LICZBA KWIATÓW LUCERNY OTWIERANA W JEDNOSTCE CZASU PRZEZ RÓŻNE GATUNKI PSZCZOŁOWATYCH

tekst: Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Bolesław Jabłoński, Janina Gosek

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXIX, 1985 — Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Bolesław Jabłoński, Janina Gosek

strona 301

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXIX 1985

Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Bolesław Jabłoński, Janina Gosek

Oddział Pszczelnictwa ISK

WSTĘP

Kwiat lucerny mieszańcowej — Medicago media Pers., siewnej — M. sativa L. i sierpowatej — M. falcata L. jest tak zbudowany (Jabłoński 1970), że może zostać zapylony dopiero po jego „otwarciu”, czyli wydobyciu na wierzch słupka i pręcików. Lucernę oblatuje wiele gatunków owadów, ale liczne z nich pobierają z jej kwiatów nektar nie powodując zapylenia. Jedynie pszczołowate i to nie wszystkie, otwierają większą lub mniejszą część odwiedzonych jej kwiatów (tab. 1). Wartość poszczególnych gatunków zapylających lucernę zależy od wielu czynników, z których bardzo ważnym jest liczba kwiatów otwieranych w jednostce czasu. Zagadnieniem tym zajmowało się wielu autorów (m.in.: Móczar 1959, Obrtel i Šedivy 1965, Wójtowski 1965, Holm 1966, Dylewska i inni 1970, Tanacs 1974, Ptaček 1975, 1979, Dočkova 1982, Wrona 1984), ale wyniki ich prac były fragmentaryczne i często rozbieżne.

MIEJSCE I METODY BADAŃ

Obecne badania prowadzono w Puławach na Górnej Niwie w latach 1968—1970, 1974—1976 i 1982, częściowo w ramach tematu polskoamerykańskiego (Ruszkowski i inni 1974, 1975, 1976, 1979). Obserwacji dokonywano na polach i poletkach lucerny mieszańcowej, a w latach 1974—1976 częściowo także i pod dużymi osiatkowanymi izolatorami o powierzchni 9—36 m², a wysokości 2—3 m. Każda obserwacja polegała na śledzeniu lotu pojedynczego osobnika, przy czym zapisywano czas obserwacji w minutach i liczbę otwartych przez niego w tym czasie kwiatów (tab. 2).

Uzyskane średnie porównano z danymi własnymi z innych rejonów

strona 302

Tabela 1 Stosunek procentowy kwiatów otwieranych do ogółu kwiatów odwiedzonych przez dany gatunek pszczoły Percentage of tripped lucerne flowers with reference to global number of flowers visited by the particular bee species

Gatunek pszczoły / Bee species⁴ Puławy—Górna Niwa 1969—1970¹ Dylewska i inni 1970 Wójtowski 1965
Melitta leporina ca 100² 98,3 —
Megachile ⁴ — 100,0 —
Eucera longicornis — 99,4 —
Andrena albofasciata (A. gelriae?) — 91,0 —
Rhophitoides canus — 89,4 —
Bombus terrestris + B. lucorum 66,7 69,1 23,7
B. lapidarius 40,0 100,0 2,2
B. ruderarius 57,9 8,0
B. pascuorum 53,1 7,7
B. muscorum — 8,9 5,2
B. sylvarum — 3,5
B. humilis — 2,7
B. hypnorum — — 2,2
B. pratorum — — 1,1
B. pomorum — — 1,0
B. distinguendus — — 0,7
B. hortorum — — 0,5
B. subterraneus — — 0,2
Apis mellifera ³ 0,05 0,4 0,2
Anthophora parietina — — 0,1

Odnośniki — Notes: ¹ M. Biliński i B. Jabłoński. ² A. Ruszkowski — Puławy 1961—1982. ³ Pietkov 1967 — 0,9%, Kropačova 1964 — 0,9—2,7%, Haas i Holm — 1960 — 1,9%, Petersen 1954 — 1,7—3,9%, Böjtös 1966 — 4—6% (według: Jabłoński 1970). ⁴ Dočkova 1982 — M. rotundata 95% (♂7%); Petkov, Simidčiev 1967 — M. versicolor 61% E. dalmatica 100%, Andrena flavipes 50%.

oraz z danymi z piśmiennictwa (tab. 2). Ustalono również dla każdego gatunku pszczołowatych wskaźnik przeliczeniowy szybkości otwierania kwiatów, przyjmując początkowo za jednostkę przeliczeniową średnią liczbę kwiatów lucerny mieszańcowej otwieranych w ciągu jednej minuty przez samicę spójnicy lucernowej — Melitta leporina Pz. Ostatecznie jednak za jednostkę przeliczeniową przyjęto liczbę kwiatów otwieranych przez samicę miesiarki lucernówki — Megachile rotundata F., gatunku powszechniej znanego na świecie i hodowanego masowo w Ameryce Północnej i niektórych krajach Europy.

OMÓWIENIE WYNIKÓW

W tab. 2 zestawiono średnią liczbę kwiatów lucerny otwieranych w Puławach na Górnej Niwie w ciągu 1 minuty przez samice i samce

strona 303

poszczególnych gatunków pszczół samotnic oraz przez robotnice pszczoły miodnej i trzmieli. W tab. 3 zestawiono analogiczne średnie podawane w piśmiennictwie.

