WSTĘPNE BADANIA NAD ZALEŻNOŚCIĄ PŁCI POTOMSTWA MIESIARKI LUCERNÓWKI (MEGACHILE ROTUNDATA F.) OD KOLEJNOŚCI SKŁADANYCH JAJ I ZAKŁADANYCH KOMÓREK

tekst: Janina Gosek

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXI, 1987 — Janina Gosek

strona 241

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXXI 1987

Janina Gosek

Oddział Pszczelnictwa ISK w Puławach

WSTĘP

Udział procentowy samic w populacji miesiarki lucernówki (Megachile rotundata F.) ma istotny wpływ na ekonomiczny efekt zapylania lucerny. Stwierdzono bowiem, że plon nasion lucerny zależy od liczebności samic miesiarki lucernówki, a nie od liczebności całej populacji, ponieważ samce tego gatunku prawie wcale nie zapylają kwiatów lucerny (Ruszkowski i in. 1985). Często jednak procent samic jest zbyt niski.

W populacjach hodowanych w Oddziale Pszczelnictwa udział samic wynosił 33—87%. Jednakże w populacjach importowanych z Węgier i Kanady wahał się on od 19,6 do 40,8%. Podobnie Ptaček (1975) podawał, że uzyskiwał 17—38% samic. Podczas hodowli prowadzonych od 1974 r. stwierdziliśmy, że w potomstwie niezapłodnionych samic 100% stanowiły samce oraz, że z pierwszych (głębiej położonych) komórek w gnieździe wylęgał się większy procent samic niż z ostatnich.

Dla wyjaśnienia przyczyn zmienności procentu samic w populacji miesiarki lucernówki rozpoczęliśmy w 1986 r. systematyczne badania. Zostały one jednak poprzedzone wstępnymi doświadczeniami rozpoznawczymi w 1985 r., które w obecnej publikacji zostaną omówione.

Główna uwaga w tych wstępnych doświadczeniach zwrócona została na zależność płci potomstwa od kolejności jaj złożonych przez samicę, oraz od kolejności założonych przez nią komórek. Kolejności te nie w pełni się pokrywają, ponieważ do niektórych komórek (w 1985 r., do 22,6%) samice nie składają jaj, mimo że gromadzą w nich pyłek.

strona 242

METODYKA

Badania prowadzono w Oddziale Pszczelnictwa ISK w Puławach na Górnej Niwie na hodowanej tu od 1974 r. populacji miesiarki lucernówki, otrzymanej z Węgier, a pochodzącej z USA.

Podstawą badań było doświadczenie ścisłe, przeprowadzone w 1985 r. na 60 znakowanych samicach. Do trzech namiotów z siatki plastykowej o wymiarach 3m×3m×2,5m, ustawionych na poletku facelii i nostrzyku białego jednorocznego, wstawiono po jednym megachilniku z około 300 rurkami z kalki technicznej o średnicy 6 mm i głębokości 13—18 cm, zatkanych gipsem. Nogę megachilnika zabezpieczono opaską lepową przed inwazją skorków. Liście, służące samicom do cięcia na budowę komórek, podawano w postaci bukietów z gałązek trzmieliny lub klonu i zmieniano co 3 dni. Do każdego namiotu wpuszczano po 20 samic miesiarki lucernówki. Każda samica oznakowana była na grzbiecie tułowia inną barwą (lub kombinacją dwu barw) farby nitro. Samice w poszczególnych hodowlach były systematycznie obserwowane dla ustalenia kolejności zakładanych przez nie gniazd, a tym samym kolejności wszystkich założonych przez daną samicę komórek. Notowano każde założone gniazdo. W tym celu oznakowano w megachilniku poziome rzędy literami, a kolejność w rzędzie liczbami, licząc od lewej strony. Zapisywano również daty początku i końca budowy każdego gniazda. Każde gniazdo następnego dnia po zakończeniu, wyjmowano i umieszczano na 5 tygodni w cieplarce o temperaturze około 25°C po czym przenoszono je do chłodziarki o temperaturze 0—4°C. Przed inkubacją każde gniazdo analizowano, ustalano kolejność komórek, mierzono długość każdej komórki, po czym każdą komórkę umieszczano z odpowiednią etykietką (nr hodowli, nr samicy, nr gniazda i nr kolejny komórki) w osobnym naczyńku zamkniętym podziurkowanym korkiem. Na 18—20 dni przed spodziewaną pełnią kwitnienia facelii naczyńka umieszczano w cieplarce w temperaturze 29—30°C i wilgotności około 70%. Komórki bez kokonów (z pyłkiem, puste) oraz uszkodzone przez pasożyty — usuwano przed rozpoczęciem inkubacji. Podczas wylęgu ustalano płeć i notowano datę wylęgu każdej pszczoły. Nie rozpatrywano danych z tych gniazd, które były budowane wspólnie przez dwie samice.

Po zakończeniu wylęgu analizowano komórki, z których nie wylęgły się pszczoły, ustalając, czy w danej komórce znajdowała się martwa pszczoła dojrzała, poczwarka, larwa, jajo lub tylko pyłek.

