ZAWARTOŚĆ W PRODUKTACH PSZCZELICH MIKROELEMENTÓW ORAZ PIERWIASTKÓW SZKODLIWYCH DLA ZDROWIA CZŁOWIEKA
tekst: Janina Lipińska, Witold Zalewski
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXIII, 1989 — Janina Lipińska, Witold Zalewski
strona 113PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXIII 1989
Janina Lipińska, Witold Zalewski
Zakład Chemii Ogólnej Instytutu Chemii WSR-P w Siedlcach
Streszczenie
W latach 1986—1987 oznaczano w 19 próbkach obnóży, 11 pierzgi oraz 31 miodów metodą AAS zawartość żelaza, manganu, cynku, miedzi, niklu, kadmu i ołowiu. Stwierdzono mniejsze ilości żelaza, miedzi, kadmu oraz ołowiu w miodzie niż w obnóżach i pierzdze. W miodach pochodzących z pasiek położonych przy szosach i hutach oznaczono dużo więcej ołowiu. Miody spadziowe zawierały więcej ołowiu, kadmu oraz miedzi niż miody nektarowe. Zawartość pierwiastków śladowych w obnóżach oraz pierzdze była zróżnicowana i przeważnie większa niż w miodach nektarowych oraz spadziowych. Brak jest norm na obnóża oraz pierzgę, dlatego ocena danych jest trudna. Należy wznowić badania produktów pszczelich na zawartość pierwiastków śladowych, zwłaszcza ołowiu i kadmu.
WPROWADZENIE
Opublikowane dotychczas prace dotyczące zawartości mikroelementów oraz pierwiastków szkodliwych w produktach pszczelich nie poruszają wystarczająco problemu zawartości miedzi, cynku, a zwłaszcza ołowiu i kadmu. Zawartość tych pierwiastków w żywności jest limitowana (Zarządzenie… 1985). Ołów i kadm są zaliczane do grupy pierwiastków-kontaminantów o szczególnie szkodliwych własnościach dla zdrowia człowieka. Oznaczeniami badanych przez nas pierwiastków w obnóżach i pierzdze zajmowali się między innymi Loper i inni (1980), Nation i Robinson (1971), Zalewski i Szymaniuk (1985 a, b), Stanley i Linskens (1974) oraz Miśkiewicz i Krause (1969). Oznaczeniami metali szkodliwych dla zdrowia człowieka w miodach zajmowali się między innymi Gajewska i inni (1984), oraz Miśkiewicz i Krause (1969). Nadmienić należy, że w kraju jest obowiązująca norma „Miód Pszczeli” (1987), w której podane są dopuszczalne zawartości niektórych pierwiastków (cynk, miedź, arsen, ołów), nie ma natomiast normy na obnóża oraz pierzgę.
strona 114MATERIAŁ I METODY BADAŃ
MATERIAŁ
Kontynując badania z lat poprzednich oznaczano zawartość żelaza, manganu, cynku, miedzi, niklu, ołowiu oraz kadmu w następujących produktach pszczelich: miód, obnóża oraz pierzga. Przebadano: 5 próbek obnóży, 11 próbek pierzgi w 1986 roku oraz 14 próbek obnóży i 31 próbek miodów odmianowych w 1987 roku. Obnóża oraz pierzga pochodziły z pasiek indywidualnych producentów z województw: warszawskiego i siedleckiego oraz z OSP w Poznaniu, a próbki miodów odmianowych: wrzosowych, lipowych, akacjowych, nektarowo-spadziowych oraz spadziowych zostały dostarczone przez OSP w Lublinie.
METODY BADAŃ
Do oznaczeń mikroelementów oraz pierwiastków szkodliwych odważano na wadze analitycznej 5 g pierzgi lub obnóży oraz 10 g miodów. Odważone próbki miodów suszono wstępnie przez 10—15 godzin w suszarce, stopniowo zwiększając temperaturę od 100° do 150°C w celu odparowania wody.
