CZAS ZUŻYWANY PRZEZ MIESIARKI – MEGACHILE LATR. I MURARKI – OSMIA PANZ. (HYMENOPTERA, MEGACHILIDAE) NA BUDOWĘ I ZAOPATRZENIE GNIAZDA

tekst: Janina Gosek

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XLIII, 1999 — Janina Gosek

strona 339

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XLIII 1999

Janina Gosek

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy

Streszczenie

W latach 1974-1977 i 1988 prowadziłam badania nad czasem zużywanym przez samice 9 gatunków Megachile oraz przez Osmia coerulescens (L.) na cięcie liści, zbieranie pyłku, oraz na budowę i zaopatrzenie w pokarm komórki larwalnej i całego gniazda. Czas wycięcia i umieszczenia w gnieździe jednego skrawka liściowego wynosił (średnio) u różnych gatunków Megachile 2,6-5,6 minut, a jednej porcji papki liściowej u O. coerulescens 3,9 minut; czas zebrania i umieszczenia w komórce jednego ładunku pyłku – 13-36 minut (u O. coerulescens 14,6 minut); czas budowy i zaopatrzenia jednej komórki u miesiarek – 5-9 godzin, a czas budowy całego gniazda – średnio 5-17 (u O. coerulescens średnio 6,7) dni.

Szersze badania tego typu nie były wcześniej nigdzie prowadzone, a niewątpliwie mogą pomóc w doskonaleniu metod chowu miesiarek i murarek, będących ważnymi zapylaczami szeregu roślin uprawnych.

Słowa kluczowe: pszczoły samotnice, miesiarka, murarka, gniazdowanie, czas pracy.

WPROWADZENIE

Miesiarki (Megachile Latr.) i murarki (Osmia Panz.) są dobrymi zapylaczami wielu roślin uprawnych. Dlatego dokładne poznanie ich bionomii jest bardzo ważne.

Trochę obserwacji nad biologią miesiarek i murarek (głównie nad murarką ogrodową – Osmia rufa L.) przeprowadzono w ośrodku poznańskim (W ó j t o w s k i, W i l k a n i e c 1965, W ó j t o w s k i 1971, 1979), a Tasei (1972) we Francji prowadził wstępne obserwacje nad murarką lucernową.

W latach 1974-1976 (głównie w ramach tematu polsko-amerykańskiego), a częściowo także w 1988 r. podjęto w naszym zakładzie próby chowu szeregu gatunków pszczół samotnic, prowadząc nad nimi także obserwacje biologiczne (G o s e k i in. 1999). W ramach tych badań prowadziłam obserwacje nad czasem zużywanym przez samice różnych gatunków pszczół samotnic na

strona 340

budowę komórki larwalnej i na zaopatrzenie jej w pokarm oraz na budowę całego gniazda. (Wyniki tych badań zostały częściowo podane w powielonym opracowaniu – R u s z k o w s k i i in. 1979).

W obecnej publikacji zajęłam się czasem pracy 10 gatunków z rodziny miesiarkowatych (Megachilidae), były to: miesiarka lucernówka – Megachile rotundata (F.), rdzawostopka – M. alpicola Alfk., różówka – M. centuncularis (L.), srebrzysta – M. leachella Curtis, ziemna – M. willoughbiella (Kirby), trójbarwna – M. maritima (Kirby), łysawa – M. ligniseca (Kirby) i długowłosa – M. circumcincta (Kirby), oraz tynkarka dwuzębna – Chalicodoma ericetorum Lep. i murarka lucernowa – Osmia coerulescens (L.).

Nie znalazłam jednak w literaturze żadnych obszerniejszych danych dotyczących czasu pracy miesiarkowatych. Jedynie P e s e n k o (1982) pisze, że miesiarka lucernowa zużywa na budowę jednej komórki 1-6 (średnio 2) godzin. Badana również była liczba kwiatów lucerny otwierana przez miesiarki i murarki w jednostce czasu (R u s z k o w s k i i in. 1985).

METODYKA

Badania prowadziłam w Puławach na Górnej Niwie w latach 1974-1976 (a nad miesiarką lucernówką także i w 1988 r.).

Metodę chowu miesiarek i murarek opisano w pracach wcześniejszych (G o s e k i in. 1988, 1992, 1999, R u s z k o w s k i i in. 1995).