Oprócz tego do ustalenia procentu samic u potomstwa pochodzącego z kolejnych komórek zakładanych przez jedną samicę, z kolejnych gniazd i z kolejnych komórek jednego gniazda wykorzystywano materiały z innych hodowli prowadzonych w Oddziale Pszczelnictwa w latach 1974—1976 (Ruszkowski i in. 1979) oraz 1981 i 1983 (Ruszkowski i Kaczmarska — materiały nieopublikowane).

strona 243

Wyląg pszczół w 1985 r. przypadł na okres nieodpowiedniej pogody, co spowodowało, że samice rozpoczynały budowę gniazd dopiero po 5—21 dniach (średnio 14,7) od wylęgu, podczas gdy w roku 1975 po 2—9 dniach (średnio 3,8), w 1976 po 1—16 dniach od wylęgu (średnio 6,7), a w 1986 po 2—6 dniach (średnio 4,4). Należy więc przyjąć, że w 1985 r. samice rozpoczynające budowę gniazd były przeciętnie biorąc starsze o 8 dni niż w 1976 r., o 10 dni niż w 1986 r., a o 11 dni starsze niż w 1975 r.

WYNIKI BADAŃ

ZALEŻNOŚĆ PŁCI OD KOLEJNOŚCI KOMÓREK I GNIAZD

Zależność płci potomstwa od kolejności komórek zakładanych przez samice przedstawiono w tabeli 1. Ujęto w niej jedynie samice zapłodnione, ponieważ samice niezapłodnione składały jaja, z których rozwijały się wyłącznie samce.

Procent samic był najwyższy (86—89%) u potomstwa wylęgniętego z pierwszych czterech kolejnych komórek, nieco niższy (60%) z komórek 5—6, a najniższy (28%) z komórek od 11 do 13. Natomiast procent samic z komórek 14—17 był znów wyższy (60%), a z komórek 18—19 lęgły się wyłącznie samce.

Podobnie i procent wylęgniętych pszczół (obu płci) był najwyższy z pierwszych pięciu kolejnych komórek (72%), najniższy (51%) z komórek 6—9, później (z komórek 10—19) znów wyższy (65%), z komórek zaś 20—22 pszczoły się nie wylęgły.

Samice zakładały najczęściej po kilka gniazd. Okazało się, że płeć potomstwa zależy nie tylko od ogólnej kolejności komórek i od kolejności składanych jaj, ale również od kolejności danej komórki w gnieździe.

Z tabeli 2 widać, że w pierwszym gnieździe z pierwszych 4—9 komórek wylęgały się samice, z dalszych natomiast samce. Tylko w dwu gniazdach (Nr 12 i 50) z pierwszej komórki wylągł się samiec, a w jednym wypadku (Nr 42) z pierwszego gniazda wylęgły się wyłącznie samce, choć z drugiego gniazda lęgły się później samice. Być może niektóre samice zaczęły budować pierwsze gniazdo zanim jeszcze zostały zapłodnione.

W drugim gnieździe również z pierwszych 2—3 komórek wylęgały się samice (pomimo, że z ostatnich komórek pierwszego gniazda lęgły się wyłącznie samce), z następnych — samce, choć były też 4 takie wypadki (Nr 37, 51, 17 i 50), że w drugim gnieździe lęgły się wyłącznie samce.

Podobnie i w trzecim gnieździe, w większości wypadków (Nr 4, 8, 13 i 18) z pierwszych 1—2 komórek wylęgały się samice.

Zjawiskiem tym można wytłumaczyć zagadkowe zwiększenie procentu samic w komórkach 12—17 w tabeli 1.

Z tabeli 2 widać, że procent wylęgniętych kokonów w pierwszym

strona 244

Tabela 1 Zależność płci potomstwa miesiarki lucernówki (M.rotundata) od ogólnej kolejności komórek założonych przez zapłodnioną samicę (w 1985 r.) The sex of progeny of Megachile rotundata in dependence on general alternation of cell building by a fertilized female in 1985

Kolejna komórka No. of the cell Nr samicy — No. of the female¹: 34 Nr samicy — No. of the female¹: 13 Nr samicy — No. of the female¹: 4 Nr samicy — No. of the female¹: 56 Nr samicy — No. of the female¹: 18 Nr samicy — No. of the female¹: 50 Nr samicy — No. of the female¹: 37 Nr samicy — No. of the female¹: 17 Nr samicy — No. of the female¹: 42 Nr samicy — No. of the female¹: 51 Nr samicy — No. of the female¹: 12 Nr samicy — No. of the female¹: 8 Nr samicy — No. of the female¹: 44 Nr samicy — No. of the female¹: 61 Nr samicy — No. of the female¹: 58 % ♀²: A % ♀²: A (klamra) % ♀²: B % ♀²: C % ♂³: C′ % wylęgu % of emerged: D⁴ % wylęgu % of emerged: D⁴ (klamra)
1 2 3 4 5
1 f f f f o m f o o f m — f f f 82 13 13 4 73 70
2 f — f f f f f f m o f — — f — 90 90 13 26 6 67
3 — f f f f f f o m f f — — o 89 12 38 8 64 71
4 f f f f — f f f m f o o f f 91 15 53 10 78
5 f — f f f f f m m m f f — — 73 12 65 16 78 74
6 f — f — f m f m o — m m m 44 6 70 25 69
7 f — f — m m o m o o m* — — 33 29 3 73 33 46 48
8 o — m — o — o m — o m* m — 0 0 73 41 31
9 f o m — f m o o m* o m f 43 4 78 49 58
10 m f m — f m — m o — m — 28 3 81 59 58
11 o m m — m m — m f m o — 14 28 1 83 71 58 65
12 o f f m* m o m m f m m* 33 4 87 82 82
13 o m f — f m m — — 40 3 90 88 55
14 — m f — f — 67 50 3 93 90 50 67
15 f m f m* — 50 3 96 94 80
16 f f — m* 67 3 99 96 75
17 f — — 100 1 100 96 50
18 m m* 0 — — 100 100
19 m 0 — — 100 100
strona 245
1 2 3 4 5
20 — — — — — —
21 — — — — — —
22 — — — — — —
Ogółem Total 57 100 100 42 100