Zaznaczyć należy, że spalanie próbek obnóży oraz pierzgi przebiegało bez potrzeby ich wstępnego podsuszania. Próbki spalano w piecu muflowym w temperaturze 250°C przez 12 godzin, po czym podwyższano temperaturę pieca do 450°C. W tej temperaturze spalano badane próbki przez następne dwa dni — 16 godzin. Jeżeli w tyglu pozostały resztki sadzy, dodawano 2 cm³ stężonego kwasu azotowego, odparowywano do sucha na łaźni wodnej oraz dopalano w piecu muflowym przez kilka godzin. Otrzymany popiół mieszano w 10 cm³ 1 molowego kwasu azotowego, przenoszono do kolbki miarowej na 50 cm³ i uzupełniano do kreski wodą potrójnie destylowaną.
W przygotowanym w ten sposób roztworze oznaczano metodą AAS bezpośrednio żelazo, mangan oraz cynk. Pozostałe pierwiastki (ołów, kadm, miedź i nikiel) oznaczano ekstrahując je z APDC za pomocą ketonu metyloizobutylowego.
WYNIKI
W obnóżach stwierdzono wysoką zawartość badanych przez nas pierwiastków, zarówno pochodzących z województwa warszawskiego, siedleckiego oraz z OSP z Poznaniu (tab. 1).
Zawartość tych samych pierwiastków w pierzdze była również na wysokim poziomie (tab. 2), wyższa niż w miodach nektarowych i spadziowych.
strona 115Tabela 1 Zawartość pierwiastków śladowych w obnóżach w mg/kg The content of harmful elements in nectar honeys, mg/kg
| Pierwiastek / Element | Woj. warszawskie i siedleckie / District of Warsaw and Siedlce 1986: zakres / range from — to | Woj. warszawskie i siedleckie / District of Warsaw and Siedlce 1986: x̄ | Woj. warszawskie i siedleckie / District of Warsaw and Siedlce 1987: zakres / range from — to | Woj. warszawskie i siedleckie / District of Warsaw and Siedlce 1987: x̄ | OSP w Poznaniu / Dist. Bee.Cooper. in Poznań 1987: zakres / range from — to | OSP w Poznaniu / Dist. Bee.Cooper. in Poznań 1987: x̄ |
|---|---|---|---|---|---|---|
| żelazo — iron | 51,1—112,7 | 80,2 | 20,9—83,8 | 59,9 | 46,5—83,1 | 62,0 |
| mangan — manganese | 32,4—64,6 | 50,0 | 22,0—57,0 | 42,9 | 19,1—36,9 | 28,3 |
| cynk — zinc | 43,6—55,7 | 48,6 | 36,8—48,0 | 41,6 | 34,6—47,1 | 42,4 |
| miedź — copper | 5,54—10,11 | 8,43 | 4,89—9,44 | 6,94 | 3,98—8,21 | 6,85 |
| nikiel — nickel | 0,231—0,579 | 0,401 | 0,246—0,919 | 0,606 | 0,374—0,990 | 0,598 |
| kadm — cadmium | 0,032—0,076 | 0,053 | 0,037—0,504 | 0,191 | 0,028—0,294 | 0,119 |
| ołów — lead | 0,00—10,87 | 2,38 | 0,269—1,240 | 0,704 | 0,426—0,909 | 0,640 |
Tabela 2 Zawartość pierwiastków śladowych w pierzdze w mg/kg The content of harmful elements in bee bread, mg/kg
| Pierwiastek / Element | Woj. warszawskie i siedleckie / District of Warsaw and Siedlce 1986: zakres / range from — to | Woj. warszawskie i siedleckie / District of Warsaw and Siedlce 1986: x̄ |
|---|---|---|
| żelazo — iron | 70,5—158,3 | 106,3 |
| mangan — manganese | 30,9—101,2 | 50,7 |
| cynk — zinc | 41,0—61,3 | 48,0 |
| miedź — copper | 3,62—7,64 | 5,73 |
| nikiel — nickel | 0,39—0,98 | 0,61 |
| kadm — cadmium | 0,03—0,25 | 0,11 |
| ołów — lead | 0,00—0,63 | 0,25 |
Przeprowadzone badania wykazały w miodach spadziowych oraz nektarowych duże wahania w zawartości poszczególnych pierwiastków (tab. 3 i 4). Stwierdzone ilości tych pierwiastków w miodach były jednak niższe niż w obnóżach i pierzdze, ale ogólnie można powiedzieć, że miody spadziowe oraz nektarowo-spadziowe zawierały większe ilości badanych pierwiastków niż miody nektarowe.
