TRZMIELE WIELKOPOLSKI
tekst: Mieczysław Biliński, Andrzej Ruszkowski
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXV, 1991 — Mieczysław Biliński, Andrzej Ruszkowski
strona 127PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXV 1991
Mieczysław Biliński, Andrzej Ruszkowski
Oddział Pszczelnictwa ISK w Puławach
Streszczenie
W Wielkopolsce w latach 1960—1980 występowało 17 gatunków trzmieli. Dominowały liczebnie Bombus terrestris (L.) i B. lucorum (L.), rzadko B. ruderatus (F.) lub wiosną — B. hypnorum (L.) i B. pratorum (L.). Subdominantem był najczęściej B. lapidarius (L.), rzadziej — B. pascuorum (Scop.), B. ruderarius (Müll.), B. hortorum (L.), B. sylvarum (L.), B. subterraneus (L.), B. muscorum (F.) lub B. pomorum (Pz.). Rzadko łowiono B. veteranus (F.), B. distinguendus (Mor.), B. humilis (Ill.) i B. confusus Schenck, a przed 1937 r. także B. soroeensis (F.) i B. jonellus (K.).
Zagęszczenie trzmieli wynosiło 250—5200 trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej i było w woj leszczyńskim oraz w połowie woj. poznańskiego wystarczające dla uzyskania opłacalnego plonu nasion koniczyny czerwonej.
Skład gatunkowy trzmieli większości terenów Wielkopolski jest charakterystyczny dla bezdrzewnych terenów o ubogiej florze.
WSTĘP I METODYKA
Fauna trzmieli Wielkopolski (woj. poznańskiego, leszczyńskiego, kaliskiego, konińskiego i sieradzkiego) badana była od początku XX w. (Torka 1912, 1932, Olszewski 1937 cit. Banaszak 1985b, Szulczewski 1948), głównie jednak w latach 1960—1980 (Wójtkowski, Wilkaniec i ich współpracownicy oraz Banaszak).
Własne badania prowadziliśmy w latach 1972—1974 (głównie na koniczynie czerwonej), a bardziej dorywczo w latach 1960—1969 i 1979—1980; przy czym obserwacje zagęszczenia trzmieli oraz ich połowy w latach 1972—1974, a także ustalanie ich składu gatunkowego w latach 1960—1969 i 1979—1980 prowadził M. Biliński, oznaczanie zaś złowionych trzmieli i obserwacje ich w Poznaniu w 1962 r. — A. Ruszkowski.
Metodykę stosowano taką samą jak w poprzednich pracach tego cyklu (np. Ruszkowski i in. 1989). Rozmieszczenie badanych miejscowości podane zostało na mapce (ryc. 1).
strona 128
LESZNO-province: 1 — Borowo; 2 — Turew, Spytkówki, Wyskoć, Gołębin Stary, Rogaczewo, Rąbin, Łuszkowo, Dalewo, Zbęchy; 3 — Wojnowice; 4 — Leszno; 5 — Wilkowice; 6 — Włoszakowice; 7 — Hetmanice; 8 — Naratów; 9 — Kaczkowo; 10 — Bojanowo; 11 — Niemarzyn; 12 — Szelejewo; 13 — Borek.
KALISZ-province: 14 — Baszków; 15 — Biadki; 16 — Wolenice; 17 — Rozdrażew; 18 — Witaszyce; 19 — Wilkowyja; 20 — Franklinów; 21 — Kokanin; 22 — Rojów; 23 — Domanin; 24 — Parcice; 25 — Ustronie.
SIERADZ-province: 26 — Raczyn; 27 — Czarna; 28 — Krobanówek; 29 — Biernacice.
KONIN-province: 30 Drzewce; 31 — Chojny; 32 — Kleczew; 33 — Dąbroszyn; 34 — Rychwał; 35 — Grodziec.
POZNAŃ-province: 36 — Budziłowo; 37 — Gniezno; 38 — Pobiedziska; 39 — Łopuchowo; 40 — Głębocko; 41 — Owińska; 42 — Dziewicza Góra, Kicin, Janikowo, Mechowo, Wierzenica, Kobylnica, Uzarzewo, Promno; 43 — Góra Moraska; 44 — Swadzim; 45 — Poznań; 46 — Swarzędz; 47 — Tulce, Nagradowice; 48 — Kleszczewo; 49 — Krerowo; 50 — Kórnik; 51 — Słupia Wielka; 52 — Latalice, Wronczyn; 53 — Nochowo; 54 — Śrem; 55 — Baranowo; 56 — Rogalin; 57 — Rogalinek; 58 — Wielkopolski Park Narodowy (WPN); 59 — Mosina; 60 — Puszczykowo; 61 — Plewiska; 62 — Sępno; 63 — Rakoniewice; 64 — Ujazd; 65 — Opalenica, Sielinko; 66 — Tarnowo Podgórne, Kokoszczyn, Sady; 67 — Kuślin; 68 — Nowy Tomyśl; 69 — Bolewicko; 70 — Podrzewie; 71 — Lubosz; 72 — Daleszynek; 73 — Chorzępowo; 74 — Obrzycko; 75 — Gaj Mały; 76 — Szamotuły; 77 — Baborówko; 78 — Trojanowo.