Wszystkich obserwacji dokonywałam w osiatkowanych izolatorach (o powierzchni od 2m x 2m do 6m x 6m, a wysokości 2,5-3m) lub w szklarence o bokach z okien inspektowych i foliowym dachu. Jedynie w latach 1975-1976 częściowo w warunkach polowych, gdzie samice zakładały najpierw gniazda w izolatorach (klatkach), które potem usuwano, pozostawiając na polu same tylko megachilniki z gniazdami.

Wszystkie obserwowane samice oznakowane były farbą nitro w kilku kolorach. Każda z samic w obrębie jednego izolatora miała na tułowiu kropkę innej barwy (czasem dwubarwną).

Obserwacje (zwykle codzienne, lub kilkakrotne w ciągu dnia) polegały na śledzeniu pojedynczej samicy. Notowano miejsce zakładania gniazda, oraz czas (w sekundach lub minutach) zużywany na wycięcie jednego skrawka liściowego, na zebranie jednego ładunku pyłku, na przebywanie w gnieździe, a także cały czas zużyty na zbudowanie komórki larwalnej i zaopatrzenie jej w pokarm (pyłek i nektar) oraz czas budowy całego gniazda (w godzinach lub dniach). Czas pracy mierzono przy użyciu stopera sportowego lub zegarka z sekundnikiem.

Badano również, ile liści potrzebowała samica miesiarki dla zbudowania komórki larwalnej i ile ładunków pyłku na jej zaopatrzenie, a także ile

strona 341

kwiatów musiała odwiedzić dla zebrania jednego ładunku pyłku, a ile w ciągu całego życia, dla zbudowania wszystkich komórek.

Nazwy pszczół brano ze „Słownika polskich nazw owadów” (R u s z k o w s k i i R u s z k o w s k i 1998).

WYNIKI

  1. Czas cięcia liści i noszenia ich do gniazda

Samice miesiarek budują komórki larwalne ze skrawków liści, a gniazdo zakańczają najczęściej korkiem z takichże skrawków. Dokładny opis budowy komórek z liści podano w pracy wcześniejszej (G o s e k i in. 1995).

Tabela 1 Średni czas zużywany przez samice miesiarek i murarek na cięcie liści i noszenie ich do gniazda (w nawiasach: od-do) Average time needed for cutting of leaves by the females of Megachile and of Osmia and for taking them into the nest (in parenthesis: from-to)

Gatunek miesiarki lub murarki – Megachile and Osmia species czas cięcia (sek.) – time of cutting (sec.): n¹ czas cięcia: średnio (od-do) – mean (from-to) czas zbierania – time of collecting² (min.): n¹ czas zbierania: średnio (od-do) – mean (from-to) czas umieszczania w gnieździe – time of placing in the nest³ (min.): n¹ czas umieszczania: średnio (od-do) – mean (from-to)
M. rotundata 69 17,1 (10-35) 122 2,5 (0,2-19) 117 3,1 (0,5-14,5)
M. alpicola 4 14,5 (8-18) 39 2,5 (0,5-10) 40 2,4 (0,5-7)
M. centuncularis 138 13,9 (5-60) 284 1,5 (0,2-15) 235 2,4 (0,5-12)
M. leachella 12 26,4 (14-37) 106 2,1 (0,5-10) 105 2,5 (0,5-9,5)
M. ligniseca 6 22,3 (10-35) 26 1,4 (0,5-4) 20 1,9 (0,5-5)
M. willoughbiella 69 21,5 (8-240) 59 1,4 (0,5-4) 59 1,7 (0,5-14)
M. maritima 17 20,3 (10-30) 29 1,5 (0,3-5) 15 2,3 (1-4)
M. circumcincta 2 18,5 (17-20) 7 2,9 (1-5) 7 2,6 (1-5)
O. coerulescens⁴ 142 74,9 (30-180) 145 2,1 (0,5-7) 125 2,3 (0,5-10)

Odnośniki – Notes:

¹ Liczba obserwacji – Number of observations

² Czas od wylotu z gniazda do powrotu z liściem – The time since the flight out from the nest to return with the leaf

³ Czas od powrotu do gniazda do wylotu z niego – The time since return to the nest till to flight out of this

⁴ Porcja papki z liści – Pap portion of the leaves

Czas wycinania jednego skrawka liściowego (tab. 1) wynosił przeciętnie u M. alpicola i M. centuncularis około 14 sek., u M. rotundata – 17 sek., u M. circumcincta – 19 sek., u M. ligniseca, M. willoughbiella i M. maritima około 21 sek., a u M. leachella – około 26 sek. Dla poszczególnych osobników czas ten był różny. Najwięcej czasu na cięcie liści zużywała murarka lucernowa –

strona 342

Osmia coerulescens (średnio aż około 75 sek.), rozdrabniająca liście na papkę, z której buduje przegrody między komórkami w gnieździe i takąż przegrodą zamyka gniazdo.