Odnośniki — Notes:

¹ f — samica — the female

m — samiec — the male

  • — martwa pszczoła w kokonie — dead bee in the cocoon

o — komórka, z której nie wylęgła się pszczoła (martwe młodsze stadia)-the cell, from which no bee was emerged (dead younger stages)

— — komórka bez złożonego jaja — The cell without laid egg.

² A — (100·Σ f) : (Σ f+Σ m)

B — Udział procentowy samic z kolejnej komórki w ogólnej liczbie wylęgniętych samic

Proportional relation of number of the females emerged from the successive cell to total number of emerged females

C — Udział procentowy samic wylęgniętych z sumy kolejnych komórek (od pierwszej do danej komórki włącznie) w ogólnej liczbie wylęgniętych samic.

Proportional relation (%) of the females emerged from the sum of the successive cells (from the first cell to the examined cell inclusively) to all emerged females.

³ C′ — Udział procentowy samców wylęgniętych z sumy kolejnych komórek (od pierwszej do danej komórki włącznie) w ogólnej liczbie wylęgniętych samców.

Proportional relation (%)of the males emerged from the sum of the successive cells (from the first cell to the examined cell inclusively) to all emerged males.

⁴ D — Procent wylęgu z kolejnej komórki (liczony jako stosunek liczby wylęgniętych pszczół do liczby założonych komórek).

Per cent of bee-emergence from successive cell (per cent counted as a numerical proportion of the emerged bees to the built cells).

strona 246

Tabela 2 Zależność płci potomstwa miesiarki lucernówki (M.rotundata) od kolejności komórki w gniazdach kolejno zakładanych w 1985 r. przez samicę zapłodnioną The sex of progeny of Megachile rotundata in dependence on alternation of the cell in nests successive built by a fertilized female in 1985

Nr gniazda i komórki No. of nest and of cell Nr samicy — No. of the female¹: 13 Nr samicy — No. of the female¹: 34 Nr samicy — No. of the female¹: 4 Nr samicy — No. of the female¹: 18 Nr samicy — No. of the female¹: 56 Nr samicy — No. of the female¹: 44 Nr samicy — No. of the female¹: 8 Nr samicy — No. of the female¹: 37 Nr samicy — No. of the female¹: 51 Nr samicy — No. of the female¹: 50 Nr samicy — No. of the female¹: 42 Nr samicy — No. of the female¹: 17 Nr samicy — No. of the female¹: 61 Nr samicy — No. of the female¹: 12 Nr samicy — No. of the female¹: 58 % ♀²: A % ♀²: B % ♀²: C % ♂³: C′ % wylęgu % of emergence: D⁴
1 2 3 4 5
I 1 f f f o f f — f f m o o f m f 82 18 18 7 73
2 — f f f f — — f o f m f f f — 90 18 35 11 67
3 f — f f f — — f f f m o o f 89 16 51 15 64
4 f f f — f f f f m f f o 90 18 69 18 83
5 — f f f f f m f m m — f 70 10 86 30 83
6 — f f f — f — m o m m 57 6 94 41 64
7 — f f m — o o m o m m* 33 4 98 55 54
8 — o m o — o o — — m m* 0 — 98 67 27
9 f m o o m m* o m 20 2 100 81 62
10 m m — — o m 0 — — 93 50
11 o m o 0 — — 96 33
12 o m* — — — 100 50
13 o — — — — 0
14 — — — — — 0
II 1 o f f f — f o — m m f m — 63 38 38 15 62
2 f f f f — — f m m m f m 60 46 85 35 83
3 m f f m — m m m o — m 25 15 100 65 73
4 m m m* — — m — 0 — — 85 57
5 m — m — 0 — — 95 50
6 — — — — 95 50
7 m* 0 — — 100
strona 247
1 2 3 4 5
III 1 f — f f m* — f 80 80 80 20 71
2 m — — f — — 50 20 100 40 33
3 m — — m* — 0 — — 80 40
4 m 0 — — 100 100
IV 1 f 100 100 100 — 100
V 1 — 0 — — — —