WYNIKI
1. Skład gatunkowy trzmieli w różnych rejonach
Na terenie woj. poznańskiego stwierdzono występowanie 19 gatunków trzmieli, przy czym trzmiela różnobarwnego — Bombus soroeensis (F.), wrzosowiskowego — B. jonellus (K.) i wielookiego — B. confusus
strona 129Schenck łowił jedynie Olszewski (cit. Banaszak 1985b) przed 1937 r. — dwa pierwsze wyłącznie na Osowej Górze w Wielkopolskim Parku Narodowym. Natomiast trzmiela szarego — B. veteranus (F.) i paskowanego — B. subterraneus (F.) — nie łowiono przed 1961 r. Pozostałe 14 gatunków występowało w obu połowach XX w. (tab. 1—3).
W latach 1960—1980 dominowały głównie (w 87%) trzmiel ziemny — B. terrestris (L.) i gajowy — B. lucorum (L.), same albo przy subdominacji kamiennika — B. lapidarius (L.), rzadziej trzmiela rudego — B. pascuorum (Scop.), a wyjątkowo tylko — ciemnopasego — B. ruderatus (F.). W 2 miejscowościach dominantem okazał się trzmiel rudonogi — B. ruderaruis (Müll.). Licznie występowały także w latach 1960—1969 trzmiel drzewny — B. hypnorum (L.) i leśny — B. pratorum (L.) — oba głównie wiosną, a także czasem trzmiel ogrodowy — B. hortorum (L.), żółty — B. muscorum (F.), rudoszary — B. sylvarum (L.) i paskowany. Rzadkimi były — trzmiel zmienny — B. humilis (Ill.), ozdobny — B. distinguendus (Mor.), rdzawoodwłokowy — B. pomorum (Pz.) i szary.
W woj. leszczyńskim stwierdzono 17 gatunków trzmieli (tab. 4), tych samych co w woj. poznańskim, tylko bez różnobarwnego i wrzosowiskowego. W woj. kaliskim stwierdzono 15 gatunków trzmieli, w konińskim 12, a w sieradzkim 8. Były to te same gatunki co w woj. leszczyńskim, ale w woj. kaliskim bez trzmiela ozdobnego i drzewnego, w konińskim — bez ozdobnego, leśnego, zmiennego, rdzawoodwłokowego i wielookiego, a w sieradzkim — dodatkowo bez drzewnego, rudego, szarego i ogrodowego (tab. 5).
We wszystkich tych 4 województwach dominowały prawie zawsze (91%) trzmiel ziemny i gajowy, same, albo przy subdominacji kamiennika, rzadko trzmiela ogrodowego, rudoszarego, rudego, rudonogiego, żółtego, rdzawoodwłokowego, lub paskowanego. Rzadko — (w woj. kaliskim i konińskim) dominował trzmiel ciemnopasy, przy subdominacji ziemnego.
2. Zagęszczenie trzmieli na koniczynie czerwonej
Zagęszczenie trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej wynosiło w latach 1972—1974 w woj. poznańskim 750—2000 osobników, w leszczyńskim 1050—3920 (w 1976—1980: 4830 według Banaszak 1983), w kaliskim 250—1680, w konińskim 750—2200, a w sieradzkim 500—5200 (tab. 6—7).
Zagęszczenie to było teoretyczne wystarczające do uzyskania opłacalnych plonów nasion koniczyny czerwonej (Sowa i in. 1991) we wszystkich prawie badanych miejscowościach woj. leszczyńskiego i połowie miejscowości woj. poznańskiego, ale tylko w pojedynczych miejscowościach woj. sieradzkiego i konińskiego oraz w żadnej z badanych miejscowości woj. kaliskiego. Średni plon nasion zebrany z wybranych plantacji koniczyny czerwonej był opłacalny jedynie w woj. leszczyńskim (Bawolski 1978). Woj. leszczyńskie i ewentualnie część poznańskiego, należy więc uznać za potencjalny rejon nasienny koniczyny czerwonej.