strona 116Tabela 3 Zawartość pierwiastków śladowych w miodach spadziowych i nektarowo-spadziowych w mg/kg. The content of harmful elements in honey-dew honeys and in nectar-dew honey, mg/kg
| Pierwiastek / Element | Spadziowy / Honeydew honey: zakres / range from — to | Spadziowy / Honeydew honey: x̄ | Nektarowo — spadziowy / Nectar — honeydew honey: zakres / range from — to | Nektarowo — spadziowy / Nectar — honeydew honey: x̄ |
|---|---|---|---|---|
| żelazo — iron | 4,0—21,2 | 11,1 | 11,8—25,4 | 17,4 |
| mangan — manganese | 2,1—6,7 | 5,0 | 5,8—8,6 | 7,6 |
| cynk — zinc | 2,6—9,5 | 4,8 | 3,7—6,9 | 5,5 |
| miedź — copper | 0,12—2,33 | 1,43 | 1,31—1,82 | 1,58 |
| nikiel — nickel | 0,076—1,147 | 0,786 | 0,839—1,093 | 0,972 |
| kadm — cadmium | 0,005—0,065 | 0,038 | 0,033—0,072 | 0,055 |
| ołów — lead | 0,136—0,544 | 0,284 | 0,000—0,293 | 0,160 |
Tabela 4 Zawartość pierwiastków śladowych w miodach nektarowych w mg/kg The content of harmful elements in nectar honeys, mg/kg
| Pierwiastek / Element | Lipowy / Lime honey: zakres / range from — to | Lipowy / Lime honey: x̄ | Akacjowy / Acacia honey: zakres / range from — to | Akacjowy / Acacia honey: x̄ | Wrzosowy / Heather honey: zakres / range from — to | Wrzosowy / Heather honey: x̄ |
|---|---|---|---|---|---|---|
| żelazo — iron | 3,0—13,9 | 8,4 | 2,5—21,2 | 9,6 | 2,9—14,0 | 8,4 |
| mangan — manganese | 1,2—8,5 | 3,7 | 0,0—1,2 | 0,6 | 3,9—5,8 | 4,9 |
| cynk — zinc | 3,4—47,7 | 19,7 | 0,8—2,2 | 1,5 | 5,1—28,2 | 18,4 |
| miedź — copper | 0,05—0,36 | 0,17 | 0,03—0,08 | 0,06 | 0,12—0,69 | 0,24 |
| nikiel — nickel | 0,125—0,249 | 0,187 | 0,093—0,190 | 0,149 | 0,125—0,604 | 0,289 |
| kadm — cadmium | 0,000—0,005 | 0,002 | 0,000—0,034 | 0,022 | 0,000—0,024 | 0,005 |
| ołów — lead | 0,000—0,295 | 0,111 | 0,000—0,058 | 0,039 | 0,057—0,370 | 0,185 |
DYSKUSJA
Miody w porównaniu z obnóżami i pierzgą zawierały znacznie mniej żelaza (tab. 1—4). Średnia zawartość tego pierwiastka w miodach spadziowych wynosiła 11,1 mg/kg, a w nektarowo-spadziowych 17,4 mg/kg i była wyższa niż w miodach nektarowych (8,8 mg/kg). Zaznaczyć należy, że w około 70% próbek miodów wrzosowych oraz lipowych stwierdzono przekroczenie zawartości cynku, dopuszczone normą przedmiotową (1987).
