puszczykowo² ” — — — — x — — x — — — — — — — x — x —
Kuślin² ” — — — x — — — — — — — — — — — x — — —
Opalenica, Bolewicko, Obrzycko² ” — — — — — — — — — — — — — — — x — — —
Mosina, Wielkie² ” — — — — — — — x — — — — — — — — — — —
Osowa Góra (WPN)² ” — x x x x — — — — — x — — — x — — — —
Wielkopolski Park Narodowy⁴ <1948 — — — x x x x x x x x x — x — — — x —
POZNAŃSKIE⁵ 1960—1964 — — — x m m m m x m x x — x — x m x x
Poznań i okolice⁶ 1966—1969 32 — — 38 22 — — 22 — — — — 9 3 — 6 — — —
Poznań—Jeżyce (+ Górczyn)⁷ 1962 139 — — — 15 34 3 1 24 1 1 — 1 — — — 1 19 —
strona 131
Miejscowości i lata / Localities and years n Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: O Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: J Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: R Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Y Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: T Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: L Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: D Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: A Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: M Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: V Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: S Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: E Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: P Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: C Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: I Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: U Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ho Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ru
Poznań—Junikowo (+ Marcelin)⁸ 1963 47 — — — 15 72 4 2 — — — — — — — — — 7 —
Poznań⁹ 1960—1965 — — — m x m m x m — — x — — — — m m —
Poznań¹⁰ 1961—1970 — — — x x x x x x x x x — x — x x x —
Tulce¹³ 1963 — — — — — x x — — x — — — — — — — — —
Nagradowice¹¹ 1962—1964 — — — — x x x — — x — x — x — x x x —
Kórnik⁶,¹³ 1963+1969 — — — m x — x — — — — — — — — — — — —
Jezioro Skrzynka (WPN)⁶ 1969 1 — — — x — — — — — — — — — — — — — —
Baborówko¹² 1963 — — — — — m m x x x x x — x — x m m —

Odnośniki — Notes:

  • ¹ O — Bombus soroeensis (F.) — trzmiel różnobarwny
  • J — B. jonellus (K.) — t. wrzosowiskowy
  • R — B. pratorum (L.) — t. leśny
  • Y — B. hypnorum (L.) — t. drzewny
  • T — B. terrestris (L.) — t. ziemny + B. lucorum (L.) — t. gajowy
  • L — B. lapidarius (L.) — t. kamiennik
  • D — B. ruderarius (Müll.) — t. rudonogi
  • A — B. pascuorum (Scop.) — t. rudy
  • M — B. muscorum (F.) — t. żółty
  • V — B. humilis (Ill.) — t. zmienny
  • ² Olszewski 1937 (cit. Banaszak 1985)
  • ³ Torka 1912, 1932 (cit. Szulczewski 1948)
  • ⁴ (Szulczewski 1948)
  • ⁵ (Wójtowski, Majewski 1964, Wójtowski 1965)
  • ⁶ (Banaszak 1973)
  • ⁷ A. Ruszkowski
  • ⁸ A. Ruszkowski, P. Wojnarowska
  • S — B. sylavrum (L.) — t. rudoszary
  • E — B. veteranus (F.) — t. szary
  • P — B. pomorum (Pz.) — t. rdzawoodwłokowy
  • C — B. confusus Schenck — t. wielkooki
  • I — B. distinguendus (Mor.) — t. ozdobny
  • U — B. subterraneus (L.) — t. paskowany
  • Ho — B. hortorum (L.) — t. ogrodowy
  • Ru — B. ruderatus (F.) — t. ciemnopasy
  • x — występuje — present
  • m — licznie — numerous
  • ⁹ (Wójtowski 1963a, 1967)
  • ¹⁰ Majewski 1963, Szpera 1964, Wesołowska 1964 Grzeńkowska 1965, Judziński 1965, Szyło 1965, Mazerant 1967, Wilczek 1967, Tenerle 1968, Nowak 1969, Górka 1970, Porawski 1970 (cit. Banaszak 1985b)
  • ¹¹ (Wójtowski 1963b), Majewski 1963, Szpera 1964 (cit. Banaszak 1985b)
  • ¹² (Wójtowski, Młyniec 1964) — Vicia villosa
  • ¹³ Majewski 1963 (cit. Banaszak 1985b)
strona 132