strona 130Tabela 1 Skład gatunkowy trzmieli w woj. poznańskim w latach 1910—1970 The bumblebee species percentage in Poznań-province (1910—1970)
| Miejscowości i lata / Localities and years | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: O | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: J | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: R | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: P | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: C | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: I | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ru |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| WIELKOPOLSKA² <1937 | — | x | x | x | x | x | x | x | x | x | x | x | — | — | x | x | — | x | x |
| Oborniki (powiat — district)³ <1933 | — | — | — | — | x | x | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — |
| Szamotuły ” ” | — | — | — | x | x | — | — | x | x | — | — | x | — | x | — | — | — | — | — |
| Gniezno ” ” | — | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — |
| Środa Wlkp. ” ” | — | — | — | — | — | x | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — |
| Śrem ” ” | — | — | — | — | x | x | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — |
| Poznań² <1937 | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — | x | — | — | — | x | — | — | — | — |
| Swadzim² ” | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Puszczykowo² ” | — | — | — | — | x | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | x | — | x | — |
| Kuślin² ” | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — | — |
| Opalenica, Bolewicko, Obrzycko² ” | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — | — |
| Mosina, Wielkie² ” | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Osowa Góra (WPN)² ” | — | x | x | x | x | — | — | — | — | — | x | — | — | — | x | — | — | — | — |
| Wielkopolski Park Narodowy⁴ <1948 | — | — | — | x | x | x | x | x | x | x | x | x | — | x | — | — | — | x | — |
| POZNAŃSKIE⁵ 1960—1964 | — | — | — | x | m | m | m | m | x | m | x | x | — | x | — | x | m | x | x |
| Poznań i okolice⁶ 1966—1969 | 32 | — | — | 38 | 22 | — | — | 22 | — | — | — | — | 9 | 3 | — | 6 | — | — | — |
| Poznań—Jeżyce (+ Górczyn)⁷ 1962 | 139 | — | — | — | 15 | 34 | 3 | 1 | 24 | 1 | 1 | — | 1 | — | — | — | 1 | 19 | — |
| Miejscowości i lata / Localities and years | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: O | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: J | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: R | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: P | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: C | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: I | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ru |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Poznań—Junikowo (+ Marcelin)⁸ 1963 | 47 | — | — | — | 15 | 72 | 4 | 2 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 7 | — |
| Poznań⁹ 1960—1965 | — | — | — | m | x | m | m | x | m | — | — | x | — | — | — | — | m | m | — |
| Poznań¹⁰ 1961—1970 | — | — | — | x | x | x | x | x | x | x | x | x | — | x | — | x | x | x | — |
| Tulce¹³ 1963 | — | — | — | — | — | x | x | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Nagradowice¹¹ 1962—1964 | — | — | — | — | x | x | x | — | — | x | — | x | — | x | — | x | x | x | — |
| Kórnik⁶,¹³ 1963+1969 | — | — | — | m | x | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Jezioro Skrzynka (WPN)⁶ 1969 | 1 | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Baborówko¹² 1963 | — | — | — | — | — | m | m | x | x | x | x | x | — | x | — | x | m | m | — |
Odnośniki — Notes:
- ¹ O — Bombus soroeensis (F.) — trzmiel różnobarwny
- J — B. jonellus (K.) — t. wrzosowiskowy
- R — B. pratorum (L.) — t. leśny
- Y — B. hypnorum (L.) — t. drzewny
- T — B. terrestris (L.) — t. ziemny + B. lucorum (L.) — t. gajowy
- L — B. lapidarius (L.) — t. kamiennik
- D — B. ruderarius (Müll.) — t. rudonogi
- A — B. pascuorum (Scop.) — t. rudy
- M — B. muscorum (F.) — t. żółty
- V — B. humilis (Ill.) — t. zmienny
- ² Olszewski 1937 (cit. Banaszak 1985)
- ³ Torka 1912, 1932 (cit. Szulczewski 1948)
- ⁴ (Szulczewski 1948)
- ⁵ (Wójtowski, Majewski 1964, Wójtowski 1965)
- ⁶ (Banaszak 1973)
- ⁷ A. Ruszkowski
- ⁸ A. Ruszkowski, P. Wojnarowska
- S — B. sylavrum (L.) — t. rudoszary
- E — B. veteranus (F.) — t. szary
- P — B. pomorum (Pz.) — t. rdzawoodwłokowy
- C — B. confusus Schenck — t. wielkooki
- I — B. distinguendus (Mor.) — t. ozdobny
- U — B. subterraneus (L.) — t. paskowany
- Ho — B. hortorum (L.) — t. ogrodowy
- Ru — B. ruderatus (F.) — t. ciemnopasy
- x — występuje — present
- m — licznie — numerous
- ⁹ (Wójtowski 1963a, 1967)