Samice spójnicy lucernowej otwierały średnio 12,4 kwiatów lucerny na 1 minutę, przy czym średnia ta wzrastała (do 14—16) przy ciepłej pogodzie i dużej obfitości kwiatów, a malała (do 9—10) w warunkach mniej korzystnych. Natomiast samice miesiarki lucernówki — Megachile rotundata F. otwierały średnio 9,8 (polskiej — 8,2) kwiatów (z wahaniem średnich od 7,8 do 12,6). Średnie ogólne dla innych gatunków wahały się od 0,05 do 15,1 kwiatów na minutę.

W tab. 4 liczbę kwiatów otwieranych przez poszczególne gatunki pszczołowatych porównano z liczbą kwiatów otwieranych przez spójnicę lucernową przyjętą za 1,0. Ogólny zaś wskaźnik przeliczeniowy obliczano zarówno w stosunku do samic spójnicy lucernowej (a) jak i w stosunku do miesiarki lucerówki polskiej (b), przy czym dane tej tabeli uporządkowano według tego drugiego wskaźnika.

Jak widać z tab. 4 badane gatunki pszczołowatych podzielić można, pod względem ilości kwiatów otwieranych na minutę, na 6 grup: I — znacznie lepiej (1,5—1,7 razy) pracujące niż miesiarka lucerówka; II — trochę lepiej (1,2—1,4 razy); III — równie dobrze; IV — trochę gorzej (1,2—2 razy); V — dużo gorzej (2,5—5 razy); VI — bardzo źle pracujące (10—100 razy gorzej niż miesiarka lucernówka). Osobną (VII) grupę stanowią samce miesiarek, które nie tylko, że pracują równie źle jak grupa VI, ale ponadto przez bardzo tylko małą część dnia oblatują kwiaty lucerny, gdyż poszukują w nich jedynie pokarmu dla siebie, podczas gdy samice i robotnice pracują przez znaczną część dnia, gromadząc pokarm dla potomstwa.

Do grupy I — najszybciej pracujących, ale trudnych do chowu gatunków, należą: porobnica przepaskowana — Amegilla quadrifasciata (Vill.), trutnica lucernowa — Melitturga clavicornis Latr., kornutka koniczynowa — Eucera longicornis (L.) i południowa E. dalmatica Lep., spójnica lucernowa — Melitta leporina Pz. oraz miesiarka różówka — Megachile centuncularis (L.), długowłoska — M. circumcincta (K.) i srebrzysta M. argentata (F.).

Grupa II (też szybko pracujące gatunki) to: kornutka lucernowa — E. clypeata Er., wykowa — E. interrupta Baer i ruda — E. pollinosa (Sm.), miesiarka komonicówka — M. willoughbiella (K.), trójbarwna — M. maritima (K.) i rdzawostopka — M. alpicola Alfk. oraz trzmiel ziemny — Bombus terrestris (L.), z których tylko ostatnie dwa gatunki nadają się do chowu na większą skalę.

Grupa III: miesiarka lucernówka (polska) — M. rotundata F. (M. pacifica Pz.), niedopaska — M. versicolor Sm. i łysawa — M. ligniseca K., murarka lucernowa — Osmia coerulescens (L.), spójnica esparcetowa — Melitta dimidiata Mor., pszczolinka — Andrena variabilis Sm. i trzmiel kamiennik — B. lapidarius (L.). Prawie wszystkie gatunki nadające się do chowu, ale tylko pierwszy na skalę masową.

strona 304

Tabela 2 Liczba kwiatów lucerny otwieranych (średnio na 1 minutę) przez poszczególne gatunki pszczołowatych w Puławach na Górnej Niwie Number of the lucerne flowers tripped per one minute by the different bee species at Puławy — Górna Niwa

Gatunek owada / Bee species Sumaryczny czas obserwacji (minut) / Total time of observations (minutes): 1968—70¹ Sumaryczny czas obserwacji: 1974² Sumaryczny czas obserwacji: 1975² Sumaryczny czas obserwacji: 1976² Sumaryczny czas obserwacji: 1982³ Sumaryczny czas obserwacji: Ogółem / Total Liczba kwiatów otwartych na 1 minutę / Number of flowers tripped per one minute: 1968—70 Liczba kwiatów otwartych na 1 minutę: 1974 Liczba kwiatów otwartych na 1 minutę: 1975 Liczba kwiatów otwartych na 1 minutę: 1976 Liczba kwiatów otwartych na 1 minutę: 1982 Liczba kwiatów otwartych na 1 minutę: Średnio / Ąverage
♀ Melitta leporina 220,6 15,0 125,0 — 1,0 361,6 14,1 10,1 9,6 — 10,0 12,4
Melitturga clavicornis — 29,0 — — — 29,0 — 15,2 — — — 15,2
Amegilla quadrifasciata 7,3 — 13,0 — — 20,3 29,1 — 5,6 — — 14,1
Eucera longicornis 22,0 31,0 — — — 53,0 18,2 10,1 — — — 13,5
E. interrupta — 11,0 — — — 11,0 — 10,6 — — — 10,6
Megachile argentata — 1,0 62,0 86,7 — 121,7 — 12,0 9,6 10,1 — 10,0
M. centuncularis — 25,3 155,5 68,7 — 249,5 — 12,5 10,8 11,2 — 11,1
M. willoughbiella — — 94,0 36,2 12,5 142,7 — — 9,4 11,6 15,8 10,5
M. maritima — 35,5 147,5 12,5 — 195,5 — 14,4 9,3 12,2 — 10,4
M. circumcincta — 3,0 — — — 3,0 — 12,0 — — — 12,0
M. alpicola — — — 53,8 — 53,8 — — — 9,4 — 9,4
Megachile sp. 44,0 — — 46,3 — 90,3 13,3 — — 13,1 — 13,2
♀ Bombus terrestris + B. lucorum 64,3 — — — 32,0 96,3 13,5 — — — 7,3 11,4
B. lapidarius 0,6 — — — 2,5 3,1 16,7 — — — 9,2 10,7
B. pascuorum 12,0 — — — 12,5 24,5 7,7 — — — 9,0 8,4
B. sylvarum — — — — 12,5 12,5 — — — — 9,8 9,8
B. ruderarius — — — — 10,0 10,0 — — — — 9,1 9,1
strona 305