Zawartość ołowiu i kadmu, których nadmierne ilości są bardzo szkodliwe
strona 117dla zdrowia człowieka, była również większa w miodach spadziowych niż w miodach nektarowych. Ilość ołowiu w miodach spadziowych wahała się w granicach od 0,136 do 0,544 mg/kg, a w miodach nektarowo-spadziowych od 0 do 0,293 mg/kg. W miodach nektarowych np. lipowym wahała się ona od 0 do 0,295 mg/kg, wrzosowym od 0,057 do 0,370 i akacjowym od 0 do 0,058 mg/kg. Zaznaczyć należy, że ilości ołowiu przez nas oznaczone były znacznie niższe od wartości podanych przez Lopera i innych (1980), gdyż wykazali oni od 6 do 15 mg/kg. Autorzy ci tłumaczą tak dużą zawartość ołowiu w miodzie lokalizacją pasieki przy drodze szybkiego ruchu.
Do podobnych wniosków doszli w swojej pracy Pratt i Sikorski (1982), badają zawartość ołowiu w miodach z pasieki położonej również przy drodze o dużym nasileniu ruchu samochodowego.
W naszych próbach miodu spadziowego maksymalnie oznaczona zawartość miedzi wynosiła 2,33 mg/kg. Stwierdzono, że miody spadziowe oraz nektarowo-spadziowe zawierają większe ilości miedzi niż miody nektarowe, w których maksymalnie oznaczono 0,69 mg/kg (miód wrzosowy). Otrzymane w niniejszej pracy wyniki są zbliżone do wartości podanych przez Gajewską i innych (1984). Norma na Miód Pszczeli (1987) dopuszczająca 10 mg/kg miedzi w miodzie jest więc w świetle naszych badań bardzo tolerancyjna, gdyż zezwala na znacznie większe ilości tego pierwiastka niż oznaczono w pracy.
Oddzielnym zagadnieniem, dotychczas w kraju mało dyskutowanym jest problem zawartości pierwiastków śladowych w obnóżach oraz pierzdze, gdyż w produktach tych nie jest dotychczas normowany poziom ołowiu, kadmu, niklu oraz cynku.
Zawartość żelaza w obnóżach wahała się w granicach od 20,9 do 112,7 mg/kg, a w pierzdze od 70,5 do 158,3 mg/kg. Były to wartości zbliżone do wyników Nationa i Robinsona (1971).
Stężenie cynku w tym samym produkcie pszczelim wahało się od 34,6 do 55,7 mg/kg, a w badanej przez nas pierzdze od 41,0 do 61,3 mg/kg. Stwierdzić należy, że w większości próbek było ono w ilościach dopuszczalnych dla środków spożywczych (Zarz. 1985). Stwierdzono, że ilość miedzi w obnóżach i pierzdze nie przekraczała 10,1 mg/kg i była o połowę mniejsza od ilości dopuszczalnej w cytowanym Zarządzeniu.
Zawartość żelaza, manganu oraz cynku w badanych obnóżach była zbliżona do wartości podanych przez Stanleya i Linskensa (1974). Badacze ci oznaczyli w pyłkach kwiatowych żelaza od 120 do 363 mg/kg, a manganu od 27,0 do 112,0 mg/kg oraz cynku od 30 do 251 mg/kg. Z podobnych badań przeprowadzonych w kraju przez Król (1983) tylko ilość manganu w pyłku była zbliżona do naszych wartości, natomiast znalazła ona znacznie mniejsze ilości miedzi i cynku.