- ¹⁰ Majewski 1963, Szpera 1964, Wesołowska 1964 Grzeńkowska 1965, Judziński 1965, Szyło 1965, Mazerant 1967, Wilczek 1967, Tenerle 1968, Nowak 1969, Górka 1970, Porawski 1970 (cit. Banaszak 1985b)
- ¹¹ (Wójtowski 1963b), Majewski 1963, Szpera 1964 (cit. Banaszak 1985b)
- ¹² (Wójtowski, Młyniec 1964) — Vicia villosa
- ¹³ Majewski 1963 (cit. Banaszak 1985b)
Tabela 2 Skład gatunkowy trzmieli w woj. poznańskim w latach 1971—1980 The bumblebee species percentage in Poznań province (1971—1980)
| Miejscowości i lata / Localities and years | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: R | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: P | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: I | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ru |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Budziłowo 1973² | 54 | — | — | 59 | 13 | 4 | — | 5 | — | 2 | — | 7 | 2 | 4 | — | 4 |
| Pobiedziska 1974² | 49 | — | — | 94 | 4 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 2 | — |
| ” 1974³ | 31 | — | 3 | 87 | 10 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Łopuchowo 1974² | 49 | — | — | 35 | 10 | 10 | — | 16 | 2 | 2 | — | — | — | — | 2 | 23 |
| Słupia Wielka 1973² | 43 | — | — | 26 | — | 27 | — | 7 | 5 | 16 | — | — | — | 5 | 9 | 5 |
| ” ” 1973³ | 8 | — | — | x | — | — | — | x | — | x | — | — | — | — | x | — |
| Rakoniewice 1974² | 55 | — | — | 93 | 5 | — | — | — | — | — | — | — | — | 2 | — | — |
| ” 1974³ | 2 | — | — | x | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Ujazd 1974² | 44 | — | — | 66 | 30 | — | 2 | — | — | — | — | — | — | 2 | — | — |
| Opalenica 1974³ | 7 | — | — | m | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Nowy Tomyśl¹¹ 1973² | 53 | — | — | 74 | 17 | 7 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Podrzewie 1974² | 24 | — | — | 54 | 42 | 4 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Lubosz 1974³ | 12 | — | — | x | x | m | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — |
| Gaj Mały 1973³ | 1 | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Poznań—Jeżyce 1972—1975⁴ | 55 | 5 | 15 | 30 | 5 | 5 | 20 | — | — | 7 | — | — | — | — | 13 | — |
| ” 1970—1974⁵ | — | x | m | m | m | x | m | — | — | — | — | — | — | — | x | — |
| ” ≤1973⁶ | — | — | x | x | x | x | x | — | — | — | — | — | — | x | — | — |
| Kórnik 1972—1976⁷ | — | x | x | x | x | x | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Baranowo 1976—1980⁸ | — | — | — | m | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Baborówko 1971—1975⁹ | — | x | x | x | x | x | x | x | — | — | — | x | — | x | x | — |
| Nagradowice 1971—1975⁹ | — | — | x | x | x | x | x | x | — | — | x | — | x | — | x | — |
| Kleszczewo 1971—1975⁹ | — | x | — | x | x | x | x | — | x | x | — | — | — | — | x | — |
| Sielinko 1971—1975⁹ | — | — | — | x | x | x | x | — | x | x | — | — | x | x | — | x |
| Wielkopolski Park Narodowy 1977—1980¹⁰ | — | x | x | m | m | x | m | x | — | — | — | — | — | x | x | — |
- ¹ Jak w tab. 1 — As in the table 1
- ² leg. M. Biliński, det. A. Ruszkowski — Trifolium pratense
- ³ Jak ², ale różne rośliny — As ² but the different plant species
- ⁴ (Banaszak 1976)
- ⁵ (Wójtowski, Feliszek 1977)
- ⁶ Błotna, Biesiada 1972, Kasztelewicz 1973, Lipiński 1973 (cit. Banaszak 1985b)
- ⁷ (Wilkaniec i in. 1978), Kasztelewicz 1973 (cit. Banaszak 1985b)
- ⁸ (Wójtowicz i in. 1979), Kujath 1979, Bendkowska 1981 (cit. Banaszak 1985b)
- ⁹ (Wójtowski, Wilkaniec 1979)
- ¹⁰ (Banaszak 1983, 1987)
Tabela 3 Skład gatunkowy trzmieli w woj. poznańskim z różnych lat The bumblebee species composition in Poznań-province from different years²
| Miejscowości / Localities | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: R | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: P | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: I | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species¹: Ru |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Poznań i okolice³ | x | x | x | x | x | x | x | x | x | x | x | x | x | x | x |
| Poznań⁴ | m | m | m | m | m | m | x | x | x | x | — | — | — | x | x |
| Poznań | x | x | x | x | x | x | — | — | x | — | — | x | x | m | — |
| Owińska | — | — | x | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Dziewicza Góra | x | x | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Kicin | — | — | x | x | x | x | x | x | x | — | — | — | — | x | — |
| Janikowo | — | — | x | — | x | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — |
| Mechowo | x | — | x | x | x | — | x | x | x | x | — | x | — | x | — |
| Wierzenica | — | — | x | x | x | x | x | x | x | — | x | — | — | x | x |
| Kobylnica | x | — | x | — | — | x | x | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Uzarzewo | — | — | x | x | — | x | x | — | x | x | — | x | — | x | — |