Tabela 2 — ciąg dalszy (w druku bez powtórzonej główki; kolumny jak na s. 304)

Gatunek owada / Bee species Sumaryczny czas obserwacji (minut) / Total time of observations (minutes): 1968—70¹ Sumaryczny czas obserwacji: 1974² Sumaryczny czas obserwacji: 1975² Sumaryczny czas obserwacji: 1976² Sumaryczny czas obserwacji: 1982³ Sumaryczny czas obserwacji: Ogółem / Total Liczba kwiatów otwartych na 1 minutę / Number of flowers tripped per one minute: 1968—70 Liczba kwiatów otwartych na 1 minutę: 1974 Liczba kwiatów otwartych na 1 minutę: 1975 Liczba kwiatów otwartych na 1 minutę: 1976 Liczba kwiatów otwartych na 1 minutę: 1982 Liczba kwiatów otwartych na 1 minutę: Średnio / Ąverage
♀ Megachile ligniseca — — 2,0 — — 2,0 — — 8,5 — — 8,5
M. rotundata — — 53,0 34,7 11,6⁵ 99,3 — — 7,8 8,9 12,0⁵ 9,8
Osmia coerulescens — 8,3 27,5 27,0 — 62,8 — 9,2 8,1 7,5 — 8,0
Rhophitoides canus 24,1 6,2 — 34,8 — 65,1 8,1 6,6 — 8,0 — 7,9
Melitta dimidiata — 1,8 — — — 1,8 — 7,7 — — — 7,7
Anthophora vulpina — 3,0 — — — 3,0 — ca7 — — — 7,0
Andrena gelriae 17,7 6,0 — — — 23,7 8,2 4,8 — — — 7,3
♂ Megachile centuncularis — — 131,0 — — 131,0 — — 1,1 — — 1,1
M. maritima — — 52,0 — — 52,0 — — 0,2 — — 0,2
M. willoughbiella — — 3,0 — — 3,0 — — 0,1 — — 0,1
M. argentata — — 6,0 — — 6,0 — — 0,1 — — 0,1
♀ Apis mellifera ⁴ 8,0 — — — — 8,0 4,2 — — — — 4,2
♀ Tetralonia dentata — 3,0 — — — 3,0 — 0,3 — — — 0,3

Odnośniki — Notes: ¹ M. Biliński. ² J. Gosek, K. Kuna, K. Kaczmarska, A. Cybula, M. Biliński, B. Jabłoński, A. Ruszkowski (Ruszkowski i inni 1974, 1975, 1976, 1979). ³ B. Jabłoński, A. Ruszkowski. ⁴ Zbieraczki pyłku — pollen collectors. ⁵ M. rotundata (USA) — M. Biliński, J. Gosek — 1985.

strona 306

Tabela 3 Liczba kwiatów lucerny otwieranych (średnio na 1 minutę) przez poszczególne gatunki pszczołowatych według piśmiennictwa Number of the lucerne flowers tripped per one minute by different bee species according to literature

Gatunek owada / Bee species Polska — Poland: Olsztyńskie 1) Polska — Poland: Olsztyńskie 2) Polska — Poland: Zamojskie 3) Polska — Poland: Zamojskie 4) Polska — Poland: Poznańskie 5) Czechosłowacja / Czechoslovakia 6) Węgry / Hungary 8) Węgry / Hungary 9) Skandynawia / Skandinavia 10) Średnia / Average Ogólna średnia / An global average 15)
♀ Melitta leporina 14,5 12,5 16,1 9,9 — — 9,4 11,0 — 12,4 12,4
Melitturga clavicornis — — — — — — 15,4 11,2 — 13,3 13,9
Amegilla quadrifasciata — — — — — — — — — — 14,1
Eucera longicornis — 14,6 — — — — — — — 14,6 14,1
E. interrupta — — — — — — — — — — 10,6
E. clypeata — — — — — — 11,1 11,3 — 11,2 11,2
E. pollinosa — — — — — 15,1¹⁷⁾ ¹⁸⁾ 9,4 11,5 — 10,5 10,5
Megachile argentata — — — — — — 10,8 15,1 — 13,0 12,0
M. centuncularis — — — — — — 14,6 13,3 — 14,0 13,0
M. willoughbiella — — — — — — — — — — 10,5
M. maritima — — — — — — — — — — 10,4
M. circumcincta — — — — — — — — — — 12,0
M. alpicola — — — — — — — — — — 9,4
Megachile versicolor — — — — — 9,0¹⁷⁾ — — — 9,0¹⁸⁾ 13,2¹⁹⁾
♀ Bombus terrestris + B. lucorum 11,0 11,1 — — 7,7 7,9 7,2 10,5 15,3 12,0 10,3
B. lapidarius — — — — 1,2 — 10,8 10,6 — 7,5 8,3
B. pascuorum — 2,6 — — 2,6 2,9 — 10,1 — 4,5 5,3
B. sylvarum — — — — 2,6 — — 8,9 — 5,6 7,1
strona 307