Odnośniki jak w tab. 1 — Notes as in the table 1

strona 248

Tabela 3 Potomstwo samic niezapłodnionych miesiarki lucernówki (M.rotundata) w kolejnych komórkach kolejno zakładanych gniazd w 1985 r. The progeny of unfertilized Megachile rotundata females in successive cells of successive built nests in 1985

Nr gniazda i komórki No. of nest and of cell Nr samicy — No. of the female¹: 31 Nr samicy — No. of the female¹: 3 Nr samicy — No. of the female¹: 32 Nr samicy — No. of the female¹: 35 Nr samicy — No. of the female¹: 38 Nr samicy — No. of the female¹: 36 Nr samicy — No. of the female¹: 47 Nr samicy — No. of the female¹: 1 Nr samicy — No. of the female¹: 22 Nr samicy — No. of the female¹: 40 Nr samicy — No. of the female¹: 41 Nr samicy — No. of the female¹: 24 Nr samicy — No. of the female¹: 23 Nr samicy — No. of the female¹: 30 Nr samicy — No. of the female¹: 43 Nr samicy — No. of the female¹: 6 Nr samicy — No. of the female¹: 21 %♂³: C′ % wylęgu % of emerged bees: D⁴
I 1 o — m o o m o m m o m o m m — m* m 11 53
2 — m o m — o m m o o m m m o m* o 20 50
3 m o o o m* m m* o m o m m o m* o 30 53
4 m o m m — m m m m m m — o m m 43 73
5 m m* m m m m m m o m m — o — — 55 67
6 m m o o m m o m o m* m m — — 65 57
7 m o o m m — o o m m m — m* 73 54
8 o o o m m* m o m o o o m 80 42
9 o o o m — m m m o m — m 87 50
10 o o o m m m m m o — 93 50
11 — — m m o m m o 98 50
12 — — m o o m o — 100 25
13 — — — o — 0
14 — — 0
II 1 o — m m m m m — m m o m — — m 24 60
2 o — m o m m m m m m o o — m 45 57
3 o — m m m m m m m m m o 68 75
4 o m m m o m m m m — 87 70
5 — — m o m — m o o 95 33
6 — — — o 95 22
7 — m — 97
8 — m* 100
III 1 m o m m m — m — o 38 55
2 m o m o m m — 69 57
3 m — — o 77 33
4 — — m 85 50
5 m 92 67
6 m 100
7 — —
IV 1 m — m m m 100 80
2 o — — — 0
3 — — — 0
4 — — 0
5 — — 0
V 1 — — — 0
VI 1 — — — 0

Odnośniki jak w tab. 1 — Notes as in the table 1

strona 249

gnieździe najwyższy był (średnio 73%) z pierwszych czterek komórek, nieco niższy (71%) z następnych trzech, a najniższy (57%) z ostatnich pięciu. W drugim gnieździe z pierwszych dwu komórek wylęgło się 75% kokonów, z pozostałych pięciu — 62%; w trzecim — z pierwszych dwu komórek —54% kokonów, z pozostałych dwu —50%. Z gniazda czwartego wylęgła się tylko 1 samica z jedynej założonej komórki. Natomiast z gniazda piątego (także tylko 1 komórka) wylęgu nie uzyskano.

Jak więc widać, z pierwszych komórek każdego gniazda wylęgały się głównie samice, choć liczba komórek z samicami była w kolejnych gniazdach coraz mniejsza.

Z dotychczasowych obserwacji i literatury (Krunic 1971, Richards 1984) wynika, że samica kopuluje tylko raz w życiu. Ponieważ z niezapłodnionych jaj powstają u miesiarki lucernówki wyłącznie samce, należałoby więc oczekiwać, że od momentu kopulacji składa ona jaja zapłodnione, z których powstają samice, w miarę zaś wyczerpywania się nasienia, coraz więcej składa jaj niezapłodnionych, z których powstają samce. Tabela 1 potwierdza taką hipotezę.

Natomiast rozwój samic z pierwszych komórek drugiego i trzeciego gniazda nasuwa przypuszczenie, że samica po kopulacji przechowuje nasienie w zbiorniczku nasiennym, z którego w niektórych okresach życia (np. rozpoczęcie budowy nowego gniazda) wydala je, powodując zapłodnienie składanych jaj.

W tabeli 3 pokazano dla porównania, jak wyglądał wyląg potomstwa (wyłącznie samców) z kolejnych gniazd założonych przez samice niezapłodnione.

Samice zapłodnione budowały przeciętnie po 12,8 komórek, a niezapłodnione po 15,9, a więc o 25% więcej. Jednakże średnia liczba wylęgniętego potomstwa pochodzącego od jednej samicy, była zbliżona u samic zapłodnionych (8,0) i niezapłodnionych (8,1), z tym że w wypadku niezapłodnionych były to wyłącznie samce, a w wypadku zapłodnionych w 57% (4,6 od 1 samicy) samice.

Zależność płci od kolejności komórki w gnieździe badano także w latach 1981 i 1983 (Ruszkowski i Kaczmarska — dane nieopublikowane), wybierając do badań gniazda o liczbie komórek ponad 10, najczęściej prawdopodobnie pierwsze z założonych. Wyniki tych badań zestawiono w tabeli 4, porównując je z analogicznymi gniazdami z 1985 r.