Tabela 2 Skład gatunkowy trzmieli w woj. poznańskim w latach 1971—1980 The bumblebee species percentage in Poznań province (1971—1980)

Miejscowości i lata / Localities and years n Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: R Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Y Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: T Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: L Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: D Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: A Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: M Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: V Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: S Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: E Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: P Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: I Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: U Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ho Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ru
Budziłowo 1973² 54 — — 59 13 4 — 5 — 2 — 7 2 4 — 4
Pobiedziska 1974² 49 — — 94 4 — — — — — — — — — 2 —
” 1974³ 31 — 3 87 10 — — — — — — — — — — —
Łopuchowo 1974² 49 — — 35 10 10 — 16 2 2 — — — — 2 23
Słupia Wielka 1973² 43 — — 26 — 27 — 7 5 16 — — — 5 9 5
” ” 1973³ 8 — — x — — — x — x — — — — x —
Rakoniewice 1974² 55 — — 93 5 — — — — — — — — 2 — —
” 1974³ 2 — — x x — — — — — — — — — — —
Ujazd 1974² 44 — — 66 30 — 2 — — — — — — 2 — —
Opalenica 1974³ 7 — — m — — — x — — — — — — — —
Nowy Tomyśl¹¹ 1973² 53 — — 74 17 7 — — — — — — — — — —
Podrzewie 1974² 24 — — 54 42 4 — — — — — — — — — —
Lubosz 1974³ 12 — — x x m — — — x — — — — — —
Gaj Mały 1973³ 1 — — x — — — — — — — — — — — —
Poznań—Jeżyce 1972—1975⁴ 55 5 15 30 5 5 20 — — 7 — — — — 13 —
” 1970—1974⁵ — x m m m x m — — — — — — — x —
” ≤1973⁶ — — x x x x x — — — — — — x — —
Kórnik 1972—1976⁷ — x x x x x x — — — — — — — — —
Baranowo 1976—1980⁸ — — — m x — — — — — — — — — — —
Baborówko 1971—1975⁹ — x x x x x x x — — — x — x x —
Nagradowice 1971—1975⁹ — — x x x x x x — — x — x — x —
Kleszczewo 1971—1975⁹ — x — x x x x — x x — — — — x —
Sielinko 1971—1975⁹ — — — x x x x — x x — — x x — x
Wielkopolski Park Narodowy 1977—1980¹⁰ — x x m m x m x — — — — — x x —
  • ¹ Jak w tab. 1 — As in the table 1
  • ² leg. M. Biliński, det. A. Ruszkowski — Trifolium pratense
  • ³ Jak ², ale różne rośliny — As ² but the different plant species
  • ⁴ (Banaszak 1976)
  • ⁵ (Wójtowski, Feliszek 1977)
  • ⁶ Błotna, Biesiada 1972, Kasztelewicz 1973, Lipiński 1973 (cit. Banaszak 1985b)
  • ⁷ (Wilkaniec i in. 1978), Kasztelewicz 1973 (cit. Banaszak 1985b)
  • ⁸ (Wójtowicz i in. 1979), Kujath 1979, Bendkowska 1981 (cit. Banaszak 1985b)
  • ⁹ (Wójtowski, Wilkaniec 1979)
  • ¹⁰ (Banaszak 1983, 1987)
strona 133

Tabela 3 Skład gatunkowy trzmieli w woj. poznańskim z różnych lat The bumblebee species composition in Poznań-province from different years²