Tabela 3 — ciąg dalszy (w druku bez powtórzonej główki; kolumny jak na s. 306)

Gatunek owada / Bee species Polska — Poland: Olsztyńskie 1) Polska — Poland: Olsztyńskie 2) Polska — Poland: Zamojskie 3) Polska — Poland: Zamojskie 4) Polska — Poland: Poznańskie 5) Czechosłowacja / Czechoslovakia 6) Węgry / Hungary 8) Węgry / Hungary 9) Skandynawia / Skandinavia 10) Średnia / Average Ogólna średnia / An global average 15)
B. ruderarius — — — — 3,1 — — — — 3,1 6,1
B. hortorum — — — — 0,2¹²⁾ — — 6,7 — 3,5 3,5
♀ Megachile ligniseca — — — — — — — — — — 8,5
M. rotundata ¹⁶) — — — — — 9,3 12,6¹⁴⁾ — — 9,8 9,5
Osmia coerulescens — — — — — — — — — — 8,0
Rhophitoides canus — — — 7,7 — 4,5 — — — 6,1 6,7
Melitta dimidiata — — — — — — — — — — 7,7
Anthophora vulpina — — — — — — — — — — 7,0
Andrena gelriae — — — — — — — — — — 7,3
A. ovatula — — — — — — 4,9 5,8 — 5,4 5,4
A. flavipes — — — — — 8,7¹⁷⁾ 4,3 6,9 — 6,6 6,6
A. labialis — 4,7 — — — — — 7,5 — 6,1 6,1
A. variabilis — — — — — — — 7,7 — 7,7 7,7
Halictus calceatus — — — — — — — 6,5 — 6,5 6,5
H. eurygnathus — — — — — — 5,2 6,3 — 5,8 5,8
H. malachurus — — — — — — — 5,4 — 5,4 5,4
H. leucozonius — — — — — — — 5,3 — 5,3 5,3
H. patellatus — — — — — — — 4,3 — 4,3 4,3
♀ Bombus muscorum — — — — 2,2 — — — — 2,2 2,2
B. hypnorum — — — — 2,6 — — — — 2,6 2,6
B. humilis — — — — 3,0 — — — — 3,0 3,0
B. pratorum — — — — 1,6 — — — — 1,6 1,6
B. pomorum — — — — 0,4¹²⁾ — — — — 0,4 0,4
B. distinguendus — — — — 0,2¹²⁾ — — — — 0,2 0,2
B. subterraneus — — — — 0,1¹²⁾ — — — — 0,1 0.1
♂ Megachile centuncularis — — — — — — — — — — 1,1
M. rotundata — — — — — 0,8 0,5¹⁴ — — 0,6 0,6
M. maritima — — — — — — — — — — 0,2
M. willoughbiella — — — — — — — — — — 0,1
M. argentata — — — — — — — — — — 0,1
strona 308

cd. Tabeli 3

Gatunek owada / Bee species Polska — Poland: Olsztyńskie 1) Polska — Poland: Olsztyńskie 2) Polska — Poland: Zamojskie 3) Polska — Poland: Zamojskie 4) Polska — Poland: Poznańskie 5) Czechosłowacja / Czechosłovakia 6) Węgry / Hungary 8) Węgry / Hungary 9) Skandynawia / Skandinavia 10) Średnia / Average Ogólna średnia / An global average 15)
♀ Tetralonia dentata — — — — — — — — — — 0,3
Anthophora parietina — — — — 0,05 — — — — 0,05 0,05
♀ Apis mellifera ¹³) — — — — 0,3¹¹⁾ — — — — 0,3¹¹⁾ 2,3¹¹⁾
0,03 0,05 0,06 — 0,04¹²⁾ 0,16 0,13⁷⁾ — — 0,08¹²⁾ 0,08¹²⁾