Najwyższy procent samic wylęgał się z pierwszych czterech komórek (62—69%), następnie procent ten stopniowo malał, aż do 2—4% z komórki 10 i 11, a z komórek 12—18 wylęgały się wyłącznie samce. Jest to obraz podobny jak w tab. 2.

W latach 1974—1976 badano procent wylęgniętych samic nie z osobnych komórek, lecz z kolejnych gniazd (tabela 5). Nie wzięto tu pod uwagę gniazd założonychprzez samice, których potomstwo stanowiły wyłącznie samce. W latach tych najwyższy procent samic (72%) wylęgał się z trzeciego

strona 250

Tabela 4 Zależność płci potomstwa miesiarki lucernówki (M.rotundata) od kolejności komórki w gnieździe The sex of progeny of Megachile rotundata in dependence on sequence of the cell in a nest¹

Kolejna komórka successive cell Liczba wylęgniętych pszczół Number of emerged bees: 1981 Liczba wylęgniętych pszczół Number of emerged bees: 1983 Liczba wylęgniętych pszczół Number of emerged bees: 1985 Liczba wylęgniętych pszczół Number of emerged bees: 1981—85 % samic Per cent of females: 1981 % samic Per cent of females: 1983 % samic Per cent of females: 1985 % samic Per cent of females: 1981—85
1 171 71 7 249 68 72 72 69
2 157 85 8 250 65 73 62 68
3 158 76 8 242 52 85 62 63
4 87 67 10 164 54 72 80 62
5 107 61 8 176 39 77 62 53
6 107 65 7 179 30 63 71 43
7 89 52 7 148 22 50 43 33
8 77 36 7 120 14 33 14 20
9 69 46 6 121 9 9 33 10
10 59 66 7 132 2 2 0 2
11 50 54 1 105 8 0 0 4
12 31 48 1 80 0 0 0 0
13 21 35 56 0 0 0
14 18 18 36 0 0 0
15 12 6 18 0 0 0
16 8 2 10 0 0 0
17 3 1 4 0 0 0
18 3 0 3 0 — 0

¹ Wybrano wyłącznie gniazda o liczbie co najmniej 10 komórek i odrzucono gniazda z których nie wylęgła się żadna samica. There were selected only the nests with cell number at least 10 and there were not investigated the nests from which no female was emerged.

Tabela 5 Procent samic wylęgniętych z kolejno zakładanych gniazd miesiarki lucernowki (M.rotundata) w latach 1974—1976 Per cent of Megachile rotundata — females emerged from the successive built nests in 1974—1976

Kolejne gniazdo Successive nest Liczba wylęgniętych pszczół Number of emerged bees: 1974 Liczba wylęgniętych pszczół Number of emerged bees: 1975 Liczba wylęgniętych pszczół Number of emerged bees: 1976 Liczba wylęgniętych pszczół Number of emerged bees: 1974-1976 Liczba wylęgniętych pszczół Number of emerged bees: 1985 % samic — Per cent of females: A: 1974 % samic — Per cent of females: A: 1975 % samic — Per cent of females: A: 1976 % samic — Per cent of females: A: 1974—1976 % samic — Per cent of females: A: 1985 % samic — Per cent of females: B: 1974-1976 % samic — Per cent of females: B: 1985 % samic — Per cent of females: C: 1974—1976 % samic — Per cent of females: C: 1985
1 24 14 63 101 77 54 43 62 57 66 43,3 72,5 43,3 72,5
2 9 9 54 72 33 66 66 50 54 39 29,1 18,8 72,4 91,3
3 — 7 39 46 10 — 71 72 72 55 24,6 7,2 97,0 98,5
4 — 2 12 14 1 — 0 16 22 — 3,0 1,4 100,0 100,0
5 — 3 1 4 — — 33 100 — — —

Objaśnienia — Explanations: A, — jak w tab.1 — as in the table 1

B, C — jak w tab. 1 ale odnośnie gniazd nie komórek as in the table 1 but concerning the nests not the cells

strona 251

gniazda,natomiast w 1985 r. z pierwszego najwyższy (66%), niższy z drugiego (39%), a z trzeciego znów wyższy, choć niższy niż z pierwszego (55%). Z gniazda 4 i 5 wylęgały się głównie (około 79%) samce.

Z tabeli 1 wynika, że połowę ogółu samic (54%) uzyskano z pierwszych 4 komórek, 75% — z pierwszych 8 komórek, 90% — z 13 komórek, a 100% z 17 komórek. Jeśli natomiast chodzi o samce, to połowa (48%) wylęgła się z pierwszych 9 komórek, 71% — z pierwszych 11, 88% — z pierwszych 13, a 100% — z 19 komórek. Widzimy więc, że tylko pierwszych 13 komórek zakładanych przez samicę miało decydujące znaczenie dla powstania populacji potomnej. Komórki te znajdują się zwykle w pierwszych trzech gniazdach, z których wylęgało się przeciętnie 97—99% ogółu samic (tab. 5, C). Dlatego jesienne przedłużanie hodowli miesiarki lucernówki nie wpływa w opłacalnym stopniu na wzrost liczebności jej populacji.