Miejscowości / Localities Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: R Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: Y Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: T Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: L Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: D Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: A Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: M Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: V Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: S Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: E Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: P Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: I Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: U Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: Ho Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: Ru
Poznań i okolice³ x x x x x x x x x x x x x x x
Poznań⁴ m m m m m m x x x x — — — x x
Poznań x x x x x x — — x — — x x m —
Owińska — — x x — — — — — — — — — — —
Dziewicza Góra x x — — — x — — — — — — — — —
Kicin — — x x x x x x x — — — — x —
Janikowo — — x — x — — — x — — — — — —
Mechowo x — x x x — x x x x — x — x —
Wierzenica — — x x x x x x x — x — — x x
Kobylnica x — x — — x x — — — — — — — —
Uzarzewo — — x x — x x — x x — x — x —
Góra Morawska — x x x — — x x — — — x — x x
Swarzędz — x x x x — — — — — — — — x —
Tulce — — x x — — — — — — — — — x —
Krerowo — — x x — — — — — — — — — — —
Kórnik x x x x — x — — x — — — — x —
Latalice — — — x x — — — x — — — — — —
Nochowo — x x x — — — — — — — — — — —
Rogalin — — — — — x — — — — — — — — —
Rogalinek x — — — — — — — — — — — — — —
Sępno — — x x — — — — — — — — — — —
Tarnowo Podgórne — — x x — — — — — — — — — — —
Sady — — x x x x x — — — — — — — —
Daleszynek — — — x — — — — — — — — — — —
Chorzępowo — — x x x x x — — — — — — — —
Szamotuły — — x x x — — — x — — — — — —
Głębocko, Wronczyn — — x — — — — — — — — — — — —
Kokoszczyn, Trojanowo — — x — — — — — — — — — — — —

Odnośniki — Notes:

  • ¹ Jak w tab. 1 — As in the table 1
  • ² Większość danych z lat 1966—1080 (Banaszak 1982) The majority of data from the years 1966—1980 (Banaszak 1982)
  • ³ 1966—1975 (Banaszak 1976)
  • ⁴ 1962—1972 (Wójtowski, Szymaś 1973)
strona 134

Tabela 4 Skład gatunkowy trzmieli (w %) w woj. leszczyńskim The bumblebee species percentage in Leszno-province

Miejscowości i lata / Localities and years n Gatunki trzmieli — Bomblebee species (%)¹: R Gatunki trzmieli — Bomblebee species (%)¹: Y Gatunki trzmieli — Bomblebee species (%)¹: T Gatunki trzmieli — Bomblebee species (%)¹: L Gatunki trzmieli — Bomblebee species (%)¹: D Gatunki trzmieli — Bomblebee species (%)¹: A Gatunki trzmieli — Bomblebee species (%)¹: M Gatunki trzmieli — Bomblebee species (%)¹: V Gatunki trzmieli — Bomblebee species (%)¹: S Gatunki trzmieli — Bomblebee species (%)¹: E Gatunki trzmieli — Bomblebee species (%)¹: P Gatunki trzmieli — Bomblebee species (%)¹: C Gatunki trzmieli — Bomblebee species (%)¹: I Gatunki trzmieli — Bomblebee species (%)¹: U Gatunki trzmieli — Bomblebee species (%)¹: Ho Gatunki trzmieli — Bomblebee species (%)¹: Ru
Borowo² — — — x x x x x — x — — — — — x —
Turew³ — — x m m m x x — x — — — — — x —
Turew⁴ 1982—1983 — x x m x — m x — — — — — — — x —
Wyskoć³ — — x m m x — m — x — — — — — x —
Gołębin Stary³ — — — x x x — — — — — — — — — — —
Rogaczewo³ — — x x x x — x — x — — — — — x —
Rąbiń² — — x x x x x x — x x — — — x x —
Łuszkowo² — — — x x x — x — — — — — x — x —
Dalewo² — — — x x — — — — — — — — — — — —
Zbęchy² — x x x — x — x — — — x — — — x —
Spytkówki⁵ 1974 29 — — 93 3,5 — — — — — — — — — — — 3,5
Wojnowice⁵ 1974 27 — — 89 7 4 — — — — — — — — — — —
Leszno⁶ 1960—1966 108 — — 54 24 — 1 1 — — 1 2,5 1 — 2,5 13
Wilkowice⁵ 1973 45 — — 80 9 — — — — 11 — — — — — — —
Hetmanice⁵ 1974 44 — — 86,5 11,5 — — — — — — — — — — — 2
Włoszakowice⁶ 1979 3 — — x — — — — — — — — — — — — —
Naratów⁵ 1974 33 — — 64 21 9 — 3 — — — 3 — — — — —
Kaczkowo⁵ 1972 46 — — 87 11 — — — — — — — 2 — — — —
Bojanowo⁵ 1972 53 — — 71 4 2 2 4 — — — 9 — 2 — 4 2
Niemarzyn⁵ 1973 49 — — 33 4 4 — 6 2 16 — 25 — 4 2 2 2
Szelejewo⁶ 1980 3 x — x — — — — — — — — — — — — —
Borek⁵ 1972 55 — — 62 22 3,5 — — — 2 — — 5 — 3,5 — 2