Odnośniki — Notes: ¹) Olsztyn (Dylewska i inni 1970 — Dylewska and others 1970). ²) Bartążek (Wrona 1984). ³) Tomaszówka pow. Zamość — district Zamość. ⁴) Komarów pow. Tomaszów Lub. ⁵) Wójtowski (1961) — zbieraczki pyłku — pollen collectors. ⁶) Ptaček (1975, 1979). ⁷) Obrtél, Šedívy (1965) — Czechosłowacja — Czechoslovakia. ⁸) Moczar (1959). ⁹) Tanacs (1974). ¹⁰) Akerberg E., Lesinš K., Stapel C., Pedersen H. L., Friden F. (Holm 1966). ¹¹) Zbieraczki pyłku — pollen collectors. ¹²) Zbieraczki nektaru — nectar collectors. ¹³) W badaniach Wójtowskiego (1965) zbieraczki pyłku stanowiły 0,2%. in researches of Wójtowski (1965) pollen collectors amound to 0,2%. ¹⁴) Dočkova 1982 — Bułgaria — Bulgaria; M. rotundata z Francji — M. rotundata from France. ¹⁵) Średnia z danych tab. 2 i tab. 3, an average of table 2 and 3. ¹⁶) M. rotundata polska — M. rotundata of Polish origin. ¹⁷) Petkov, Simidčiev (1967), Bułgaria — Bulgaria. ¹⁸) E. dalmatica. ¹⁹) Megachile sp.

strona 309

Tabela 4 Średnia liczba kwiatów lucerny otwieranych w ciągu 1 minuty przez poszczególne gatunki pszczół w stosunku do liczby kwiatów otwieranych przez przeciętną samicę spójnicy lucernowej An average number of the lucerne flowers tripped per one minute by particular bee-species with reference to the number of flowers tripped by an average Melitta-female

Gatunek owada / Bee species Dane własne — The own data, Puławy — Górna Niwa, Poland: 1968—70¹⁾ Dane własne: 1974²⁾ Dane własne: 1975²⁾ Dane własne: 1976³⁾ Dane własne: 1982⁴⁾ Dane z piśmiennictwa — The data of literature, Polska — Poland: 5) Polska — Poland: 6) Polska — Poland: 7) Polska — Poland: 8) Polska — Poland: 9) Morawy / Moravia 10) Węgry / Hungary 11) Węgry / Hungary 12) Wskaźnik przelicz. / Conversion coefficient¹³⁾: a Wskaźnik przelicz.: b
♀ A. quadrifasciata 2,1 — 0,6 — — — — — — — — — — 1,1 1,7
M. clavicornis — 1,5 — — — — — — — — — 1,6 1,0 1,1 1,7
E. longicornis 1,3 1,0 — — — — 1,2 — — — — — — 1,1 1,7
Megachile sp. 0,9 — — 1,4 — — — — — — — — — 1,1 1,6
M. centuncularis — 1,2 1,1 1,2 — — — — — — — 1,6 1,2 1,1 1,6
M. circumcincta — 1,2 — — — — — — — — — — — 1,0 1,5
M. argentata — 1,2 1,0 1,1 — — — — — — — 1,1 1,4 1,0 1,5
M. leporina 1,0 1,0 1,0 — 1,0 1,0 1,0 1,0 1,0 — — 1,0 1,0 1,0 1,5
E. clypeata — — — — — — — — — — — 1,2 1,0 0,9 1,4
E. interrupta — 1,0 — — — — — — — — — — — 0,9 1,3
E. pollinosa — — — — — — — — — — — 1,0 1,0 0,8 1,3
♀ B. terrestris ¹⁴ + B. lucorum 1,0 — — — 0,7 0,8 0,9 — — 0,9 0,9 0,8 1,0 0,8 1,3
♀ M. willoughbiella — — 1,0 1,2 1,6 — — — — — — — — 0,9 1,3
M. maritima — 1,4 1,0 1,3 — — — — — — — — — 0,8 1,3
M. alpicola ¹⁴ — — — 1,0 — — — — — — — — — 0,8 1,2
M. rotundata ¹⁴ — — 0,8 1,0 — — — — — — 1,3 — — 0,7 1,0
M. ligniseca — — 0,9 — — — — — — — — — — 0,7 1,0
strona 310

cd. Tabeli 4

Gatunek owada / Bee species Dane własne — The own data, Puławy — Górna Niwa, Poland: 1968—70¹⁾ Dane własne: 1974²⁾ Dane własne: 1975²⁾ Dane własne: 1976³⁾ Dane własne: 1982⁴⁾ Dane z piśmiennictwa — The data of literature, Polska — Poland: 5) Polska — Poland: 6) Polska — Poland: 7) Polska — Poland: 8) Polska — Poland: 9) Morawy / Moravia 10) Węgry / Hungary 11) Węgry / Hungary 12) Wskaźnik przelicz. / Conversion coefficient¹³⁾: a Wskaźnik przelicz.: b
O. coerulescens — 0.9 0,8 0,8 — — — — — — — — — 0,6 1,0
M. dimidiata — 0,8 — — — — — — — — — — — 0,6 1,0
A. variabilis — — — — — — — — — — — — 0,7 0,6 1,0
♀ B. lapidarius 1,2 — — — 0,9 — — — — 0,2 — 1,1 1.0 0,7 1,0
B. sylvarum — — — — 1,0 — — — — 0.3 — — 0,8 0,6 0,9
♀ A. vulpina — 0,7 — — — — — — — — — — — 0.6 0,9
A. gelriae 0,6 0,5 — — — — — — — — — — — 0,6 0,9
A. labialis — — — — — 0,4 — — — — — — 0,7 0,5 0,8
R. canus 0,6 0,7 — 0,8 — — — — 0,8 — 0,6 — — 0,5 0,8
H. calceatus — — — — — — — — — — — — 0,6 0,5 0,8
♀ B. ruderarius ¹⁴ — — — — 0,9 — — — — 0,4 — — — 0,5 0,8
B. pascuorum ¹⁴ 0,5 — — — 0,9 — 0,2 — — 0,3 0,4 — 0,9 0,4 0,7
♀ A. ovatula — — — — — — — — — — — 0,5 0,5 0,4 0,7
A. flavipes — — — — — — — — — — — 0,5 0,6 0,5 0,7
H. eurygnathus — — — — — — — — — — — 0,6 0,6 0,5 0,7
H. malachurus — — — — — — — — — — — — 0,5 0,4 0.7
H. leucozonius — — — — — — — — — — — — 0,5 0,4 0,7
H. patellatus — — — — — — — — — — — — 0,4 0.4 0,5
♀ B. humilis ¹⁴ — — — — — — — — — 0,4 — — — 0,2 0.4
B. hortorum ¹⁴ — — — — — — — — — 0,03 — — 0,6 0,3 0,4
B. hypnorum — — — — — — — — — 0,3 — — — 0,2 0,3
B. muscorum — — — — — — — — — 0,3 — — — 0.2 0,3
B. pratorum — — — — — — — — — 0,2 — — — 0,1 0,2
B. pomorum — — — — — — — — — 0,05 — — — 0,03 0,05
strona 311