| Góra Morawska | — | x | x | x | — | — | x | x | — | — | — | x | — | x | x |
| Swarzędz | — | x | x | x | x | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — |
| Tulce | — | — | x | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — |
| Krerowo | — | — | x | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Kórnik | x | x | x | x | — | x | — | — | x | — | — | — | — | x | — |
| Latalice | — | — | — | x | x | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — |
| Nochowo | — | x | x | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Rogalin | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Rogalinek | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Sępno | — | — | x | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Tarnowo Podgórne | — | — | x | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Sady | — | — | x | x | x | x | x | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Daleszynek | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Chorzępowo | — | — | x | x | x | x | x | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Szamotuły | — | — | x | x | x | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — |
| Głębocko, Wronczyn | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Kokoszczyn, Trojanowo | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
Odnośniki — Notes:
- ¹ Jak w tab. 1 — As in the table 1
- ² Większość danych z lat 1966—1080 (Banaszak 1982) The majority of data from the years 1966—1980 (Banaszak 1982)
- ³ 1966—1975 (Banaszak 1976)
- ⁴ 1962—1972 (Wójtowski, Szymaś 1973)
Tabela 4 Skład gatunkowy trzmieli (w %) w woj. leszczyńskim The bumblebee species percentage in Leszno-province
| Miejscowości i lata / Localities and years | n | Gatunki trzmieli — Bomblebee species (%)¹: R | Gatunki trzmieli — Bomblebee species (%)¹: Y | Gatunki trzmieli — Bomblebee species (%)¹: T | Gatunki trzmieli — Bomblebee species (%)¹: L | Gatunki trzmieli — Bomblebee species (%)¹: D | Gatunki trzmieli — Bomblebee species (%)¹: A | Gatunki trzmieli — Bomblebee species (%)¹: M | Gatunki trzmieli — Bomblebee species (%)¹: V | Gatunki trzmieli — Bomblebee species (%)¹: S | Gatunki trzmieli — Bomblebee species (%)¹: E | Gatunki trzmieli — Bomblebee species (%)¹: P | Gatunki trzmieli — Bomblebee species (%)¹: C | Gatunki trzmieli — Bomblebee species (%)¹: I | Gatunki trzmieli — Bomblebee species (%)¹: U | Gatunki trzmieli — Bomblebee species (%)¹: Ho | Gatunki trzmieli — Bomblebee species (%)¹: Ru |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Borowo² | — | — | — | x | x | x | x | x | — | x | — | — | — | — | — | x | — |
| Turew³ | — | — | x | m | m | m | x | x | — | x | — | — | — | — | — | x | — |
| Turew⁴ 1982—1983 | — | x | x | m | x | — | m | x | — | — | — | — | — | — | — | x | — |
| Wyskoć³ | — | — | x | m | m | x | — | m | — | x | — | — | — | — | — | x | — |
| Gołębin Stary³ | — | — | — | x | x | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Rogaczewo³ | — | — | x | x | x | x | — | x | — | x | — | — | — | — | — | x | — |
| Rąbiń² | — | — | x | x | x | x | x | x | — | x | x | — | — | — | x | x | — |
| Łuszkowo² | — | — | — | x | x | x | — | x | — | — | — | — | — | x | — | x | — |
| Dalewo² | — | — | — | x | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Zbęchy² | — | x | x | x | — | x | — | x | — | — | — | x | — | — | — | x | — |
| Spytkówki⁵ 1974 | 29 | — | — | 93 | 3,5 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 3,5 |
| Wojnowice⁵ 1974 | 27 | — | — | 89 | 7 | 4 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Leszno⁶ 1960—1966 | 108 | — | — | 54 | 24 | — | 1 | 1 | — | — | 1 | 2,5 | 1 | — | 2,5 | 13 | |
| Wilkowice⁵ 1973 | 45 | — | — | 80 | 9 | — | — | — | — | 11 | — | — | — | — | — | — | — |
| Hetmanice⁵ 1974 | 44 | — | — | 86,5 | 11,5 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 2 |
| Włoszakowice⁶ 1979 | 3 | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Naratów⁵ 1974 | 33 | — | — | 64 | 21 | 9 | — | 3 | — | — | — | 3 | — | — | — | — | — |
| Kaczkowo⁵ 1972 | 46 | — | — | 87 | 11 | — | — | — | — | — | — | — | 2 | — | — | — | — |
| Bojanowo⁵ 1972 | 53 | — | — | 71 | 4 | 2 | 2 | 4 | — | — | — | 9 | — | 2 | — | 4 | 2 |
| Niemarzyn⁵ 1973 | 49 | — | — | 33 | 4 | 4 | — | 6 | 2 | 16 | — | 25 | — | 4 | 2 | 2 | 2 |
| Szelejewo⁶ 1980 | 3 | x | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Borek⁵ 1972 | 55 | — | — | 62 | 22 | 3,5 | — | — | — | 2 | — | — | 5 | — | 3,5 | — | 2 |
Odnośniki — Notes:
- ¹ Jak w tab. 1 — As in the table 1
- ² 1976—1980 (Banaszak 1982)
- ³ 1966—1980 (Banaszak 1982, 1983)
- ⁴ 1982—1983 (Banaszak 1985a)
- ⁵ leg. M. Biliński, det. A. Ruszkowski — Trifolium pratense
