WIOSENNY WZORZEC SKŁADU GATUNKOWEGO TRZMIELI (BOMBUS LATR.) NA RÓŻNYCH ROŚLINACH
tekst: Andrzej Ruszkowski, Maria Zadura, Mieczysław Biliński, Janina Gosek, Krystyna Kaczmarska
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XLI, 1997 — Andrzej Ruszkowski, Maria Zadura, Mieczysław Biliński, Janina Gosek, Krystyna Kaczmarska
strona 43PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XLI 1997
Andrzej Ruszkowski, Maria Zadura, Mieczysław Biliński, Janina Gosek, Krystyna Kaczmarska
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Streszczenie
Na podstawie obserwacji trzmieli, oblatujących poszczególne gatunki roślin wiosennych w Puławach (w okolicach parku pałacowego) w latach 1961-1967 oraz w niektórych innych miejscowościach, opracowano wzorzec składu gatunkowego trzmieli na każdej z tych roślin (osobno dla kwietnia, maja i czerwca), z którym można porównywać skład gatunkowy trzmieli z innych miejscowości i lat, w celu stwierdzenia jakie gatunki trzmieli dominują w danej miejscowości, lub w jakim kierunku zmienia się skład fauny trzmieli w miejscowościach, w których skład ten badany już był wcześniej. Wzorzec ten obejmuje 68 gatunków roślin.
Badania potwierdziły potencjalne znaczenie trzmieli dla zapylania drzew i krzewów owocowych: trzmiela drzewnego – B. hypnorum (L.) głównie dla agrestu i czereśni, a trzmiela ziemnego – B. terrestris (L.) i gajowego – B. lucorum (L.) – głównie dla jabłoni i porzeczki czarnej.
Słowa kluczowe: trzmiel, monitoring, zapylanie, sad, jagodnik.
WPROWADZENIE
Trzmiele mają ogromne znaczenie jako owady zapylające, a liczebność ich maleje i jest bardzo różna w różnych rejonach. Poszczególne gatunki trzmieli różnią się także potrzebami pokarmowymi i znaczeniem gospodarczym, oblatując często zupełnie odmienne gatunki roślin.
Poznanie typowego składu gatunkowego trzmieli w jednej jakiejś miejscowości i czasie, oblatujących poszczególne gatunki roślin, umożliwiłoby uzyskanie swego rodzaju „składu wzorcowego” (ustalonego osobno dla każdego gatunku rośliny i dla każdego miesiąca), z którym można by porównywać składy gatunkowe z innych miejscowości lub lat.
Celem obecnej pracy było ustalenie takiego składu wzorcowego dla miesięcy wiosennych: kwietnia, maja i czerwca.
Porównując z nim skład gatunkowy trzmieli z tego samego gatunku rośliny i tegoż miesiąca, ale z innej miejscowiści, można ocenić różnice między miejscowościami odnośnie dominacji poszczególnych gatunków trzmieli – co
strona 44może pomóc we właściwej rejonizacji zapylanych przez nie upraw nasiennych czy owocowych. Porównując zaś składy z innych dziesięcioleci można zorientować się w kierunku zachodzących zmian, i w tym, które z gatunków trzmieli są najbardziej zagrożone wytępieniem, a więc wymagają szczególnej ochrony.
Poznanie typowego składu gatunkowego trzmieli na różnych roślinach pozwala również na orientację, które gatunki trzmieli odegrać mogą największą rolę w zapylaniu poszczególnych upraw, co próbowaliśmy już ustalić we wcześniejszych pracach (Ruszkowski 1968abc, 1969abcde, 1970abc, 1971, 1974; Ruszkowski, Biliński 1968ab, 1970; Ruszkowski, Żak 1969; Biliński 1970, 1977; Sowa i in. 1974), ale co podlega tu dodatkowej weryfikacji.
Ogólny skład gatunkowy trzmieli w poszczególnych miesiącach lat 1961-1967 na badanym terenie podany został w pracy Ruszkowski i in. 1981, ale bez podziału na oblatywane gatunki roślin.