Tabela 4 — ciąg dalszy (w druku bez powtórzonej główki; kolumny jak na s. 309–310)

Gatunek owada / Bee species Dane własne — The own data, Puławy — Górna Niwa, Poland: 1968—70¹⁾ Dane własne: 1974²⁾ Dane własne: 1975²⁾ Dane własne: 1976³⁾ Dane własne: 1982⁴⁾ Dane z piśmiennictwa — The data of literature, Polska — Poland: 5) Polska — Poland: 6) Polska — Poland: 7) Polska — Poland: 8) Polska — Poland: 9) Morawy / Moravia 10) Węgry / Hungary 11) Węgry / Hungary 12) Wskaźnik przelicz. / Conversion coefficient¹³⁾: a Wskaźnik przelicz.: b
♀ T. dentata — 0.02 — — — — — — — — — — — 0,02 0,04
♀ B. distinguendus — — — — — — — — — 0,03 — — — 0,02 0,02
B. subterraneus — — — — — — — — — 0,01 — — — 0,01 0,01
A. mellifera ¹⁵ — — — — — 0,02 0,04 0,04 — 0,005 0,02 — — 0,02 0,01
¹⁶ 0,3 — — — — — — — — 0,04 — — — 0,2 0,3
♀ A. parietina — — — — — — — — — 0,005 — — — 0,004 0,01
♂ M. rotundata — — — — — — — — — — 0,1 — — 0,1 0.1
M. centuncularis — — 0,1 — — — — — — — — — — 0,1 0,1
M. maritima — — 0,02 — — — — — — — — — — 0,02 0,02
M. willoughbiella — — 0,01 — — — — — — — — — — 0,01 0,01
M. argentata — — 0,01 — — — — — — — — — — 0,01 0,01

Odnośniki — Notes: ¹) M. Biliński ²) J. Gosek, K. Kuna, K. Kaczmarska, A. Cybula, M. Biliński, B. Jabłoński, A. Ruszkowski ³) Jak odnośnik 2, ale wszystko w stosunku do M. centuncularis przyjętej za 1,2 As in note 2 but all in relation to M. centuncularis taken as 1,2. ⁴) B. Jabłoński, A. Ruszkowski ⁵) Olsztyn (Dylewska i inni 1970 — Dylewska and others 1970) ⁶) Bartążek pow. Olsztyn — district Olsztyn (Wrona 1984) ⁷) Tomaszówka pow. Zamość (Dylewska i inni 1970) ⁸) Komarów pow. Tomaszów Lub. (Dylewska i inni 1970) ⁹) Poznańskie (Wójtowski 1965) — wszystko w stosunku do B. terrestris przyjętego za 0,9 — all in relation to B. terrestris taken as 0,9 ¹⁰) Morawy (Ptaček 1979) — jak odnośnik 9 — as in the note 9 ¹¹) Węgry — Hungary (Moczar 1959) ¹²) „ „ (Tanacs 1974) ¹³) Na podstawie średniej ogólnej z tab. 3 — On the base of a global average from the table 3 a) w stosunku do liczby kwiatów otwieranych przez przeciętną samicę Melitta leporina in relation to the number of flowers tripped by an average Melitta leporina — female b) w stosunku do liczby kwiatów otwieranych przez przeciętną samicę Megachile rotundata in relation to the number of flowers tripped by an average Megachile rotundata — female Megachile versicolar prawdopodobnie jak M. rotundata, a Eucera dalmatica jak E. longicornis Megachile versicolor probably as M. rotundata and Eucera dalmatica as E. longicornis ¹⁴) Gatunki nadające się do chowu na większą skalę The species suitable for the breeding in a bigger scale ¹⁵) Zbieraczki nektaru lub ogół pszczół miodnych — nectar collectors or all the honeybees ¹⁶) Zbieraczki pyłku — pollen collectors (patrz odnośnik 13 w tab. 3—see the note 13 in the table 3)