Tabela 2 Przeciętny czas zbioru i umieszczania w komórce jednego ładunku pyłku u miesiarek i murarek An average time of collecting of one pollen load and placing it into the cell by Megachile and Osmia species

Gatunek pszczoły i rok – Bee species and year na zebranie 1 ładunku pyłku – for collecting of one pollen load¹: n⁷ na zebranie 1 ładunku pyłku: średnio (od-do) mean (from-to) na umieszczenie ładunku w komórce – for placing of the load in the cell²: średnio (od-do) mean (from-to)
M. rotundata 1974 17 10,6 (3-20) 1,6 (1,2)
1975 157 10,4 (4-33) 2,0 (0,5-15)
1976 45 16,7 (4-43) 2,4 (1-10)
1976³ 43 20,7 (6-42) 1,8 (1-4)
1988 63 (52)⁸ 15,1 (7-30) 1,7 (1-16)
Ogółem – Total 325 14,7 (3-43) 1,9 (0,5-16)
M. alpicola 1976 65 (64) 11,9 (2-33) 1,5 (1-3)
1977 26 9,5 (6-15) 1,8 (1-9)
Ogółem – Total 91 11,2 (2-48) 1,6 (1-9)
M. centuncularis 1974 47 16,8 (3-47) 1,8 (0,5-5)
1975 117 11,9 (4-42) 1,8 (1-6)
1976 30 14,8 (6-37) 1,7 (1-3)
1976³ 58 20,9 (8-36) 2,4 (1-10)
Ogółem – Total 252 15,2 (3-47) 1,9 (0,5-10)
M. leachella 1975⁴ 110 8,8 (1-21) 1,8 (0,5-7)
1975 5 16,5 (14-20) 2,0 (2)
1976 38 (37) 13,9 (5-32) 2,7 (1-10)
1976³ 53 18,9 (7-33) 1,7 (1-2,5)
Ogółem – Total⁹ 96 16,8 (5-33) 2,1 (1-10)
M. willoughbiella 1975⁵ 27 31,6 (13-45) 2,8 (2-8)
1976 19 27,1 (9-39) 2,7 (1-5)
1976³ 10 28,3 (11-50) 3,2 (2-4)
Ogółem – Total⁹ 29 27,5 (9-50) 2,9 (1-5)
M. maritima 1974⁶ 15 26,5 (8-70) 2,4 (2-5)
1975⁶ 47 39,1 (24-67) 2,5 (1-6)
1975³ 2 46,0 (43-49) 2,0 (2)
1976 5 19,0 (14-32) 3,0 (2-4)
Ogółem – Total⁹ 7 26,7 (14-49) 2,7 (2-4)
M. ligniseca 1975 7 31,4 (13-50) 4,9 (2-18)
M. circumcincta 1974 3 12,7 (12-14) 2,0 (1-3)
Ch. ericetorum 1976³ 4 (2) 20,0 (12-26?) 2,5 (2-3)
strona 343

(ciąg dalszy tabeli 2)

Gatunek pszczoły i rok – Bee species and year n⁷ średnio (od-do) mean (from-to) średnio (od-do) mean (from-to)
O. coerulescens 1974 1 26,0 (26) –
1975 121 14,7 (4-49) 1,3 (1-6)
1976 40 10,0 (1-26) 1,3 (0,5-3,5)
1976³ 79 8,1 (2-19) 1,5 (0,5-4)
1977 29 25,2 (8-67) –
Ogółem – Total 191 13,1 (1-6?) 1,3 (0,5-6)

Odnośniki – Notes:

¹ Pyłek lucerny mieszańcowej Medicago media Pers. w klatkach hodowlanych – Pollen of bastard lucerne (Medicago media Pers.) in the rearing cages

² Czas od powrotu do wylotu z gniazda – Time from return to the nest till to flight out of this

³ Poza klatką – pyłek zbierany z różnych gatunków roślin w polu – Outside the cages – pollen collected from various plant species in the field

⁴ Prawdopodobnie z domieszką Megachile rotundata – Probably with addition of M. rotundata

⁵ Być może z domieszką M. maritima – May be with an addition of M. maritima

⁶ Być może z domieszką M. willoughbiella – May be with an addition of M. willoughbiella