W próbach pierzgi i obnóży zawartość kadmu oscylowała od wartości 0,03 do 0,50 mg/kg w próbce obnóży pochodzących z Janowa k/Mińska Mazowieckiego. W 50% próbek znaleziono go więcej niż zezwala Zarządzenie
strona 118Ministra Z i OS (1985), które dla środków spożywczych dopuszcza zawartość kadmu 0,1 mg/kg.
Zawartość ołowiu w większości próbek nie przekraczała dopuszczalnej ilości 1 mg/kg (1985). Zastanowiające jest jednak to, że w próbce obnóży zebranej w 1986 roku w Kukłówce koło Żyrardowa oznaczono aż 10,87 mg/kg tego pierwiastka, to jest 10 razy więcej niż dopuszcza cytowane powyżej Zarządzenie. Tak duże zanieczyszczenie spowodowane było prawdopodobnie lokalizacją pasieki w pobliżu drogi szybkiego ruchu lub lokalnej odlewni żeliwa. Również w dwóch próbach obnóży zebranych w 1987 roku z okolic Wyszkowa stwierdzono nieznaczne przekroczenie dopuszczalnej ilości ołowiu.
Należy się zastanowić nad źródłem skażenia produktów pszczelich mikroelementami lub pierwiastkami śladowymi. Skażenie to spowodowane jest świadomą lub raczej bezmyślną ingerencją człowieka w otaczającą go przyrodę. Jak bowiem stwierdzono głównym źródłem skażenia środowiska naturalnego cynkiem, manganem, ołowiem oraz kadmem są pyły i dymy emitowane przez zakłady przemysłowe i motoryzację oraz preparaty do ochrony roślin i nawozy mineralne.
Na podstawie przeprowadzonych badań przez Kabatę-Pendias i Bolibrzucha z pyłami i dymami emitowanymi przez Hutę Miedzi w Głogowie (1981 a, b) autorzy ci stwierdzili, że mogą być one emitowane zależnie od kierunku wiatrów na odległość przeszło 50 kilometrów.
Aleksandrowicz i inni (1979) podają, że niektóre pierwiastki np. cynk mogą przechodzić do miodu w czasie jego pozyskiwania i przechowywania w naczyniach z blachy ocynkowanej.
Według naszych przypuszczeń skażenie produktów pszczelich pierwiastkami śladowymi (szkodliwymi dla zdrowia człowieka) może być specyficznym testem określenia stopnia zanieczyszczenia środowiska naturalnego.
WNIOSKI
Z przeprowadzonych przez nas badań wynika, że potrzebne jest opracowanie norm krajowych na obnóża i pierzgę z dokładnym określeniem liczb granicznych na zawartość w nich pierwiastków śladowych oraz kontaminantów.
W przypadku miodu należałoby określić strefy wyraźnego skażenia środowiska naturalnego kontaminantami, szczególnie ołowiem i kadmem. Miód z tych regionów powinien być przeznaczony do specjalnego przerobu, aby zmniejszyć szkodliwe działanie kontaminantów na organizm człowieka. Należałoby również nie przeznaczać miodów z tych regionów do bezpośredniej konsumpcji.