strona 312

Grupa IV (nieco wolniej pracujących) to: porobnica ruda — Anthophora vulpina Pz. (A. quadrimaculata Pz.), wigorczyk lucernowiec — Rhophitoides canus (Ev.), pszczolinka koniczynowa — Andrena gelriae v.d. Vecht i inne (A. labialis K., A. ovatula K., A. flavipes Pz.), smuklik pospolity — Halictus calceatus (Scop.), lucernowiec — H. eurygnathus Blüth., lucerniak — H. malachurus K., jastrzębcowiec — H. leucozonius (Schr.) i H. patellatus Mor. oraz trzmiel rudoszary — B. sylvarum (L.), rudonogi (ugorowy) — B. ruderarius (Müll.) i rudy — B. pascuorum Scop. Z tego tylko dwa ostatnie gatunki łatwe do chowu.

Grupa V (2,5—5 razy wolniej pracujących niż M. rotundata) to: trzmiel zmienny — B. humilis Ill., ogrodowy — B. hortorum (L.), drzewny (parkowy) — B. hypnorum (L.), mchowy (żółty) — B. muscorum (F.), i leśny — B. pratorum (L). Wszystkie gatunki (najmniej ostatni) nadające się do chowu, tylko drzewny i mchowy bardzo agresywne, choć mniej niż pszczoła miodna.

Grupa VI i VII to gatunki raczej bez praktycznego znaczenia dla zapylania lucerny. Należą tu: pszczoła miodna — Apis mellifera (L.), trzmiel rdzawoodwłokowy — B. pomorum Pz., ozdobny — B. distinguendus Mor. i paskowany — B. subterraneus (L.), porobnica mularka — Anthophora parietina F., kornutka chabrowa — Tetralonia dentata Kl. oraz samce miesiarek.

PODSUMOWANIE I WNIOSKI

  1. Amegilla quadrifasciata, Melitturga clavicornis, Melitta leporina, Eucera longicornis, E. clypeata, E. interrupta, E. dalmatica i E. pollinosa, a także Megachile centuncularis, M. argentata, M. circumcincta, M. willoughbiella i M. alpicola oraz Bombus terrestris szybciej otwierają kwiaty lucerny niż Megachile rotundata lub równie szybko.
  1. Z gatunków tych jednak tylko Megachile alpicola i Bombus terrestris nadają się do chowu na większą skalę, choć w mniejszym stopniu niż Megachile rotundata; pozostałe z nich należałoby ochraniać w ich naturalnych siedliskach i tam starać się zwiększyć ich populację.
  1. Ocena wartości poszczególnych gatunków zapylaczy lucerny wyłącznie na podstawie liczby otwieranych przez nie kwiatów w jednostce czasu nie jest pełna. Wartość ta zależy bowiem również od długości okresu ich pojawu i od liczby godzin pracy w ciągu dnia, co ma być przedmiotem odrębnych opracowań.

LITERATURA

  1. Dočkova B., 1982: Lucernova listoreżešča pčeła Megachile rotundata F. (=pacifica Pz.) (Hymenoptera, Megachilidae). II. Stroitelna i oprašvašča dejnost. Rasteniev’dni Nauki, 19, 1: 112—118.
  1. Dylewska M., Jabłoński B., Sowa S., Biliński M., Wrona S., 1970: Próba określenia liczby pszczół (Hym., Apoidea) potrzebnych do należytego zapylenia lucerny, Pol. Pismo Entomol. 40, 2: 371—398.
strona 313
  1. Holm S. N., 1966: The utilization and management of bumble bees for red clover and alfalfa seed production. Ann. Rev. Entomol., 11: 155—182.
  1. Jabłoński B., 1970: Badania biologii kwitnienia i zapylania lucerny mieszańcowej — Medicago media Pers. Pszczeln. Zesz. Nauk., 14, 1—3: 1—74.
  1. Móczar L., 1959: The activity of the wild bees (Hymenoptera, Apoidea) in Hungarian lucerne fields. Acta Agron. Hung., 9: 237—289 (według Tanacs 1974).
  1. Obrtel R., Šedivý J., 1965: Opylovači vojtěšky sete v Československu. Zool. listy, 14, 4: 339—348 (według Ptaček 1979).
  1. Petkov W., Simidčiev T., 1967: Za rolata na pčelite pri opraščvaneto na lucernata. Rasteniev’ dni Nauki, 4, 5: 81—92.
  1. Ptaček V., 1975: Somes notes on the artificial rearing of the alfalfa leaf-cutter bee Megachile rotundata F. (Hymenoptera, Megachilidae in Czechoslovakia. Suppl. Bull. Techn. Apicole, 2: 267—273.
  1. Ptaček V., 1979: Výkonnost některých druhů včel (Hymenoptera, Apoidea) při opylováni vojtěšky (Medicago sativa L.). Sbornik Věd. Prací, 1978—79, 5/6: 91—98.
  1. Ruszkowski A., B. Jabłoński, M. Biliński, J. Gosek (born Krawczyk), K. Kuna, A. Cybula — The search for the methods to increase population of insects pollinating alfalfa (duplicated typescript). (1974) First Annual Report: 1—46 (tab. 3). idem (1975) Second Annual Report: 1—45 (tab. 4). idem (1976) Third Annual Report: 1—29 (tab. 14). idem (1979) Final Research Report: 1—69 (tab. 3a, 3b).
  1. Tanacs L., 1974: The flower-visiting activity of Apoidea on lucerne. Acta Biol. Szeged, 20: 179—182.
  1. Wójtowski F., 1965: Zastosowanie błonkówek pszczołowatych z rodzaju Bombus Latr. oraz Anthophora Latr. (Hymenoptera, Apoidea) do zapylania plantacji nasiennych roślin motylkowych. Rocz. WSR Poznań, 24: 224—274.
  1. Wrona S., 1984: Owady zapylające lucernę w Bartążku k. Olsztyna i charakterystyka ich pracy na kwiatach. Biuletyn IHAR, 154: 111—128.