⁷ n = Liczba obserwacji – number of observations

⁸ W nawiasach liczba obserwacji nad umieszczeniem ładunku w komórce – In parenthesis number of observations on placing of the load in a cell

⁹ Pozycje z odnośnikami 4, 5 i 6 nie włączone do „Ogółem” – The positions with the notes 4, 5 and 6 not included into „Total”

Najkrótszy czas wycinania skrawka liściowego wynosił dla M. centuncularis 5 sek., dla M. alpicola i M. willoughbiella – 8 sek., dla M. ligniseca, M. rotundata i M. maritima – 10 sek., dla M. leachella i M. circumcincta – 14-17 sek., a dla O. coerulescens – około 30 sek.

Niekiedy czas cięcia wydłużał się nawet do 240 sek. (u M. willoughbiella), co uzależnione było m. in. od kształtu wycinanego skrawka liścia (skrawki owalne cięte były dłużej niż okrągłe), a także od wieku samicy (młodsze cięły szybciej i sprawniej) i od pogody (w słoneczne i ciepłe dni pracowały szybko).

Natomiast czas liczony od wylotu z gniazda do powrotu z liściem był oczywiście znacznie dłuższy i wynosił przeciętnie 1,5-2,5 min., przy rozpiętości u poszczególnych osobników od 0,2 do 15 min.

Dłuższy wypoczynek z wyciętym liściem obserwowałam zwłaszcza u tych samic, które opatrywały gniazda solidnymi korkami.

Czas przebywania w gnieździe (po przyniesieniu liścia) wynosił od 0,5 do 14,5 min., średnio – u M. rotundata 3,1 min., a u pozostałych gatunków od 2 do 2,5 min.

Łączny więc czas wycinania, wnoszenia i umieszczania w komórce jednego skrawka liścia wynosił średnio (tab. 4) u M. willoughbiella 2,6 min., u M. ligniseca 3,3 – min., u M. maritima, M. centuncularis i O. coerulescens – 3,9 min., u M. leachella – 4,6 min., u M. alpicola – 4,9 min., a u M. rotundata – 5,6 min.

B a n a s z a k (1993) pisze, że ponieważ budowa komórek wymaga znacznych nakładów energetycznych, dlatego w czasie niektórych lotów po liście, samica musi się pożywiać, co wydłuża czas od wylotu z gniazda do jej powrotu.

strona 344

Tabela 3 Średnia liczba skrawków liści i ładunków pyłku potrzebna do budowy i zaopatrzenia komórki larwalnej (w nawiasach: od-do) An average number of leaf pieces and of pollen loads needed to build and to furnish one larval cell ( in parenthesis: from-to)

Gatunek pszczoły i rok – Bee species and year Liczba skrawków liści w komórce – Number of leaf pieces in a cell Liczba ładunków pyłku dla 1 komórki larwalnej – Number of pollen loads to furnish one larval cell: n¹ Liczba ładunków pyłku: średnio (od-do) – mean (from-to) Liczba odwiedzonych kwiatów – Number of visited flowers: na 1 ładunek pyłku – for one pollen load: n¹ Liczba odwiedzonych kwiatów: na 1 ładunek pyłku: średnio (od-do) – mean (from-to) Liczba odwiedzonych kwiatów: na 1 komórkę szacunkowo – estimated for one cell
M. rotundata 1974 8,9 – – – –
1975 10,8 4 16,5 (14-19) 7 67 (54-79) 1106
1988 10,0 2 18,0 (16-20) 19 90 (50-130) 1620
(Richards 1984) – – – (15-27) – – –
Ogółem – Total 12,3 6 17,3 14-27) 26 78,5 (50-130) 1360
M. alpicola 1975 19,7 – – – – –
1976 11,8 – – 1 95 (95) –
Ogółem – Total 15,8 – – 1 95 (95) –
M. centuncularis 1974 15,5 1 – (7) 1 200 (200) –
1975 15,1 6 15,5 (11-19) 10 127 (82-216) 1969
1976 – – – 1 127 (127) –
Ogółem – Total 15,3 7 15,5 (7-19) 12 133 (82-216) 2062
M. leachella 1974 9,5 – – – – –
1975 14,5 2 25,0 (22-28) 2 153 (152-154) 3825
1976 12,0 – – 4 69 (58-89) –
Ogółem – Total 12,0 2 25,0 (22-28) 6 111 (58-154) 2775
M. willoughbiella 1974 18,0 – – – – –
1975 21,1 2 11,5 (11-12) 4 253 (135-523) 2910
Ogółem – Total 19,6 2 11,5 (11-12) 4 253 (135-523) 2910
M. maritima 1974 26,7 – – – – –
1975 24,6 – – – – –
Ogółem – Total 25,7 – – – – –
M. ligniseca 1975 13,2 – – – – –
O. coerulescens 1975 – 3 17,3 (13-20) – – –
1976 – – – 2 21,5 (21-22) –
Ogółem – Total – 3 17,3 (13-20) 2 21,5 (21-22) 381