Ponieważ procent samic największy jest w pierwszych komórkach większości gniazd (tab. 2 i 4), nasuwa się pytanie, jak głęboki powinien być kanał gniazdowy dla uzyskania wysokiego procentu samic w populacji.

Niektórzy autorzy (Piesienko 1982) uważają, że długie kanały gniazdowe sprzyjają wzrostowi procentu samic. Nad tym zagadnieniem rozpoczęliśmy specjalne badania, ale już wyniki obecnej pracy (tab. 2—4 i 6—7) dowodzą, że większość samic wylęga się z pierwszych komórek każdego gniazda. W pierwszym gnieździe zakładanym przez samice, 100% samic potomnych wylęgało się z pierwszych 9 komórek (z komórek tych wylęgało się również 85—87% ogółu samców), w drugim gnieździe — z pierwszych 3 komórek, a w trzecim — z pierwszych 2.

Ponieważ przeciętna długość komórki wynosi 9 mm (Ruszkowski i in. 1979), więc długość łączna 9 komórek wynosi 81 mm, do czego trzeba doliczyć grubość korka z liści (przeciętnie 14 mm). Odpowiada to głębokości kanału gniazdowego wynoszącej 9,5 cm. Sporządzanie dla miesiarki lucernówki kanałów gniazdowych głębszych niż 10 cm nie ma więc uzasadnienia.

Zagadnienie wpływu skrócenia kanału gniazdowego (do 8 czy 6 cm) na liczbę zakładanych przez samicę gniazd, a przez to i na procent samic w populacji — wymaga dopiero zbadania, gdyż w hodowlach z lat 1974—1986 stwierdziliśmy, że kanały o głębokości 5 cm były bardzo niechętnie zasiedlane.

ZALEŻNOŚĆ PŁCI OD KOLEJNOŚCI SKŁADANYCH JAJ

Znajomość procentu samic potomnych powstających z kolejno zakładanych komórek nasuwa, jak widać, kilka ważnych dla praktyki wniosków. Informuje nas ona jednak tylko pośrednio i w przybliżeniu o zależności płci potomstwa od kolejności składanych jaj.

strona 252

Bezpośrednią zależność płci potomstwa od kolejności składania jaj zestawiono w tabelach 6 i 7, gdzie odrzucono te komórki, do których samice nie złożyły jaj.

W tabeli 6 zestawiono płeć potomstwa w zależności od ogólnej kolejności złożonych jaj, bez podziału na kolejno zakładane gniazda. Największy procent samic (92%) rozwijał się tu z drugiego z kolejno złożonych jaj, nieco mniejszy (82%) z pierwszego, następnie procent ten stopniowo się

Tabela 6 Zależność płci potomstwa miesiarki lucernówki (M.rotundata) od ogólnej kolejności jaj złożonych przez zapłodnioną samicę w 1985 r. The sex of progeny of Megachile rotundata in dependence on general alternation of eggs laid by fertilized female in 1985

Kolejne jajo No. of the egg Nr samicy — No. of the female¹: 34 Nr samicy — No. of the female¹: 4 Nr samicy — No. of the female¹: 18 Nr samicy — No. of the female¹: 17 Nr samicy — No. of the female¹: 12 Nr samicy — No. of the female¹: 50 Nr samicy — No. of the female¹: 13 Nr samicy — No. of the female¹: 37 Nr samicy — No. of the female¹: 42 Nr samicy — No. of the female¹: 51 Nr samicy — No. of the female¹: 56 Nr samicy — No. of the female¹: 8 Nr samicy — No. of the female¹: 61 Nr samicy — No. of the female¹: 44 Nr samicy — No. of the female¹: 58 % ♀²: A % ♀²: A (klamra) % wylęgu % of emergence: B³ % wylęgu % of emergence: B³ (klamra)
1 f f o o m m f f o f f o f f f 82 73
2 f f f f f f f f m o f f f f 92 93 91
3 f f f o f f f f m f f m o m 75 77 86
4 f f f f o f o f m f f m f 82 85
5 f f f m f f f f m m f f 75 100
6 f f m m m m m f o o m* 33 33 73 73
7 o f o m m* m f o o o m* 33 73
8 f m f m m* m m o m* o m* 22 15 54 69
9 m m f o m m m o o m m* 12 64
10 o m m m m m m m f m 11 90
11 o m m m o o f m f 33 36 67 67
12 o f f m m* m 40 67
13 f f f 100 78 100 100
14 f f 100 100
15 f f 100 100
16 m 0 100
17 m 0 100

Odnośniki — Notes:

¹⁻² jak w tab. 1 — as in the table 1

³ B — % wylęgniętych pszczół w stosunku do liczby złożonych jaj Per cent of emerged bees in relation to the number of laid eggs

zmniejszał (z trzeciego do piątego jaja wynosił 77%, z szóstego i siódmego — 33%, z ósmego do dziesiątego — 15%), po czym znów się podnosił (do 36% z jedenastego i dwunastego jaja i 78% — z trzynastego do piętnastego jaja). Natomiast z ostatnich jaj (szesnastego i siedemnastego) rozwinęły się wyłącznie samce (tab. 1 A). Z czwartego gniazda wylęgła się tylko jedna samica. Podobnie (choć mniej czytelnie) kształtował się procent samic wylęgających się z kolejnych komórek (tab.1).