strona 119LITERATURA
Aleksandrowicz M., Olejnik E., Rutkiewicz D. (1979) — Zawartość cynku w miodach pszczelich i miodach pitnych z terenu województwa olsztyńskiego. Roczniki PZH, 30:131
Bornus L. (1986) — Miód pszczeli od producenta do konsumenta. PWRiL Poznań
Gajewska R., Nabrzyski M., Gajek O. (1984) — Zawartość metali śladowych w miodzie pszczelim. Bromat. Chem. Toksykolog. XVII, 3: 259—260
Kabata-Pendias A., Bolibrzuch E. (1981 a) — Impact of copper smelter on agricultural environments. Part II. Contamination of herbage. Roczn. Glebozn. 32: 215
Kabata-Pendias A., Bolibrzuch E. (1981 b) — Contamination of cultivated plants. Part. III. Roczn. Glebozn. 32: 223
Król A. (1983) — Wpływ rodzaju spożywanego przez pszczoły pyłku na zawartość ważniejszych składników mineralnych w mleczku pszczelim różnych ras pszczół. Pszczel. Zesz. Nauk. 27: 33—38
Loper G., Standiffer L.N., Thompson M.J., Gilliam M. (1980) — Biochemistry and microbiology of bee-colleted almond (Prunus dulcis) pollen and bee bread. Apidologie 11: 63—73
Miód Pszczeli PN -87/A -77626
Miśkiewicz W., Krause S. (1969) — Badania nad miodami polskimi ze szczególnym uwzględnieniem podstawowych składników mineralnych. Roczn. PZH 20/1: 73—84
Nation J.L., Robinson F.A. (1971) — Concentration of some major and trace elements in honeybees, royal jelly and pollens, determined by atomic absorption spectrophotometry. Ap. Res. 10(1): 35—43
Pratt C.R., Sikorski R.S. (1982) — Lead content of wild flowers and honey bees (Apis mellifeera) along a roadway, possible contamination of a simple food chain. Proc. Acad. Sc. 56: 151—152
Rybak H. (1986) — Charakterystyka chemiczna krajowych miodów odmianowych. Pszczeln. Zesz. Nauk. 30: 3—17
Stanley R.G., Linskens H.F. (1974) — Pollen, Biology, Biochemistry Management-Springer-Verlag, Berlin, Heidelberg, New Jork
Zalewski W., Szymaniuk J. (1985 a) — Zawartość pierwiastków śladowych w obnóżach i pierzdze. Pszczelarstwo 10: 3—5
Zalewski W., Szymaniuk J. (1985 b) — Pollution with heavy elements of the pollen and bee bread collected from several places in Poland. Chemistry for Protection of the Environment. 5th Int. Conference Leuven, Belgium
Zarządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 18 października 1985 roku w sprawie wykazu substancji dodatkowych dozwolonych i zanieczyszczeń technicznych w środkach spożywczych i używkach oraz na ich powierzchni. Mon. Polski, 1985, 39 poz. 259
THE CONTENTS OF MICROELEMENTS AND HARMFUL ELEMENTS IN BEE PRODUCTS FROM POLAND
J. Lipińska, W. Zalewski
Summary
The amount of iron, zinc, manganese, copper, nickel, lead and cadmium had been analysed in bee bread, load pollen and honey by AAS — method. Those bee products were mostly collected in May, June and July in 1986 and 1987 by
strona 120beekeepers from some places in the Districts of Warsaw, Siedlce and Biała Podlaska. The 5 g samples of bee bread and load pollen and 10 g samples of honey were incinerated in an oven at 450°C and next dissolved in 1 mol/dm³ nitric acid in a volumetric flask of the capacity of 50 cm³, It was found that bee bread and load pollen are rich in some elements (iron, zinc, manganese) and very poor in others (lead, nickel, cadmium). For the details of the quantity of investigated elements see tables 1—4. The honey samples were very poor in lead, i.e. less than permissible limit for this element in food. In the analysed samples of bee bread and load pollen the contents of cadmium ranged between 0,03 to 0,5 mg/kg, respectively and in more than 50% of the samples it was higher than the permissable limit for food in Poland.
It is suggested that bee products could be used to test the increasing contamination of the environment with heavy elements.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 114: „Kontynując” → Kontynuując
- s. 114: „OSP z Poznaniu” → OSP w Poznaniu
- s. 117: „badają zawartość” → badając zawartość
- s. 118: „Zastanowiające” → Zastanawiające
- s. 119, piśmiennictwo: „bee-colleted” → bee-collected
- s. 119, piśmiennictwo: „mellifeera” → mellifera
- s. 119, piśmiennictwo: „New Jork” → New York
- s. 120, streszczenie: „permissable” → permissible