Odnośniki – Notes:

¹ Liczba obserwacji – Number of observations

strona 345

Tabela 4 Przeciętny czas budowy i zaopatrzenia jednej komórki larwalnej oraz jednego gniazda An average time to build and to furnish one larval cell and one nest

Gatunek pszczoły – Bee species Zużywany czas (minut) – The needed time (minutes): na 1 skrawek liścia – for one leaf piece¹ Zużywany czas: na 1 ładunek pyłku – for one pollen load¹ na 1 komórkę – for one cell: na budowę – to build: wyliczony – calculated na 1 komórkę: na budowę: obserwowany observed na 1 komórkę: dla zaopatrzenia to furnish Czas ogółem – Total time: na 1 komórkę – for one cell: minut – minutes Czas ogółem: na 1 komórkę: godzin – hours Czas ogółem: na 1 gniazdo (dni) – for one nest (days)
M. rotundata³ 5,6 16,6 67,2 – 282,2 349,4 5,8² 15,1
M. alpicola 4,9 12,8 78,4 – – – – 6,9
M. centuncularis 3,9 17,1 59,7 44,4 265,1 324,8 5,4 9,0
M. leachella 4,6 18,9 55,2 – 472,5 527,7 8,8 4,9
M. ligniseca 3,3 36,3 43,6 – – – – 17,0
M. willoughbiella 2,6 32,3 51,0 50,2 371,5 422,5 7,0 4,5
M. maritima 3,8 29,4 97,7 – – – – 4,0
O. coerulescens 3,9⁴ 14,6 – – 252,6 – – 6,7

Odnośniki – Notes:

¹ Dla zebrania i umieszczenia w komórce For collecting and placing in a cell

² P e s e n k o 1982: 5 godzin – 5 hours

³ Megachile rotundata pochodzenia polskiego – M. rotundata from Polish population

⁴ porcja papki z liści – pap portion of leaves

⁵ na podstawie danych z tab. 1-3 – based on data of the tables 1-3

  1. Czas zbierania pyłku i umieszczania go w komórce.

Miesiarki i murarki zbierając pyłek na szczoteczkę brzuszną (umieszczoną na spodzie odwłoka), noszą go do komórki larwalnej. Po złożeniu kilku ładunków pyłku, polewają go nektarem i na to t.zw. „ciasto” składają jajo, polewając je z kolei mleczkiem, po czym szybko zamykają komórkę denkiem z okrągłych skrawków liściowych (miesiarki), lub z papki liściowej (np. murarka lucernowa), albo z gliny.

W tab. 2 podano czas (w minutach), który samice zużywały na zebranie jednego ładunku pyłku (często równocześnie i nektaru) i umieszczenie go w komórce.

Najszybciej pracowały samice M. alpicola, zużywając na zebranie jednego ładunku pyłku średnio 11 min., wolniej nieco samice M. circumcincta i O. coerulescens – około 13 min., M. rotundata i M. centuncularis – około 15 min., M. leachella – około 17 min., Ch. ericetorum – około 20 min., M. maritima i M. willoughbiella – 27 min., a najwolniej M. ligniseca – około 31 min.

strona 346

W 1976 r. (M. maritima w 1975 r.) porównano czas zbierania pyłku w klatkach hodowlanych i w warunkach polowych (po zdjęciu siatki). U samic M. rotundata, M. leachella i M. centuncularis średni czas zebrania jednego ładunku pyłku wynosił 15-17 min. w klatkach, a 19-21 min. – w polu; u M. maritima – w klatkach około 39 min., a w polu około 46 min. czyli wyraźnie dłużej; natomiast u M. willoughbiella i w klatkach i w polu 27-28 min., a u O. coerulescens czas ten w polu był nawet krótszy (średnio 8 min.) niż w klatkach (średnio około 15 min.).