Odnośniki — Notes:

  • ¹ Jak w tab. 1 — As in the table 1
  • ² 1976—1980 (Banaszak 1982)
  • ³ 1966—1980 (Banaszak 1982, 1983)
  • ⁴ 1982—1983 (Banaszak 1985a)
  • ⁵ leg. M. Biliński, det. A. Ruszkowski — Trifolium pratense
  • ⁶ leg. te observ. M. Biliński
strona 135

Tabela 5 Skład gatunkowy trzmieli (w %) w woj. kaliskim, sieradzkim i konińskim The bumblebee species percentage in provinces: Kalisz, Sieradz and Konin

Miejscowości i lata / Localities and years n Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: R Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Y Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: T Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: L Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: D Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: A Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: M Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: V Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: S Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: E Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: P Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: C Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: U Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ho Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ru
KALISZ-province:
Baszków² 1972 50 — — 50 20 — — 4 2 — — 2 6 16 — —
Biadki² 1974 12 — — m — — x — — — — — — — — —
Wolenice² 1974 4 — — m — — — — — — — — — — — x
Rozdrażew³ — — — x — — — — — — x x — — x —
Witaszyce² 1973 17 — — m x x — — — x — — x — — x
Wilkowyja⁵ — — — — — — — — — — — x — — — —
Rojów⁵ 1966? — — — — — — — — x — — x — — — —
Domanin² 1974 8 — — m — — — — — — — — — — — —
Parcice² 1974 29 — — 100 — — — — — — — — — — — —
Ustronie⁴ 1960 10 x — m — — x — — — — — — — — —
Franklinów² 1974 23 — — 87 13 — — — — — — — — — — —
Kokanin² 1973 52 — — 36 8 — — 2 — — — — — 8 2 44
SIERADZ-province:
Raczyn² 1973 56 — — 75 11 — — 7 — 2 — — — — — 5
Czarna² 1974 46 — — 94 — 2 — — — — — — — 2 — 2
Krobanówek² 1974 25 — — 100 — — — — — — — — — — — —
Biernacice² 1974 30 — — 97 — — — 3 — — — — — — — —
KONIN-province:
Drzewce² 1974 26 — — 85 15 — — — — — — — — — — —
Chojny² 1973 48 — — 25 2 8,5 — 6,5 — 2 2 — — 4 4 46
Kleczew² 1974 24 — — 100 — — — — — — — — — — — —
Dąbroszyn² 1974 35 — 3 68 — — — 6 — — — — — — 14 9
Rychwał³ — — — x — — — — — — — — — — — —
Grodziec³ — — — x x — x — — x x — — — x —

Odnośniki — Notes:

  • ¹ Jak w tab. 1 — As in the table 1
  • ² leg. M. Biliński, det. A. Ruszkowski
  • ³ (Banaszak 1982)
  • ⁴ leg. J. Ruszkowski, det. A. Ruszkowski
  • ⁵ Olszewski 1937 (cit. Banaszek 1985b)
strona 136

Tabela 6 Zagęszczenie trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej w woj. leszczyńskim i poznańskim The density of bumblebees per one hectare of red-clover in the provinces: Leszno and Poznań¹

WOJEWÓDZTWO, miejscowość, data / PROVINCE, locality, date Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees²: kr. Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees²: śr. Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees²: dł. Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees²: b.dł. Ogółem / Total
LESZNO:
Spytkówki 7.81974 1930 0 0 70 2000
Wojnowice 7.8.1974 1680 70 0 0 1750
Wilkowice 26.7.1973 2225 275 0 0 2500
Hetmanice 8.8.1974 2597 0 0 53 2650
Naratów 8.8.1974 1827 258 65 0 2150
Kaczkowo 11.8.1972 2509 0 51 0 2560
Bojanowo 11.8.1972 2191 233 321 175 2920
Niemarzyn 26.7.1973 388 294 326 42 1050
Borek 11.8.1972 3292 217 332 79 3920
Wyskoć³ 1976—1980 3165 1495 0 170 4830
POZNAŃ:
Budziłowo 25.7.1973 1440 220 260 80 2000
Słupia Wielka 25.7.1973 351 742 68 189 1350
Pobiedziska 10.8.1974 1568 0 0 32 1600
Łopuchowo 11.8.1974 585 390 0 325 1300
Podrzewie 17.8.1974 720 30 0 0 750
Ujazd 7.8.1974 1728 36 36 0 1800
Rakoniewice 7.8.1974 1127 0 23 0 1150

Odnośniki — Notes:

  • ¹ M. Biliński
  • ² kr. — z krótkim języczkiem — with the short tongue (O, J, R, Y, T, L)
  • śr. — ze średnim języczkiem — with the middle tongue (D, A, M, V, S, E)
  • dł. — z długim języczkiem — with the long tongue (P, C, I, U)
  • b.dł. — z bardzo długim języczkiem — with the longest tongue (Ho, Ru)
  • ³ (Banaszek 1983)

Symbole trzmieli jak w tab. 1 — Symbols of bumblebee species as in the table 1

WNIOSKI

  1. Wielkopolska stanowi rejon o zmiennym zagęszczeniu trzmieli i średniej liczbie ich gatunków.
  1. Co najmniej w większości miejscowości woj. leszczyńskiego i połowie woj. poznańskiego zagęszczenie trzmieli było wystarczające dla uzyskania opłacalnych plonów nasion koniczyny czerwonej.
  1. Wielkopolskę należy uznać za potencjalny rejon nasienny tej rośliny, zwłaszcza zaś woj. leszczyńskie.
  1. Dominowały tu w latach 1972—1974 najczęściej trzmiel ziemny i gajowy, przy subdominacji kamiennika, co wskazuje na przewagę terenów otwartych o ubogiej florze.
strona 137

Tabela 7 Zagęszczenie trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej w woj. kaliskim, sieradzkim i konińskim The density of bumblebees per one hectare of red clover in the provinces: Kalisz, Sieradz and Konin¹

WOJEWÓDZTWO, miejscowość, data / PROVINCE, locality, date Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees²: kr. Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees²: śr. Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees²: dł. Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees²: b.dł. Ogółem / Total
KALISZ:
Baszków 11.8.1972 1176 101 403 0 1680
Biadki 10.8.1974 275 25 0 0 300
Wolenice 10.8.1974 188 0 0 62 250
Witaszyce 25.7.1973 304 48 24 24 400
Franklinów 10.8.1974 550 0 0 0 550
Kokanin 25.7.1973 440 20 80 460 1000
Domanin 30.7.1974 400 0 0 0 400
Parcice 30.7.1974 600 0 0 0 600
SIERADZ:
Raczyn 11.8.1973 4472 468 0 260 5200
Czarna 29.7.1974 1175 25 25 25 1250
Krobanówek 31.7.1974 500 0 0 0 500
Biernacice 1.8.1974 776 24 0 0 800
KONIN:
Drzewce 31.7.1974 850 0 0 0 850
Chojny 24.7.1973 256 181 38 475 950
Kleczew 31.7.1974 750 0 0 0 750
Dąbroszyn 31.7.1974 1562 132 0 506 2200