strona 253

W tabeli 7 osobno rozpatrywano jaja składane w każdym z kolejno założonych gniazd. W gnieździe pierwszym największy procent samic (90—91%) rozwijał się z jaj od drugiego do czwartego, z pierwszego jaja był nieco mniejszy (82%), z jaj od piątego do ósmego stopniowo malejący (od 70% do 16%), a z ostatnich jaj (od dziewiątego do dwunastego) rozwijały się wyłącznie samce. W gnieździe drugim samice powstawały tylko z pierwszych trzech jaj (z dwu pierwszych 50%, z trzeciego — 33%), w trzecim — z pierwszych dwu jaj (z pierwszego 80%, z drugiego 33%),

Tabela 7 Zależność płci potomstwa miesiarki lucernówki (M.rotundata) od kolejności składanych jaj w gniazdach kolejno zakładanych 1985 r. przez samicę zapłodnioną The sex of progeny of Megachile rotundata in dependence on alternation of the laid eggs in nests successive built by a fertilized female in 1985

Nr gniazda i jaja No. of nest and of egg Nr samicy — No. of the female¹: 13 Nr samicy — No. of the female¹: 4 Nr samicy — No. of the female¹: 18 Nr samicy — No. of the female¹: 56 Nr samicy — No. of the female¹: 8⁴ Nr samicy — No. of the female¹: 34 Nr samicy — No. of the female¹: 50 Nr samicy — No. of the female¹: 42 Nr samicy — No. of the female¹: 17 Nr samicy — No. of the female¹: 37 Nr samicy — No. of the female¹: 51 Nr samicy — No. of the female¹: 44 Nr samicy — No. of the female¹: 12 Nr samicy — No. of the female¹: 61 Nr samicy — No. of the female¹: 58 % ♀²: A % wylęgu % of emergence: B³ % wylęgu % of emergence: B³ (klamra)
I 1 f f o f f m o o f f f m f f 82 78 88
2 f f f f f f m f f o f f 91 92
3 f f f f f f m o f f f o 90 83
4 f f f f f m f f f o f 90 91
5 f f f f f m m f m f 70 100
6 f m f m o m f o m 43 78
7 f o o m o m o o m* 25 33 42
8 m f m m* m o o m* 16 50
9 m m o o o m 0 50
10 m o m 0 66
11 m o o 0 33
12 o m* 0 0
II 1 o f f m* o f m f m m m f 50 75 86
2 f f f m* f f m f m m m m 50 92
3 m f m m f o m 33 86
4 m m m m 0 100
5 m 0 100
III 1 f f f m* f 80 80 80
2 m f m* 33 67
3 m 0 100
4 m 0 100
IV 1 f 100 100

Odnośniki — Notes:

¹⁻² jak w tab. 1 — as in the table 1

³ jak w tab. 6 — as in the table 6

⁴ w gnieździe I tylko 3 komórki bez jaj — in the first nest only 3 cells without eggs

strona 254

z dwu ostatnich jaj w drugim i trzecim gnieździe powstawały wyłącznie samce. Są to znów wyniki podobne do tabeli 2.

W pierwszych czterech komórkach złożyły samice 33% ogółu jaj, w pierwszych ośmiu — 59% ogółu jaj, a w pierwszych trzynastu — 90% ogółu jaj.

Wystąpiło również zależnie od kolejności złożenia jaj zróżnicowanie procentu jaj, z których rozwinęły się dojrzałe pszczoły (samice i samce). Najwięcej pszczół (średnio 91%) rozwinęło się z jaj od drugiego do piątego, oraz (100%) z ostatnich jaj (od trzynastego do siedemnastego), mniej (średnio 67—73%) z pozostałych (tab. 6 B). Jeśli chodzi o kolejne gniazda (tab. 7 B), to dorosłe pszczoły rozwinęły się średnio z 86% jaj w drugim gnieździe, z 80% jaj — w trzecim, a w pierwszym gnieździe z 88% jaj wcześniejszych (od pierwszego do szóstego) i 42% jaj późniejszych (od siódmego do dwunastego).

Zależność płci potomstwa od stosunku ilościowego samców do samic będzie przedmiotem odrębnej pracy.

PODSUMOWANIE WYNIKÓW I WNIOSKI

  1. Potomstwo samic niezapłodnionych stanowią wyłącznie samce.
  1. Płeć potomstwa samic zapłodnionych jest zróżnicowana zależnie od kolejności składanych przez samicę jaj i kolejności zakładanych przez nią gniazd.
  1. Z kilku pierwszych i kilku ostatnich składanych jaj rozwijały się głównie samice (75—92%), z pozostałych samce.
  1. W każdym z kolejnych gniazd z pierwszych jaj rozwijały się głównie samice, z ostatnich wyłącznie samce.
  1. W pierwszych 13 komórkach samice złożyły 90% ogółu jaj, z których rozwinęło się 90% ogółu pszczół potomnych (samic i samców).
  1. W pierwszym gnieździe 98% ogółu samic potomnych rozwinęło się z pierwszych 7 komórek (w następnych gniazdach z pierwszych 3 komórek), co nasuwa wniosek, że przygotowywanie dla miesiarki lucernówki kanałów gniazdowych dłuższych niż 10 cm nie jest uzasadnione. Wniosek ten wymaga jednak jeszcze sprawdzenia na większym materiale i w różnych warunkach pogodowych.
  1. Wstępne badania wykazały, że zależność procentu samic w potomstwie miesiarki lucernówki od kolejności składania jaj i zakładania gniazd występuje, ale wyjaśnienie jej przyczyn wymaga dalszych szczegółowych badań. Należy również zbadać optymalny dla populacji stosunek ilościowy samców do samic.
strona 255