Przy sprzyjających warunkach (odpowiednia pogoda, obfity i łatwo dostępny pyłek), czas zebrania jednego ładunku pyłku był krótszy (nawet 2-8 min.), przy niesprzyjających – wydłużał się czasem do 30-70 min.

Z zebranym ładunkiem pyłku samice wracały do swego gniazda i umieszczały pyłek w komórce. Samica pozostawała w gnieździe średnio około 1,5-3 min., dłużej (10-18 min.) wówczas, gdy ubijała pyłek przed złożeniem jaja.

W sumie na zebranie jednego ładunku pyłku i umieszczenie go w komórce samice M. rotundata i M. centuncularis zużywały średnio około 13 min., M. leachella – około 19 min., M. maritima i M. willoughbiella – około 30 min., a M. ligniseca – aż 36 min.

  1. Liczba skrawków liści i odwiedzonych kwiatów potrzebna do budowy i zaopatrzenia komórki larwalnej.

Do zbudowania jednej komórki larwalnej najwięcej skrawków liściowych zużywały (tab. 3) duże gatunki miesiarek (M. maritima średnio około 26, M. willoughbiella około 21), mniej (średnio 14-15) M. alpicola i M. centuncularis, a najmniej (około 11-13) – M. ligniseca, M. rotundata i M. leachella (G o s e k i in. 1995).

Do uformowanej już komórki samice wnosiły różną liczbę ładunków pyłku. Wynosiła ona (średnio): u M.willoughbiella 11,5, u M. centuncularis – 15,5, u M. rotundata i O. coerulescens – 17,3, a u M. leachella – 25.

Dla zebrania jednego ładunku pyłku musiała samica odwiedzić odpowiednią liczbę kwiatów, wynoszącą (średnio) u O. coerulescens około 22, u M. rotundata – około 80, u M. alpicola – około 100, u M. leachella – około 110, u M. centuncularis – około 133, a u M. willoughbiella – około 253, dla zaopatrzenia zaś jednej komórki larwalnej w pokarm, wynoszącą – u O. coerulescens 381, u M. rotundata 1360, u M. centuncularis 2062, u M. leachella 2775, a u M. willoughbiella – około 2910 kwiatów.

Samica M. rotundata w ciągu swojego życia buduje średnio 12,5 komórek larwalnych. Aby zaopatrzyć je w pyłek musi ona odwiedzić około 17 tysięcy kwiatów, a oblatując te kwiaty – zapyla je. Z wcześniejszych badań (J a b ł o ń s k i i in. 1979, R u s z k o w s k i i in.1980) i wyliczeń (R u s z k o w s k i, B i l i ń s k i 1984) wiemy, że 100 otwartych kwiatów

strona 347

lucerny daje około 0,34 g plonu nasion. Jedna samica M. rotundata może więc przysporzyć w ciągu swego życia 58 g nasion lucerny. Analogicznie można obliczyć efekt całożyciowej pracy samic innych gatunków miesiarek, który wynosi dla: M. willoughbiella 63 g, M. leachella około 43 g, a M. centuncularis nawet 142 g (gdyby chciały, czy musiały oblatywać wyłącznie lucernę).

  1. Przeciętny czas budowy komórki larwalnej i całego gniazda.

Samice badanych gatunków miesiarek budowały w ciągu swojego życia jedno lub kilka gniazd (G o s e k 1987, G o s e k i in. 1991), a wyjątkowo nawet kilkanaście.

W tab. 4 podano pełny czas zaopatrzenia jednej komórki w liście i pokarm oraz całkowity czas budowy jednej komórki i jednego gniazda.

Z wyliczeń wynika, że najwięcej czasu na zbudowanie jednej komórki ze skrawków liści zużywała przeciętnie M. maritima – 98 min., mniej M. alpicola – 78 min., M. rotundata – 67 min., M. centuncularis – 60 min., M. leachella – 56 min., M. willoughbiella – 51 min., a M. ligniseca – 44 min.

Dłuższy czas budowy jednej komórki występował na ogół u tych gatunków, które zużywały na tę budowę stosunkowo dużo skrawków liści, zwłaszcza podłużnych.

Natomiast zaopatrzenie komórki w pyłek, stanowiący zapas pokarmu dla rozwijającej się larwy, wymagało znacznie więcej czasu – od 4,2 -4,7 godz., u M. rotundata, M. centuncularis i O. coerulescens do 6,2 godz., u M. willoughbiella i 7,9 godz. u M. leachella.