- ⁶ leg. te observ. M. Biliński
Tabela 5 Skład gatunkowy trzmieli (w %) w woj. kaliskim, sieradzkim i konińskim The bumblebee species percentage in provinces: Kalisz, Sieradz and Konin
| Miejscowości i lata / Localities and years | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: R | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: P | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: C | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ru |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| KALISZ-province: | ||||||||||||||||
| Baszków² 1972 | 50 | — | — | 50 | 20 | — | — | 4 | 2 | — | — | 2 | 6 | 16 | — | — |
| Biadki² 1974 | 12 | — | — | m | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Wolenice² 1974 | 4 | — | — | m | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | x |
| Rozdrażew³ | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | x | x | — | — | x | — |
| Witaszyce² 1973 | 17 | — | — | m | x | x | — | — | — | x | — | — | x | — | — | x |
| Wilkowyja⁵ | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — |
| Rojów⁵ 1966? | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — | x | — | — | — | — |
| Domanin² 1974 | 8 | — | — | m | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Parcice² 1974 | 29 | — | — | 100 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Ustronie⁴ 1960 | 10 | x | — | m | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Franklinów² 1974 | 23 | — | — | 87 | 13 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Kokanin² 1973 | 52 | — | — | 36 | 8 | — | — | 2 | — | — | — | — | — | 8 | 2 | 44 |
| SIERADZ-province: | ||||||||||||||||
| Raczyn² 1973 | 56 | — | — | 75 | 11 | — | — | 7 | — | 2 | — | — | — | — | — | 5 |
| Czarna² 1974 | 46 | — | — | 94 | — | 2 | — | — | — | — | — | — | — | 2 | — | 2 |
| Krobanówek² 1974 | 25 | — | — | 100 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Biernacice² 1974 | 30 | — | — | 97 | — | — | — | 3 | — | — | — | — | — | — | — | — |
| KONIN-province: | ||||||||||||||||
| Drzewce² 1974 | 26 | — | — | 85 | 15 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Chojny² 1973 | 48 | — | — | 25 | 2 | 8,5 | — | 6,5 | — | 2 | 2 | — | — | 4 | 4 | 46 |
| Kleczew² 1974 | 24 | — | — | 100 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Dąbroszyn² 1974 | 35 | — | 3 | 68 | — | — | — | 6 | — | — | — | — | — | — | 14 | 9 |
| Rychwał³ | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Grodziec³ | — | — | — | x | x | — | x | — | — | x | x | — | — | — | x | — |
Odnośniki — Notes:
- ¹ Jak w tab. 1 — As in the table 1
- ² leg. M. Biliński, det. A. Ruszkowski
- ³ (Banaszak 1982)
- ⁴ leg. J. Ruszkowski, det. A. Ruszkowski
- ⁵ Olszewski 1937 (cit. Banaszek 1985b)
Tabela 6 Zagęszczenie trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej w woj. leszczyńskim i poznańskim The density of bumblebees per one hectare of red-clover in the provinces: Leszno and Poznań¹
| WOJEWÓDZTWO, miejscowość, data / PROVINCE, locality, date | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees²: kr. | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees²: śr. | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees²: dł. | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees²: b.dł. | Ogółem / Total |
|---|---|---|---|---|---|
| LESZNO: | |||||
| Spytkówki 7.81974 | 1930 | 0 | 0 | 70 | 2000 |
| Wojnowice 7.8.1974 | 1680 | 70 | 0 | 0 | 1750 |
| Wilkowice 26.7.1973 | 2225 | 275 | 0 | 0 | 2500 |
| Hetmanice 8.8.1974 | 2597 | 0 | 0 | 53 | 2650 |
| Naratów 8.8.1974 | 1827 | 258 | 65 | 0 | 2150 |
| Kaczkowo 11.8.1972 | 2509 | 0 | 51 | 0 | 2560 |
| Bojanowo 11.8.1972 | 2191 | 233 | 321 | 175 | 2920 |
| Niemarzyn 26.7.1973 | 388 | 294 | 326 | 42 | 1050 |
| Borek 11.8.1972 | 3292 | 217 | 332 | 79 | 3920 |
| Wyskoć³ 1976—1980 | 3165 | 1495 | 0 | 170 | 4830 |
| POZNAŃ: | |||||
| Budziłowo 25.7.1973 | 1440 | 220 | 260 | 80 | 2000 |
| Słupia Wielka 25.7.1973 | 351 | 742 | 68 | 189 | 1350 |
| Pobiedziska 10.8.1974 | 1568 | 0 | 0 | 32 | 1600 |
| Łopuchowo 11.8.1974 | 585 | 390 | 0 | 325 | 1300 |
| Podrzewie 17.8.1974 | 720 | 30 | 0 | 0 | 750 |
| Ujazd 7.8.1974 | 1728 | 36 | 36 | 0 | 1800 |
| Rakoniewice 7.8.1974 | 1127 | 0 | 23 | 0 | 1150 |
Odnośniki — Notes:
- ¹ M. Biliński
- ² kr. — z krótkim języczkiem — with the short tongue (O, J, R, Y, T, L)
- śr. — ze średnim języczkiem — with the middle tongue (D, A, M, V, S, E)
- dł. — z długim języczkiem — with the long tongue (P, C, I, U)
- b.dł. — z bardzo długim języczkiem — with the longest tongue (Ho, Ru)
- ³ (Banaszek 1983)
Symbole trzmieli jak w tab. 1 — Symbols of bumblebee species as in the table 1
WNIOSKI
- Wielkopolska stanowi rejon o zmiennym zagęszczeniu trzmieli i średniej liczbie ich gatunków.