ЧИСЛО ЦВЕТКОВ ЛЮЦЕРНЫ ОТКРЫВАНЫХ РАЗЛИЧНЫМИ ВИДАМИ ПЧЕЛ В ЕДИНИЦЕ ВРЕМЕНИ

А. Рушковски, М. Билиньски, Б. Яблонски, Я. Госэк

Резюме

Наблюдения по числе цветков люцерны открываных в течении одной минуты отдельными видами пчел прсведено в Пулавах в 1968- 1970, 1974 – 1976 и 1982 гг. Наблюдения авторов сравнивано с данными из литературы.

Самая большая (больше чем у Megachile rotundata F.) была скорость открывания цветков у: Amegilla quadrifasciata (Vill.), Melliturga clavicornis Latr., Melitta leporina Pz., Eucera longicornis (L.), E. interrupta Baer, E. clypeata Er., E. pollinosa (Sm.), Megachile centuncularis (L.), M. argentata (F.), M. circumcincta (K.), M. willoughbiella (K.), M. alpicola Alfk., M. maritima (K.) и Bombus terestris (L.). Точно такая как у M. rotundata или несколько меньшая у: M. ligniseca (K), Osmia coerulescens (L.), Melitta domidiata Mor., Rhophitoides canus (Ev.), Anthophora vulpina Pz., Bombus lapidarius (L.), B. pascuorum Scop., B. ruderarius (Müll), B. sylvarum (L.), и некоторых видов Andrena F. и Halictus Latr.

Ценность отдельных видов опылителей зависит тоже от других факторов, например от сроков и часов полёта. Эти факторы будут сбработаны отдельно.

strona 314

NUMBER OF THE LUCERNE FLOWERS TRIPPED IN THE UNIT OF TIME BY DIFFERENT BEE SPECIES

A. Ruszkowski, M. Biliński, B. Jabłoński, J. Gosek

Summary

Some observations were carried out (partially within a polish-american research program) on the number of the lucerne flowers tripped per one minute by individual bee species at Puławy during the years 1968—1970, 1974—1976 and 1982. Own observations on 25 bee species were completed with some data from literature (further 20 bee species).

Bee species working more quickly (1,2—1,7 times) than Megachile rotundata F. were following: Amegilla quadrifasciata (Vill.), Melitturga clavicornis Latr., Melitta leporina Pz., Eucera longicornis (L.), E. interrupta Baer, E. clypeata Er., E. pollinosa (Sm.), Megachille centuncularis (L.), M. argentata (F), M. circumcincta (K.), M. willoughbiella (K.), M. alpicola Alfk., M. maritima (K.) and Bombus terrestris (L.).

Bee species working just similar as M. rotundata (F.) or a little worse (1.0—1.5 times), were: M. ligniseca (K.), Osmia coerulescens (L.), Melitta dimidiata Mor., Rhophitoides canus (Ev.), Anthophora vulpina Pz., Bombus lapidarius (L.), B. pascuorum Scop., B. ruderarius (Müll.), B. sylvarum (L.) and some species of Andrena F. and Halictus Latr.

A value of individual species of pollinators depends also on other factors e.g. dates and hours of flying. These factors will be an object of separate elaborations.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 303: „lucerówki polskiej” → lucernówki polskiej
  • s. 303: „miesiarka lucerówka” → miesiarka lucernówka
  • s. 304, tab. 2: „Ąverage” → Average
  • s. 306, 308, tab. 3: „Skandinavia” → Scandinavia
  • s. 306, 308, tab. 3: „An global average” → A global average
  • s. 308, tab. 3: „Czechosłovakia” → Czechoslovakia
  • s. 308, tab. 3, odn. 5: „Wójtowski (1961)” → Wójtowski (1965)
  • s. 308, tab. 3, odn. 13: „amound” → amount
  • s. 311, tab. 4, odn. 13: „versicolar” → versicolor
  • s. 313, piśmiennictwo: „Somes notes” → Some notes
  • s. 313, tytuł rosyjski: „ОТКРЫВАНЫХ” → ОТКРЫВАЕМЫХ
  • s. 313, streszczenie: „открываных” → открываемых
  • s. 313, streszczenie: „прсведено” → проведено
  • s. 313, streszczenie: „Melliturga” → Melitturga
  • s. 313, streszczenie: „terestris” → terrestris
  • s. 313, streszczenie: „domidiata” → dimidiata
  • s. 313, streszczenie: „сбработаны” → обработаны
  • s. 314, streszczenie: „Megachille” → Megachile

Podobne wpisy