METODYKA
Wzorcowy skład gatunkowy trzmieli opracowano głównie na podstawie obserwacji i odłowów trzmieli zebranych w latach 1961-1967 w Puławach w parku pałacowym i jego sąsiedztwie, na marginesie innych tematów prowadzonych wówczas przez A. Ruszkowskiego i M. Zadurę w Laboratorium Ochrony Roślin IUNG.
Wzorzec ten opracowano osobno dla kwietnia, maja i czerwca (tab. 1), a następnie uzupełniono go innymi gatunkami roślin z tychże miesięcy obserwowanymi w innych miejscowościach lub latach (tab. 2).
Na podstawie okazów zebranych i obserwowanych na danym gatunku roślin ustalono procentowy skład gatunkowy trzmieli (zaokrąglając procenty do liczb całkowitych), za dominujące uznając te gatunki trzmieli, których udział w oblocie danej rośliny wynosił co najmniej 10,5%.
Trzmiele podzielono na 3 grupy: I – długojęzyczkowe (d): B. hortorum (L.), B. ruderatus (F.) – symbol H i B. subterraneus (L.) – symbol U; II – średniojęzyczkowe (s): B. confusus Schenck – symbol C, B. pascuorum Scop. – symbol A, B. ruderarius Müll. – symbol D, B. sylvarum (L.) – symbol S, B. veteranus (F.) – symbol E, B. muscorum (F.) – symbol M i B. humilis Ill. – symbol V; III- krótkojęzyczkowe (k): B. lapidarius (L.) – symbol L, B. terrestris (L.) i B. lucorum (L.) – symbol T, B. hypnorum (L.) – symbol Y i B. pratorum (L.) – symbol R.
W tekście przy omawianiu dominacji trzmieli posługiwać się będziemy wyłącznie symbolami gatunków trzmieli.
strona 45B. terrestris i B. lucorum potraktowane zostały łącznie (T), podobnie jak B. hortorum i B. ruderatus (H), gdyż gatunki te w obserwacjach są bardzo trudne do rozróżnienia, a oblatują raczej te same gatunki roślin.
Środowisko parku puławskiego wydaje się zbliżone do dawnych stosunków florystycznych znacznej części Polski (wyjąwszy tereny zwartych lasów iglastych, gór, bagien, natomiast bardzo odbiega od terenów wylesionych, zestepowionych i poddanych intensywnej monokulturowej uprawie roli lub silnie uprzemysłowionych), z tym, że zostało ono wzbogacone licznymi roślinami uprawnymi, ozdobnymi i zielarskimi.
WYNIKI
W latach 1961-1967 wiosną dominowały w Puławach w okolicy parku (tab. 1): B. pascuorum (głównie na Pulmonaria, Pulsatilla, Galeobdolon, Ajuga, Symphytum, Anchusa, Trifolium pratense), B. hypnorum (głównie na Salix, Ribes grossularia, Spiraea, Cerasus avium, Cotoneaster, Plantago, Rosa), B. terrestris i B. lucorum (głównie na Corydalis, Ribes nigrum, Malus, Aesculus, Lupinus, Papaver, Aruncus), mniej i dopiero od maja – B. hortorum i B. ruderatus (głównie na Corydalis, Lamium maculatum, Weigela, Delphinium i Digitalis), B. lapidarius (głównie na Chelidonium, Aesculus, Caragana, Allium fistulosum i Centaurea cyanus), B. ruderarius (w czerwcu, głównie na Leonurus) i B. pratorum (głównie na Pulmonaria, Lamium maculatum i Chelidonium).