- Co najmniej w większości miejscowości woj. leszczyńskiego i połowie woj. poznańskiego zagęszczenie trzmieli było wystarczające dla uzyskania opłacalnych plonów nasion koniczyny czerwonej.
- Wielkopolskę należy uznać za potencjalny rejon nasienny tej rośliny, zwłaszcza zaś woj. leszczyńskie.
- Dominowały tu w latach 1972—1974 najczęściej trzmiel ziemny i gajowy, przy subdominacji kamiennika, co wskazuje na przewagę terenów otwartych o ubogiej florze.
Tabela 7 Zagęszczenie trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej w woj. kaliskim, sieradzkim i konińskim The density of bumblebees per one hectare of red clover in the provinces: Kalisz, Sieradz and Konin¹
| WOJEWÓDZTWO, miejscowość, data / PROVINCE, locality, date | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees²: kr. | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees²: śr. | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees²: dł. | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees²: b.dł. | Ogółem / Total |
|---|---|---|---|---|---|
| KALISZ: | |||||
| Baszków 11.8.1972 | 1176 | 101 | 403 | 0 | 1680 |
| Biadki 10.8.1974 | 275 | 25 | 0 | 0 | 300 |
| Wolenice 10.8.1974 | 188 | 0 | 0 | 62 | 250 |
| Witaszyce 25.7.1973 | 304 | 48 | 24 | 24 | 400 |
| Franklinów 10.8.1974 | 550 | 0 | 0 | 0 | 550 |
| Kokanin 25.7.1973 | 440 | 20 | 80 | 460 | 1000 |
| Domanin 30.7.1974 | 400 | 0 | 0 | 0 | 400 |
| Parcice 30.7.1974 | 600 | 0 | 0 | 0 | 600 |
| SIERADZ: | |||||
| Raczyn 11.8.1973 | 4472 | 468 | 0 | 260 | 5200 |
| Czarna 29.7.1974 | 1175 | 25 | 25 | 25 | 1250 |
| Krobanówek 31.7.1974 | 500 | 0 | 0 | 0 | 500 |
| Biernacice 1.8.1974 | 776 | 24 | 0 | 0 | 800 |
| KONIN: | |||||
| Drzewce 31.7.1974 | 850 | 0 | 0 | 0 | 850 |
| Chojny 24.7.1973 | 256 | 181 | 38 | 475 | 950 |
| Kleczew 31.7.1974 | 750 | 0 | 0 | 0 | 750 |
| Dąbroszyn 31.7.1974 | 1562 | 132 | 0 | 506 | 2200 |
Odnośniki jak w tab. 6 — Notes as in the table 6
LITERATURA
Banaszak J. (1973) Pszczołowate (Apoidea) okolic Poznania. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., 26 B, Biologia: 33—78
Banaszak J. (1976) Uwagi o występowaniu trzmieli (Hymenoptrera, Apoidea) w Polsce. Przegl. Zool., 20, 3:331—335
Banaszak J. (1983) Pszczoły (Apoidea, Hymenoptera) Niziny Wielkopolsko-Kujawskiej. PAN, Fragm. Faunist., Warszawa, 27(7):75—92
Banaszak J. (1983) Ecology of bees (Apoidea) of agricultural landscape. Pol. Ecol. Stud., 9, 4:421—505
Banaszak J. (1985a) Zgrupowania pszczół (Apoidea) w środowisku wiejskim. Pol. Pismo Entomol.. 55:115—133
Banaszak J. (1985b) Informacje o faunie pszczół (Apoidea) Polskki w nieopublikowanych pracach magisterskich. PAN, Fragm. Faunist., Warszawa, 29(18): 377—390
Banaszak J. (1987) Pszczoły (Hymenoptera, Apoidea) wybranych zespołów roślinnych Wielkopolskiego Parku Narodowego. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., 35 C, Zool.: 5—23
Bawolski S. (1978) Wierność i struktura rzeczywistych plonów nasion koniczyny czerwonej w Polsce w latach 1972—1974. Pam. Puł., 70:179—197
Ruszkowski A. i inni (1989) Trzmiele Wyżyny Małopolskiej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 33:33—54
Sowa S. i inni (1991) Trzmiele Pojezierza Mazurskiego. Pszczeln. Zesz. Nauk., 35:103—111
strona 138Szulczewski J. W. (1948) Błonkówki (Hymenoptera) Wielkopolskiego Parku Narodowego. Część III: Pszczołowate (Apidae). Prace Monogr. Przyr. WPN, Poznań, 2:71—89
Torka V. (1912) Die Bienen der Provinz Posen. Z. Naturwiss. Abt. Posen, 20:97—181
Torka V. (1932) Nachträge zu meiner Veröffentlichung über „Die iBenen der Provinz Posen”. Deut. wiss. Z. f. Polen