LITERATURA

Krunic M. D. (1971) — Mating of the alfalfa leafcutter bee, Megachile rotundata (F.) in the laboratory. Canad. J. Zool., 49, 5 : 778—779.

Piesienko J. A. (1982) — Lucernowaja pczeła—listoriez Megachile rotundata i jejo razwiedienije dla opylenija lucerny. Leningrad.

Ptaček V. (1975) — Somes notes of the artificial rearing of the alfalfa leafcutter bee Megachile rotundata F. in Czechoslovakia. Suppl. Bull. Techn. Apicole, 2.

Richards K. W. (1984) — Alfalfa leafcutter bee management in Western Canada, Agriculture Canada Publ. 1495/E, Ottawa, s : 1—53.

Ruszkowski A., Jabłoński B., Biliński M., Gosek J., Kuna K., Cybula A., The search for he methods to increase population of insect pollinating alfalfa. Final research report 1979 (powielony maszynopis — duplicated typescript).

Ruszkowski A., Biliński M., Jabłoński B., Gosek J. (1985) — Liczba kwiatów lucerny otwierana w jednostce czasu przez różne gatunki pszczołowatych. Pszczeln. Zesz. Nauk. 29 : 301—314.

Ruszkowski A., Kaczmarska K., (nieopublikowane dane z lat 1981 i 1983 — unpublished data from 1981 and 1983).

ПРЕДВАРИТЕЛЬНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ ЗАВИСИМОСТИ ПОЛА ПОТОМСТВА ЛЮЦЕРНОВОЙ ПЧЁЛЫ ЛИСТОРЕЗА (MEGACHILE ROTUNDATA F.) ОТ ПОСЛЕДОВАТЕЛЬНОСТИ СНЕСЕНИЯ ЯИЦ И СТРОЕНИЯ ЯЧЕЕК

Янина Госэк

Резюме

В 1985 г. на 60 маркированных самках Megachile rotundata F. (разведенных в изоляторах с пластмассовой сетки) исследовано зависимость пола потомства от последовательности снесения самкой яиц и последовательности строения ячеек и гнёзд. Для оценки этой зависимости использовано тоже результаты с разведения проведенного в 1974—1983 гг.

С первых и последних снесенных яиц развивались главным образом самки (75—92%), с остальных самцы. В каждым с очередных гнёзд с первых яиц развивались главным образом самки, с последних самцы.

В первых гнездах 98% потомных самок развивалось с первых 7 ячеек, в очередных гнездах с первых 3 ячеек. В первых 13 ячейках самки сложили 90% общего количества яиц, с которых получено 90% потомных пчёл (самок и самцов). Констатировано, что процент самок в потомстве пчёлы листореза меняется и зависит между прочем от последовательности снесенных яиц, и закладыванных гнёзд самкой. Разработка механизма и причин этой дифференциации требует однако дальнейших подробных исследований.

strona 256

THE PRELIMINARY INVESTIGATIONS ON THE SEX OF PROGENY OF ALFALFA LEAF—CUTTING BEE (MEGHACILE ROTUNDATA F.) IN DEPENDENCE ON ALTERNATION OF LAID EGGS AND OF BUILT CELLS

J. Gosek

Summary

Sixty females of M. rotundata, marked with colour paints, were observed in rearing carried out in isolators of plastic net in 1985. These searches were completed with data from rearing of 1974—1983.

Progeny from a few first and a few last laid eggs was mainly (75—92%) females, from remaining cells — mainly males. The females emerged mainly from a few first cells of each following nest, the males — mainly from a few last cells of each nest. 98 per cent of young females emerged from the first 7 cells of the first nest, and from the first 3 cells of the second and of the third nest The females laid 90 per cent of all eggs in the first 13 built cells, and 90 per cent of all young bees emerged from these 13 cells.

It was stated that the per cent of young females of M. rotundata was variable in dependence (among other things) on alternation of laid eggs and of built nests.

It is necessary to perform further accurate in vestigations to explain the mechanism and the causes of this variability.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 249: „czterek” → czterech
  • s. 249: „założonychprzez” → założonych przez
  • s. 250, tab. 5: „lucernowki” → lucernówki
  • s. 255, piśmiennictwo: „Somes notes” → Some notes
  • s. 255, piśmiennictwo: „for he methods” → for the methods
  • s. 256, streszczenie: „MEGHACILE” → MEGACHILE
  • s. 256, streszczenie: „in vestigations” → investigations

Podobne wpisy