Rośliny wiosenne można podzielić na 7 podstawowych typów (grup – liczby rzymskie) i liczne podgrupy (liczby arabskie) w zależności od dominacji oblatujących je trzmieli:
I – tylko długojęzyczkowych (d): 1 – H (Delphinium, Digitalis);
II – długojęzyczkowych i krótkojęzyczkowych (dk): 1 – HT (Hyacinthus), 2 – HTYR (Weigela);
III – długo- i średniojęzyczkowych (ds): 1 – HA (Trifolium pratense, Salvia officinalis, Galeobdolon), 2 – HAD (Lamium album);
IV – długo-, średnio- i krótkojęzyczkowych (dsk): 1 – HADY (Echium, Symphytum), 2 – HADT (Medicago), 3 – HADTY (Glechoma), 4 – HAL (Nepeta grandiflora, Salvia pratensis), 5 – HADL (Anthyllis),
strona 466 – HALT (Caragana, Ajuga), 7 – HAR (Stachys silvatica), 8 – HATR (Lamium maculatum), 9 – HAYR (Pulmonaria), 10 – HALYR (Chelidonium), 11 – HATY (Corydalis, Ribes aureum);
V – tylko średniojęzyczkowych (s): 1 – AD (Leonurus);
VI – średnio- i krótkojęzyczkowych (sk): 1 – AY (Rubus idaeus, Pulsatilla, Lycium, Salvia verticillata), 2 – AYR (Scrophularia, Atropa, Symphoricarpos), 3 – AL (Anchusa), 4 – ALY (Cerinthe, Chamaenerion), 5 – ATY (Malus), 6 – ATYR (Ribes nigrum, R. grossularia), 7 – ALTYR (Cerasus avium), 8 – ADL (Lotus, Onobrychis), 9 – ADLT (Lupinus polyphyllus, Gaillardia), 10 – ADLY (Phlomis), 11 – D5L (Stachys recta), 12 – DLY (Philadelphus);
VII – tylko krótkojęzyczkowych (k): 1 – Y (Spiraea media, S. chamaedrifolia, Rosa, Cotoneaster, Plantago media, P. lanceolata, Hypericum), 2 – TY (Salix, Spiraea japonica, S. bumalda, Aruncus, Tilia platyphyllos), 3 – LY (Tilia rubra), 4 – LYR (Sisymbrium), 5 – L (Allium fistulosum, Centaurea cyanus), 6 – LT (Aesculus octandra, Robinia, Papaver, Lamium purpureum), 7 – T (Aesculus hippocastanum, Narcissus, Lupinus luteus).
Widać wyraźnie, że różne grupy roślin mają różny skład gatunkowy trzmieli, na co z pewnością przede wszystkim wpływa głębokość położenia nektaru w odwiedzanych kwiatach.
strona 47Tabela 1. Wiosenny wzorcowy skład gatunkowy trzmieli (w %)¹ na różnych roślinach w Puławach w latach 1961-1967 (obserwowali A. Ruszkowski i M. Zadura) The spring standard percentage¹ of bumblebee species on different plant species at Pulawy in the years 1961-1967 (observers: A. Ruszkowski and M. Zadura)
| Miesiąc, roślina / Month and plant species | n² | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: H | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: U | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: A | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: D | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: S | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: M | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: L | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: T | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: Y | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: R |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| IV. KWIECIEŃ – APRIL | |||||||||||
| Corydalis solida Sm. | dsk 184 | 12 | – | 14 | – | – | – | 2 | 58 | 11 | 4 |