Wilkaniec Z. i inni (1978) Obserwacje nad gnieżdżeniem się trzmiela parkowego Bombus hypnorum L. (Hymenoptera, Apoidae). Akad. Roln. Pozn., 101:157—161
Wójtowski F. (1963a) Observations on the construction and arrangement of bumble-bee nests (Bombinae). Zool. Pol., 13(3—5):137—152
Wójtowski F. (1963b) Wstępne badania nad zachowaniem się trzmieli w akcji zapylania kwiatów lucerny mieszańcowej. Rocz. Wyż. Szk. Roln., Pozn.. 17: 263—269
Wójtowski F. (1965) Zastosowanie błonkówek pszczołowatych z rodzaju Bombus Latr. oraz Anthophora Latr. (Hymenoptera, Apoidea) do zapylania plantacji nasiennych roślin motylkowych. Rocz. Wyż. Szk. Roln. Pozn., 24:223—274
Wójtowski F. (1967) Badania nad użytecznością gospodarczą pszczół porobnic (Anthophora parietia F.) w nasiennictwie koniczyny czerwonej. Rocz. Wyż. Szk. Roln. Pozn., 36:271—282
Wójtowski F., Feliszek H. (1977) Apidofauna zapylająca drzewa i krzewy owocowe w pracowniczych ogródkach działkowych Poznania. Rocz. Akad. Roln. Pozn., 94:235—241
Wójtowski F., Majewski J. (1964) Obserwacje i doświadczenia nad osiedlaniem trzmieli w ulikach. Rocz. Wyż. Szk. Roln. Pozn., 19:185—196
Wójtowski F., Młyniec W. (1964) Zachowanie się błonkówek pszczołowatych na kwiatach wyki kosmatej. Rocz. Wyż. Szk. Pozn., 19:197—207
Wójtowski F., Szymaś B. (1973) Dziko żyjące pszczołowate (Hym. Apoidea) terenów zieleni miejskiej Poznania. Rocz. Akad. Roln., Pozn., 66:163—169
Wójtowski F., Wilkaniec Z. (1979) Pszczołowate (Apoidea) upraw nasiennych lucerny województwa poznańskiego. Rocz. Akad. Roln. Pozn., 111:215—220
Wójtowski F. i inni (1979) Błonkówki (Hymenoptera) i muchówki (Diptera) odwiedzające kwiatostany marchwi nasiennej. Rocz. Akad. Roln. Pozn., 111: 209—214
THE BUMBLEBEES OF WIELKOPOLSKA
M. Biliński. A. Ruszkowski
Summary
The 17 bumblebee speceis appeared in Wielkopolska (provinces: Poznań, Leszno, Kalisz, Konin and Sieradz) during 1960—1980. The dominant species were Bombus terrestris (L.) and B. lucorum (L.), but rare also B. ruderatus (F.) or in spring B. hypnorum (L.) and B. pratorum (L.). The subdominant species was most frequently B. lapidarius (L.) and more rarely — B. pascuorum (Scop.), B. ruderarius (Müll.), B. hortorum (L.), B. sylvarum (L.), B. subterraneus (L.) B. muscorum (F.) or B. pomorum (Pz.). Other species — as B. veteranus (F.), B. distinguendus (Mor.), B. humilis (Ill.), B. confusus Schenck and also (for 1937) B. soroeensis (F.) and B. jonellus (K.) — were catched rarely.
The density of bumblebees was 250—5200 individuals per 1 hectare of red clover and it was sufficient to obtain the payable seed yields in Leszno-province and in a half of Poznań-province.
The bumblebee species composition of investigated regions was characteristic for woodless areas with poor flora.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 127: „Wójtkowski” → Wójtowski
- s. 129: „ruderaruis” → ruderarius
- s. 129: „subterraneus (F.)” → subterraneus (L.)
- s. 129: „teoretyczne wystarczające” → teoretycznie wystarczające
- s. 131, tab. 1: „sylavrum” → sylvarum
- s. 132, tab. 2: „Wójtowicz i in. 1979″ → Wójtowski i in. 1979
- s. 133, tab. 3: „1966—1080″ → 1966—1980
- s. 133, tab. 3: „Góra Morawska” → Góra Moraska
- s. 134, tab. 4: „Bomblebee” → Bumblebee
- s. 134, tab. 4: „te observ.” → et observ.
- s. 135, 136: „Banaszek” → Banaszak
- s. 136, tab. 6: „7.81974″ → 7.8.1974
- s. 137, piśmiennictwo: „Hymenoptrera” → Hymenoptera
- s. 137, piśmiennictwo: „Polskki” → Polski
- s. 138, piśmiennictwo: „iBenen” → Bienen
- s. 138, piśmiennictwo: „Apoidae” → Apoidea
- s. 138, piśmiennictwo: „parietia” → parietina
- s. 138, streszczenie: „speceis” → species