Ogółem zbudowanie jednej komórki larwalnej (uformowanie skrawkami liści i napełnienie zapasami pokarmu oraz złożenie jaja i zamknięcie wieczkiem) trwało średnio u M. centuncularis i M. rotundata 5,5-5,8 godz., u M. willoughbiella około 7 godz., a u M. leachella średnio około 9 godz. Według P e s e n k o (1982) u M. rotundata trwało to średnio około 5 godzin (z czego na uformowanie komórki przypadało około 2 godzin).

Pierwsze gniazdo każdej samicy zawiera zwykle kilkanaście komórek (nie dotyczy to M. maritima i niektórych innych dużych gatunków, zakładających często każdą komórkę w osobnym gnieździe), następne coraz mniej, a pod koniec życia samice budują tylko po 1 komórce w gnieździe (G o s e k 1987).

Budowa jednego gniazda trwała przeciętnie u M. maritima około 4 dni, u O. coerulescens 6-7 dni, u M. alpicola – około 7 dni, u M. centuncularis około 9 dni, a u M. rotundata – ponad 15 dni.

strona 348

PODSUMOWANIE WYNIKÓW I WNIOSKI

  1. Czas wycinania jednego skrawka liściowego wynosił u miesiarek przeciętnie 17-26 sek., a wraz z umieszczeniem go w komórce średnio 2,6-5,6 min.
  1. Murarka lucernowa – Osmia coerulescens L. na zebranie jednej porcji papki liściowej potrzebowała przeciętnie 75 sek., a wraz z umieszczeniem jej w przegrodzie komórki średnio 3,9 min.
  1. Jeden ładunek pyłku mniejsze miesiarki zbierały krócej (średnio 11-17 min.), a większe dłużej (średnio 20-31 min.). Czas ten był zwykle krótszy w klatkach hodowlanych (o 5-7 min. krótszy niż w polu) i w sprzyjających warunkach (obfitość pyłku i dobra pogoda) – a w niesprzyjających – wydłużał się do 30-70 min.
  1. U murarki lucernowej czas zebrania jednego ładunku pyłku wynosił 8-10 min., nie wykazując takiej zależności od warunków zewnętrznych.
  1. Umieszczanie zebranego ładunku pyłku w komórce trwało u miesiarek zwykle 1,5-3 min, ale czasem przedłużało się do 10-18 min.
  1. Wypełnianie komórki pokarmem przez samicę trwało przeciętnie u miesiarek 4-8 godz., a cała budowa i zaopatrzenie komórki 5,5-9 godz.
  1. Budowa całego gniazda trwała przeciętnie u gatunków gnieżdżących się głównie w ziemi (Megachile maritima, M. willoughbiella i M. leachella) 4-5 dni, u M. alpicola i Osmia coerulescens około 7 dni, u M. centuncularis 9 dni, u M. rotundata 15 dni, a u M. ligniseca 17 dni.
  1. Badania te rzucają dużo światła na bionomię miesiarek i murarek, od strony dotąd nie badanej, ale wymagają kontynuacji.

LITERATURA

B a n a s z a k J. (1 9 9 3) – Ekologia pszczół. PWN. Warszawa – Poznań.

G o s e k J. (1 9 8 7) – Wstępne badania nad zależnością płci potomstwa miesiarki lucernówki – Megachile rotundata (F.) od kolejności składanych jaj i zakładanych komórek. Pszczeln. Zesz. Nauk., 31:241-256.

G o s e k J., R u s z k o w s k i A., B i l i ń s k i M. (1 9 9 1) – Niektóre czynniki wpływające na procent samic w populacji miesiarki lucernówki – Megachile rotundata (F.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 35:139-152.

G o s e k J., R u s z k o w s k i A., B i l i ń s k i M., J a b ł o ń s k i B. (1 9 9 9)- Badania nad przebiegiem życia imaginalnego miesiarek (Megachile Latr.) i murarek (Osmia Panz.) w hodowli (Hymenoptera, Megachilidae). Pszczeln. Zesz. Nauk., 43:329-338.

G o s e k J., R u s z k o w s k i A., B i l i ń s k i M., J a b ł o ń s k i B., K u n a K., C y b u l a A. (1 9 9 2) – Wybór miejsc gniazdowania i wpływ jego na rozwój populacji miesiarki lucernówki – Megachile rotundata (F.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 36:125-137.

strona 349

G o s e k J., R u s z k o w s k i A., B i l i ń s k i M., K a c z m a r s k a K. (1 9 8 8) – Zależność procentu samic u potomstwa miesiarki lucernówki (Megachile rotundata F.) od procentu samic w pokoleniu matecznym oraz od linii hodowlanej i zagęszczenia. Pszczeln. Zesz. Nauk., 32:99-110.