| Ribes nigrum L. | sk 58 | – | – | 14 | – | – | – | – | 78 | 9 | – |
| Pulsatilla vulgaris Mill. | sk 22 | 5 | – | 59 | 10 | – | – | 5 | 9 | 14 | – |
| Pulmonaria obscura Dum. | sk 230 | 7 | – | 41 | 2 | – | – | 2 | 10 | 13 | 25 |
| Ribes grossularia L. | sk 49 | 2 | – | 14 | – | – | – | – | – | 65 | 18 |
| Cerasus avium (L.) | sk 27 | 7 | – | 19 | 4 | – | – | – | 37 | 19 | 15 |
| Salix | k 39 | – | – | 3 | 3 | – | – | – | 31 | 64 | – |
| V. MAJ – MAY | |||||||||||
| Pulmonaria obscura Dum. | ds 92 | 30 | – | 48 | 2 | – | – | 2 | 8 | 7 | 2 |
| Galeobdolon luteum Huds. | ds 48 | 29 | – | 50 | 4 | – | – | – | 8 | 6 | 2 |
| Lamium album L. | ds 226 | 24 | – | 35 | 25 | – | – | 5 | 8 | – | – |
| Caragana arborescens Lam. | dsk 191 | 20 | – | 16 | 6 | – | – | 31 | 18 | 8 | 1 |
| Ajuga reptans L. | dsk 22 | 18 | – | 45 | – | – | – | 14 | 18 | 5 | – |
| Chelidonium maius L. | dsk 24 | 17 | – | 13 | 8 | – | – | 42 | 8 | 13 | – |
| Ribes aureum Pursh. | dsk 51 | 35 | – | 37 | – | – | – | 4 | 12 | 12 | – |
| Glechoma hederacea L. | dsk 21 | 14 | – | 33 | 24 | – | – | – | 14 | 14 | – |
| Lamium maculatum L. | dk 72 | 79 | – | 7 | 1 | – | – | – | 11 | – | 1 |
| Weigela | dk 31 | 42 | – | 3 | – | – | – | – | 23 | 16 | 16 |
| Lupinus polyphyllus Ldl. | sk 111 | 4 | – | 27 | 12 | 1 | – | 16 | 40 | 1 | – |
| Symphytum officinale L.⁴ | sk 69 | 6 | – | 45 | 16 | – | – | 6 | 3 | 19 | 4 |
| Ribes grossularia L. | sk 52 | 4 | – | 13 | – | – | – | – | 15 | 62 | 6 |
| Malus domestica Borb. | sk 20 | – | – | 20 | 5 | – | – | – | 40 | 25 | 10 |
| Ribes nigrum L. | sk 47 | 9 | – | 51 | – | – | – | – | 9 | 15 | 17 |
| Spiraea chamaedrifolia L. | k 52 | – | – | 6 | – | – | – | – | 6 | 87 | 2 |
| Spiraea media Schm. | k 66 | 2 | – | 6 | – | – | – | 2 | 8 | 80 | 2 |
| Cerasus avium (L.) | k 22 | – | – | 9 | – | – | – | 18 | 32 | 41 | – |
| Aesculus octandra L. | k 227 | 4 | – | 5 | – | – | – | 32 | 51 | 7 | 1 |
| Aesculus hippocastanum L. | k 132 | 1 | – | 3 | 5 | – | – | 3 | 83 | 2 | 3 |
| VI. CZERWIEC – JUNE | |||||||||||
| Delphinium hybridum hort. | d 170 | 98 | – | 1 | – | 1 | – | – | – | – | – |
| Digitalis purpurea L. | d 41 | 88 | – | 7 | 2 | – | – | – | 2 | – | – |
| Salvia officinalis L. | ds 113 | 58 | 1 | 22 | 4 | – | – | 1 | 1 | 2 | 4 |
| Trifolium pratense L. | ds 366 | 27 | – | 54 | 6 | – | 0 | 9 | 1 | 3 | 0 |
| Lamium album L. | ds 70 | 14 | 1 | 34 | 24 | – | – | 9 | 9 | 7 | 1 |
| Salvia pratensis L. | dsk 25 | 24 | 4 | 44 | 8 | – | – | 12 | 8 | – | – |
| Nepeta grandiflora M. B. | dsk 48 | 61 | – | 16 | 4 | – | – | 12 | – | 6 | – |
| Anthyllis vulneraria L. | dsk 231 | 36 | – | 36 | 13 | – | – | 13 | 1 | 0 | – |
| Echium vulgare L. | dsk 235 | 28 | – | 27 | 15 | – | – | 8 | 4 | 18 | – |
| Medicago media Pers.⁵ | dsk 108 | 13 | 1 | 42 | 18 | – | – | 9 | 15 | 3 | – |
| Symphytum officinale L. | dsk 205 | 13 | – | 22 | 2 | 1 | 2 | 1 | 3 | 48 | 6 |
| Stachys silvatica L. | dsk 63 | 16 | – | 14 | – | – | – | – | 2 | 6 | 16 |
| Lamium maculatum L. | dsk 24 | 17 | – | 37 | – | – | – | – | – | 8 | 37 |
Tabela 1. c.d.