Odnośniki jak w tab. 6 — Notes as in the table 6

LITERATURA

Banaszak J. (1973) Pszczołowate (Apoidea) okolic Poznania. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., 26 B, Biologia: 33—78

Banaszak J. (1976) Uwagi o występowaniu trzmieli (Hymenoptrera, Apoidea) w Polsce. Przegl. Zool., 20, 3:331—335

Banaszak J. (1983) Pszczoły (Apoidea, Hymenoptera) Niziny Wielkopolsko-Kujawskiej. PAN, Fragm. Faunist., Warszawa, 27(7):75—92

Banaszak J. (1983) Ecology of bees (Apoidea) of agricultural landscape. Pol. Ecol. Stud., 9, 4:421—505

Banaszak J. (1985a) Zgrupowania pszczół (Apoidea) w środowisku wiejskim. Pol. Pismo Entomol.. 55:115—133

Banaszak J. (1985b) Informacje o faunie pszczół (Apoidea) Polskki w nieopublikowanych pracach magisterskich. PAN, Fragm. Faunist., Warszawa, 29(18): 377—390

Banaszak J. (1987) Pszczoły (Hymenoptera, Apoidea) wybranych zespołów roślinnych Wielkopolskiego Parku Narodowego. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., 35 C, Zool.: 5—23

Bawolski S. (1978) Wierność i struktura rzeczywistych plonów nasion koniczyny czerwonej w Polsce w latach 1972—1974. Pam. Puł., 70:179—197

Ruszkowski A. i inni (1989) Trzmiele Wyżyny Małopolskiej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 33:33—54

Sowa S. i inni (1991) Trzmiele Pojezierza Mazurskiego. Pszczeln. Zesz. Nauk., 35:103—111

strona 138

Szulczewski J. W. (1948) Błonkówki (Hymenoptera) Wielkopolskiego Parku Narodowego. Część III: Pszczołowate (Apidae). Prace Monogr. Przyr. WPN, Poznań, 2:71—89

Torka V. (1912) Die Bienen der Provinz Posen. Z. Naturwiss. Abt. Posen, 20:97—181

Torka V. (1932) Nachträge zu meiner Veröffentlichung über „Die iBenen der Provinz Posen”. Deut. wiss. Z. f. Polen

Wilkaniec Z. i inni (1978) Obserwacje nad gnieżdżeniem się trzmiela parkowego Bombus hypnorum L. (Hymenoptera, Apoidae). Akad. Roln. Pozn., 101:157—161

Wójtowski F. (1963a) Observations on the construction and arrangement of bumble-bee nests (Bombinae). Zool. Pol., 13(3—5):137—152

Wójtowski F. (1963b) Wstępne badania nad zachowaniem się trzmieli w akcji zapylania kwiatów lucerny mieszańcowej. Rocz. Wyż. Szk. Roln., Pozn.. 17: 263—269

Wójtowski F. (1965) Zastosowanie błonkówek pszczołowatych z rodzaju Bombus Latr. oraz Anthophora Latr. (Hymenoptera, Apoidea) do zapylania plantacji nasiennych roślin motylkowych. Rocz. Wyż. Szk. Roln. Pozn., 24:223—274

Wójtowski F. (1967) Badania nad użytecznością gospodarczą pszczół porobnic (Anthophora parietia F.) w nasiennictwie koniczyny czerwonej. Rocz. Wyż. Szk. Roln. Pozn., 36:271—282