G o s e k J., R u s z k o w s k i A., B i l i ń s k i M., K u n a K. (1 9 9 5) – Struktura gniazda u różnych gatunków miesiarek – Megachile Latr. (Hymenoptera, Megachilidae). Biuletyn Ekologiczny, Karniowice, 5:60-82.

P e s e n k o J.A. (1 9 8 2) – Lucernovaja pčeła – listorez Megachile rotundata i jejo razvedenije dla opylenija lucerny. Leningrad (cit. Banaszak 1993).

R i c h a r d s K.W. (1 9 8 4) – Alfalfa leafcutter bee management in Western Canada. Agriculture Canada. Publ. 1495/E, Ottawa:1-53.

R u s z k o w s k i A., B i l i ń s k i M., J a b ł o ń s k i B., G o s e k J. (1 9 8 5) – Liczba kwiatów lucerny otwierana w jednostce czasu przez różne gatunki pszczołowatych. Pszczeln. Zesz. Nauk., 29:301-314.

R u s z k o w s k i A., G o s e k J., B i l i ń s k i M., J a b ł o ń s k i B. (1 9 9 5) – Wybór miejsc gniazdowania przez niektóre gatunki murarek – Osmia sensu late (Hymenoptera, Megachilidae) oraz wymiary gniazda murarki lucernowej – O. coerulescens (L.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 39(2):233-243.

R u s z k o w s k i A., J a b ł o ń s k i B., B i l i ń s k i M., G o s e k J., K u n a K., C y b u l a A. (1 9 7 9) – The search for the methods to increase population of insects pollinating alfalfa (Project PL-ARS-42). Final research report. Puławy (duplicated typescript).

R u s z k o w s k i A., R u s z k o w s k i J. (1 9 9 8) – Słownik polskich nazw owadów. Część I. Puławy.

T a s e i J.N. (1 9 7 2) – Observations préliminaires sur la biologie d’Osmia (Chalcosmia) coerulescens L., (Hymenoptera, Megachilidae), pollinisatrice de la luzerne (Medicago sativa L.). Apidologie, 3, 2:149-169.

W ó j t o w s k i F. (1 9 7 1) – Bioekologiczne i techniczne problemy hodowli i praktycznego użytkowania pszczół samotnic. Wiad. Ekol., 17:52-58.

W ó j t o w s k i F. (1 9 7 9) – Spostrzeżenia nad biologią i możliwościami użytkowania pszczoły murarki – Osmia rufa L. (Apoidea, Megachilidae). Roczn. AR w Poznaniu, 111:203-208.

W ó j t o w s k i F., W i l k a n i e c Z. (1 9 6 5) – Próby hodowli pszczół miesierek i murarek (Hymenoptera, Apoidea, Megachilidae) w pułapkach gniazdowych. Roczn. WSR w Poznaniu, 42:153-165.

strona 350

THE TIME USED BY Megachile LATR. AND OSMIA PANZ. FEMALES (Hymenoptera, Megachilidae) TO BUILD AND FURNISH A NEST

J. Gosek

Summary

The investigations on the time used by the females of Megachile and Osmia to cut a leaf, to collect a pollen load, and to build and to furnish a larval cell and a whole nest, were performed in the years 1974-1977 and 1988.

The time to cut a leaf peace by different Megachile species amounted (on an average) 2.6-5.6 minutes, and to cut a portion of a leaf pap by Osmia coerulescens (L.) – 3.9 minutes.

The time to collect and to place a pollen load into a cell amounted (on an average) 13-36 minutes (by O. coerulescens 14.6 minutes). The time to build and to furnish a cell by Megachile amounted 5-9 hours, and a time to build a whole nest (on an average) 5-17 days (by O. coerulescens on an average 6.7 days).

Similar extensive investigations of this matter have not been performed anywhere. They may be helpful for perfection to rear Megachile and Osmia, which are valuable pollinators of many cultivated plants.

Keywords: solitary bees, Megachile, Osmia, nesting, working-time.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 349, piśmiennictwo: „miesierek” → miesiarek
  • s. 349, piśmiennictwo: „sensu late” → sensu lato
  • s. 350, streszczenie: „leaf peace” → leaf piece

Podobne wpisy