| Miesiąc, roślina / Month and plant species | n² | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: H | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: U | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: A | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: D | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: S | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: M | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: L | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: T | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: Y | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: R |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Weigela | dk 51 | 33 | – | 6 | – | – | – | – | 16 | 29 | 16 |
| Leonurus cardiaca L.⁶ | s 47 | 2 | – | 23 | 62 | – | 2 | 4 | – | 2 | 2 |
| Phlomis tuberosa L. | sk 97 | 5 | – | 28 | 28 | – | – | 15 | 9 | 13 | 1 |
| Anchusa officinalis L. | sk 60 | – | – | 68 | 7 | – | – | 13 | 5 | 7 | – |
| Cerinthe minor L. | sk 184 | 1 | – | 41 | 10 | 1 | – | 11 | 4 | 28 | 5 |
| Chamaenerion angustifolium L. | sk 29 | – | – | 45 | 10 | – | – | 24 | – | 21 | – |
| Lycium halimifolium Mill. | sk 83 | 1 | – | 29 | 5 | – | 1 | 1 | 1 | 59 | 2 |
| Salvia verticillata L. | sk 199 | 1 | 1 | 21 | 5 | 0 | – | 10 | 3 | 58 | 2 |
| Rubus idaeus L. | sk 305 | 0 | – | 16 | 1 | – | – | 1 | 0 | 74 | 8 |
| Scrophularia nodosa L. | sk 73 | – | – | 12 | – | – | – | – | – | 70 | 18 |
| Symphoricarpos albus (L.) Blaze | sk 44 | – | – | 11 | – | – | – | – | – | 70 | 18 |
| Atropa belladonna L. | sk 42 | 2 | – | 17 | – | – | – | – | – | 62 | 19 |
| Chelidonium maius L. | sk 26 | 8 | – | 15 | – | – | – | – | 8 | 46 | 23 |
| Lupinus polyphyllus Ldl. | sk 291 | 2 | – | 20 | 14 | – | – | 22 | 32 | 10 | – |
| Gaillardia aristata Pursh. | sk 82 | 10 | – | 17 | 16 | – | – | 24 | 32 | 1 | – |
| Lotus corniculatus L. | sk 46 | 2 | – | 24 | 28 | – | – | 46 | – | – | – |
| Onobrychis viciaefolia Scop. | sk 43 | – | – | 21 | 28 | – | – | 37 | 5 | 9 | – |
| Stachys recta L. | sk 168 | 5 | – | 8 | 21 | – | – | 55 | 10 | 1 | – |
| Philadelphus coronarius L. | sk 60 | 2 | – | 7 | 13 | – | – | 40 | 7 | 30 | 2 |
| Allium fistulosum L. | k 52 | – | – | – | – | – | – | 96 | – | 4 | – |
| Centaurea cyanus L. | k 26 | – | – | – | 8 | – | – | 92 | – | – | – |
| Robinia pseudacacia L. | k 45 | 4 | – | – | – | – | – | 51 | 44 | – | – |
| Aesculus octandra Morsh. | k 90 | 8 | – | 9 | – | – | – | 36 | 42 | 6 | – |
| Papaver orientale L. | k 38 | 3 | – | – | – | – | – | 13 | 84 | – | – |
| Tilia rubra DC. | k 53 | 6 | – | 4 | – | – | – | 28 | 9 | 51 | 2 |
| Aruncus silvester Kost. | k 22 | – | – | – | – | – | – | – | 55 | 45 | – |
| Tilia platyphyllos Scop. | k 91 | 3 | – | 5 | – | – | – | 4 | 25 | 62 | – |
| Spiraea japonica L. F.⁷ | k 174 | 1 | – | 6 | 1 | – | – | – | 22 | 68 | 2 |
| Cotoneaster bullata Bois. | k 25 | – | – | 4 | – | – | – | – | – | 96 | – |
| Spiraea chamaedrifolia L. | k 48 | – | – | – | 2 | – | – | – | 8 | 90 | – |
| Plantago media L.⁸ | k 59 | 2 | – | – | – | – | – | – | 7 | 90 | 2 |
| Rosa polyantha S. et Z.⁹ | k 42 | 2 | – | 2 | 2 | – | – | – | 5 | 88 | – |
| Hypericum perforatum L. | k 285 | 3 | – | 6 | 2 | – | – | 10 | 10 | 68 | 1 |
Odnośniki – Notes: ¹ 0 = 0,1-0,49% ² n – liczba obserwowanych trzmieli – number of the observed bumble-bee individuals d – dominacja trzmieli długojęzyczkowych – domination of long-tongued bumble-bees (HU) s – dominacja trzmieli średniojęzyczkowych – domination of middle-tongued bumble-bees (CADSEMV) k – dominacja trzmieli krótkojęzyczkowych – domination of short-tongued bumble-bees (LTYR) ³ Symbole gatunków trzmieli – Symbols of Bombus species: H – t. ogrodowy – B. hortorum (L.) + t. złotopasy – B. ruderatus (F.) U – t. paskowany – B. subterraneus (L.) A – t. rudy – B. pascuorum Scop. D – t. rudonogi – B. ruderarius Müll. S – t. rudoszary – B. sylvarum (L.) M – t. żółty – B. muscorum (F.) V – t. zmienny – B. humilis Ill. L – t. kamiennik – B. lapidarius (L.) T – t. ziemny – B. terrestris (L.) + t. gajowy – B. lucorum (L.) Y – t. drzewny – B. hypnorum (L.) R – t. leśny – B. pratorum (L.) ⁴ + 1%V ⁵ + Medicago falcata L. + M. sativa L. ⁶ + 2%V ⁷ + Spiraea bumalda ⁸ + Plantago lanceolata L. ⁹ + Rosa canina L.