Wójtowski F., Feliszek H. (1977) Apidofauna zapylająca drzewa i krzewy owocowe w pracowniczych ogródkach działkowych Poznania. Rocz. Akad. Roln. Pozn., 94:235—241

Wójtowski F., Majewski J. (1964) Obserwacje i doświadczenia nad osiedlaniem trzmieli w ulikach. Rocz. Wyż. Szk. Roln. Pozn., 19:185—196

Wójtowski F., Młyniec W. (1964) Zachowanie się błonkówek pszczołowatych na kwiatach wyki kosmatej. Rocz. Wyż. Szk. Pozn., 19:197—207

Wójtowski F., Szymaś B. (1973) Dziko żyjące pszczołowate (Hym. Apoidea) terenów zieleni miejskiej Poznania. Rocz. Akad. Roln., Pozn., 66:163—169

Wójtowski F., Wilkaniec Z. (1979) Pszczołowate (Apoidea) upraw nasiennych lucerny województwa poznańskiego. Rocz. Akad. Roln. Pozn., 111:215—220

Wójtowski F. i inni (1979) Błonkówki (Hymenoptera) i muchówki (Diptera) odwiedzające kwiatostany marchwi nasiennej. Rocz. Akad. Roln. Pozn., 111: 209—214

THE BUMBLEBEES OF WIELKOPOLSKA

M. Biliński. A. Ruszkowski

Summary

The 17 bumblebee speceis appeared in Wielkopolska (provinces: Poznań, Leszno, Kalisz, Konin and Sieradz) during 1960—1980. The dominant species were Bombus terrestris (L.) and B. lucorum (L.), but rare also B. ruderatus (F.) or in spring B. hypnorum (L.) and B. pratorum (L.). The subdominant species was most frequently B. lapidarius (L.) and more rarely — B. pascuorum (Scop.), B. ruderarius (Müll.), B. hortorum (L.), B. sylvarum (L.), B. subterraneus (L.) B. muscorum (F.) or B. pomorum (Pz.). Other species — as B. veteranus (F.), B. distinguendus (Mor.), B. humilis (Ill.), B. confusus Schenck and also (for 1937) B. soroeensis (F.) and B. jonellus (K.) — were catched rarely.

The density of bumblebees was 250—5200 individuals per 1 hectare of red clover and it was sufficient to obtain the payable seed yields in Leszno-province and in a half of Poznań-province.

The bumblebee species composition of investigated regions was characteristic for woodless areas with poor flora.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 127: „Wójtkowski” → Wójtowski
  • s. 129: „ruderaruis” → ruderarius
  • s. 129: „subterraneus (F.)” → subterraneus (L.)
  • s. 129: „teoretyczne wystarczające” → teoretycznie wystarczające
  • s. 131, tab. 1: „sylavrum” → sylvarum
  • s. 132, tab. 2: „Wójtowicz i in. 1979″ → Wójtowski i in. 1979
  • s. 133, tab. 3: „1966—1080″ → 1966—1980
  • s. 133, tab. 3: „Góra Morawska” → Góra Moraska
  • s. 134, tab. 4: „Bomblebee” → Bumblebee
  • s. 134, tab. 4: „te observ.” → et observ.
  • s. 135, 136: „Banaszek” → Banaszak
  • s. 136, tab. 6: „7.81974″ → 7.8.1974
  • s. 137, piśmiennictwo: „Hymenoptrera” → Hymenoptera
  • s. 137, piśmiennictwo: „Polskki” → Polski
  • s. 138, piśmiennictwo: „iBenen” → Bienen
  • s. 138, piśmiennictwo: „Apoidae” → Apoidea
  • s. 138, piśmiennictwo: „parietia” → parietina
  • s. 138, streszczenie: „speceis” → species

Podobne wpisy