strona 49Tabela 2. Skład gatunkowy trzmieli (w %) na roślinach wiosennych nie występujących w składzie wzorcowym. The percentage of bumble-bee species on the spring plant species, which not appeared in standard percentage
| Miesiąc, roślina, miejscowość, lata / Month, plant species, locality, years | n² | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: H | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: U | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: A | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: D | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: S | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: M | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: L | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: T | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: Y | Gatunki trzmieli – Species of Bombus³: R |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| IV. KWIECIEŃ – APRIL | |||||||||||
| Primula elatior (L.) Grufb. | |||||||||||
| Plebańska Góra 1962¹ | 27 | 22 | – | 30 | – | 11 | – | – | 4 | 4 | 30 |
| Hyacinthus orientalis L. | |||||||||||
| Puławy-Kępa 1962⁴ | 44 | 14 | 2 | – | – | – | – | 2 | 77 | 5 | – |
| Narcissus sp. | |||||||||||
| Puławy-Kępa 1962⁴ | 30 | 10 | 3 | – | – | – | – | 7 | 77 | 3 | – |
| V. MAJ – MAY | |||||||||||
| Onobrychis viciaefolia Scop. | |||||||||||
| Puławy-Górna Niwa 1984-90⁵ | 21 | – | – | 91 | – | – | – | – | – | 5 | 5 |
| Lamium purpureum L. | |||||||||||
| Puławy-Górna Niwa 1984-90⁵ | 21 | – | – | – | – | – | – | 62 | 38 | – | – |
| VI. CZERWIEC – JUNE | |||||||||||
| Vicia villosa Roth. | |||||||||||
| Wrocław-Swojec 1963⁶ | 30 | 13 | 30 | 17 | 17 | – | – | 22 | – | – | – |
| Sisymbrium sp. | |||||||||||
| Łęka (pow. Puławy) 1987-89⁷ | 22 | – | – | 5 | – | – | – | 14 | 9 | 41 | 32 |
| Lupinus luteus L. | |||||||||||
| Wojszyn (pow. Puławy) 1990⁴ | 23 | – | – | – | – | – | – | 9 | 91 | – | – |
Odnośniki – Notes: ¹ (Ćwierzyk 1962) ²⁻³ jak w tab. 1 – as in the table 1 ⁴ observ. A. Ruszkowski ⁵ leg. et observ. A. Ruszkowski, K. Kaczmarska, M. Biliński, J. Gosek, J. Wojdaszka ⁶ leg., det. et observ. M. Biliński ⁷ leg. et observ. A. Ruszkowski, J. Gosek, K. Kaczmarska
WNIOSKI
- Rośliny wiosenne można uporządkować, w 7 grup i szereg podgrup, pod względem składu gatunkowego oblatujących je trzmieli, uzyskując wzorzec, z którym można później porównywać składy gatunkowe trzmieli na tychże gatunkach roślin w innych miejscowościach lub latach.
- Bombus terrestris (L.) i B. lucorum (L.) mogą odgrywać większą rolę wiosną w zapylaniu jabłoni i porzeczki czarnej, a B. hypnorum (L.) – w zapylaniu czereśni i agrestu.
LITERATURA
Biliński M. (1970) – Wyniki obserwacji nad przegryzaniem kwiatów przez trzmiele – Bombus Latr. (Hym., Apidae). Pol. Pismo Entomol., 40(1):107-123.
Biliński M. (1977) – Oblot koniczyny czerwonej przez owady zapylające. Pol. Pismo Entomol., 47:487-505.
Ruszkowski A. (1969a) – Skład gatunkowy trzmieli – Bombus Latr. (Hym., Apidae) oblatujących dziko rosnące rośliny motylkowe. Pol. Pismo Entomol., 39(1):147-157.
Ruszkowski A. (1969b) – Rośliny pokarmowe trzmiela parkowego – Bombus hypnorum (L.) i jego znaczenie gospodarcze. Pam. Puł., 36:321-338.
Ruszkowski A. (1969c) – Rośliny pokarmowe trzmiela leśnego – Bombus pratorum (L.) i jego znaczenie gospodarcze. Pam. Puł., 36:339-354.
Ruszkowski A. (1969d) – Rośliny pokarmowe trzmiela rudego – Bombus agrorum (F.) i jego znaczenie gospodarcze. Pam. Puł., 37:385-409.
Ruszkowski A. (1969e) – Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze trzmieli z podrodzaju Subterraneobombus Vogt. Pam. Puł., 37:411-428.
Ruszkowski A. (1971) – Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze trzmiela ziemnego – Bombus terrestris (L.) i trzmiela gajowego – B. lucorum (L.). Pam. Puł., 47:215-250.
Ruszkowski A. (1974) – Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze niektórych trzmieli z podrodzaju Agrobombus Vogt. Pam. Puł., supl. 58:5-26.
Ruszkowski A., Biliński M. (1969) – Trzmiele oblatujące wykę i inne rośliny strączkowe. Pam. Puł., 36:281-320.
Ruszkowski A., Biliński M. (1970) – Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze trzmieli z podrodzajów Pomobombus Vogt i Confusibombus Ball. Pam. Puł., supl. 37:33-42.
Ruszkowski A., Zadura M., Kaczmarska K. (1981) – Skład gatunkowy trzmieli – Bombus Latr. (Apidae, Hymenoptera) w Puławach w latach 1961-1972. Pol. Pismo Entomol., 51:307-322.
Ruszkowski A., Żak B. (1969) – Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze trzmieli z podrodzaju Hortobombus Vogt. Pam. Puł., 37: 359-384.
Sowa S., Ruszkowski A., Biliński., Kosior A. (1974) – Liczebność i skład gatunkowy owadów zapylających koniczynę czerwoną w niektórych rejonach Polski w latach 1972 i 1973. Wstępne wyniki badań nad nasiennictwem koniczyny czerwonej. IUNG, Puławy:17-19.
strona 51THE SPRING STANDARD OF THE COMPOSITION OF BUMBLEBEE SPECIES (BOMBUS LATR.) ON DIFFERENT PLANT SPECIES
A. Ruszkowski, M. Zadura, M. Biliński, J. Gosek, K. Kaczmarska
Summary
A standard composition of bumblebee species on different plant species during April, May and June was stated basing on the own observations on flower of 68 plant species at Pulawy (in environments of palace park) during the years 1961-1967 and in some other localities. This standard composition was elaborated separately for each month and for each plant species.
Bumblebee species compositions in other localities or in other years may be comparised with the standard composition.
These investigations confirmed the potential importance of the bumblebees for pollination of fruit trees and fruit bushes: of Bombus hypnorum (L.) – mainly for Ribes grossularia and Cerasus avium and of B. terrestris (L.) and B. lucorum (L.) – mainly for Malus and Ribes nigrum.
Keywords: Bombus, monitoring, pollination, orchard.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 43: „miejscowiści” → miejscowości
- s. 50, piśmiennictwo: „Biliński., Kosior A.” → Biliński M., Kosior A.
- s. 51, streszczenie: „comparised” → compared
