TRZMIELE ZIEMI LUBUSKIEJ
tekst: Mieczysław Biliński, Andrzej Ruszkowski, Krystyna Kaczmarska
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXIV, 1990 — Mieczysław Biliński, Andrzej Ruszkowski, Krystyna Kaczmarska
strona 57PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXXIV 1990
Mieczysław Biliński, Andrzej Ruszkowski, Krystyna Kaczmarska
Oddział Pszczelnictwa ISK w Puławach
STRESZCZENIE
W województwie zielonogórskim i gorzowskim w latach 1972—1974 złowiono 16 gatunków trzmieli. W 75% miejscowości dominowały Bombus terrestris (L.) i B. lucorum (L.), w innych — B. lapidarius (L.), B. sylvarum (L.) lub B. pascuorum (Scop.). Subdominantami były lokalnie także — B. ruderarius (Müll.), B. hortorum (L.) i B. muscorum (F.). Oprócz tego występowały: B. ruderatus (F.), B. humilis (I11.), B. confusus Schenck, B. pomorum (Pz.), B. subterraneus (L.), B. veteranus (F.), B. hypnorum (L.) i B. distinguendus (Mor.). Zagęszczenie trzmieli (badane metodą przemarszu) wynosiło 600—23750 osobników na 1 ha koniczyny czerwonej i w woj. gorzowskim oraz w południowo-wschodniej części woj. zielonogórskiego było na ogół wystarczające teoretycznie dla uzyskania opłacalnych plonów nasion. Tereny te można więc uważać za potencjalny rejon nasienny koniczyny czerwonej. Były to pierwsze w ogóle badania fauny trzmieli tych województw.
WSTĘP I METODYKA
Po opracowaniu składu gatunkowego i zagęszczania trzmieli w Polsce południowej (bez Śląska), oraz na Mazowszu i na Wyżynie Małopolskiej (Ruszkowski i in. 1989ab, Sowa i in. 1989) podjęliśmy analogiczne opracowanie trzmieli rejonu polskiej części szeroko rozumianej Ziemi Lubuskiej, obejmującego województwa zielonogórskie i gorzowskie.
Badania (częściowo finansowane przez IUNG) prowadziliśmy tu w latach 1972—1974, głównie na koniczynie czerwonej. Żadne wcześniejsze badania nad trzmielami nie były w tym rejonie prowadzone. Jedynie Schmidt (1918) opisał znalezione tu gniazdo trzmiela ziemnego — Bombus terrestris (L.).
Stosowaną metodykę opisano w pracach wcześniejszych (Ruszkowski i in. 1989 ab, Sowa i in. 1989). Najliczniejszy gatunek trzmiela określono jako dominujący, inne gatunki — stanowiące co najmniej 10%
strona 58
ZIELONA GÓRA — province: 1 — Buczyna, 2 — Kamienica, 3 — Włostów, 4 — Witoszyn, 5 — Iłowa, 6 — Niegosławice, 7 — Nowe Miasteczko, 8 — Niedoradz, 9 — Piaski, 10 — Kosierz, 11 — Osiecznica, 12 — Darnawa, 13 — Lubinicko, 14 — Boczów. GORZÓW — province: 15 — Serbów, 16 — Tursk, 17 — Templewo I, 18 — Templewo II, 19 — Sarbinowo, 20 — Mościczki, 21 — Witnica, 22 — Lubczyno, 23 — Santok, 24 — Wysoka, 25 — Moczkowo, 26 — Dzikowo, 27 — Mostkowo, 28 — Żeńsko, 29 — Strzelce Kraj., 30 — Dobiegniew, 31 — Osieczno.
ogółu trzmieli złowionych — określano jako subdominanty. Badania zagęszczenia trzmieli w terenie prowadził M. Biliński. Poza nim w łowieniu trzmieli brali udział Ł. Bilińska oraz (tylko w 1972 r.) E. Waligóra i K. Kaczmarska. Trzmiele złowione oznaczał, A. Ruszkowski, ujmując łącznie trzmiela ziemnego i gajowego jako „trzmiele ziemne”. Punkty badań podano na mapce (ryc. 1).
WYNIKI
1. Skład gatunkowy trzmieli
We wszystkich badanych miejscowościach woj. zielonogórskiego (tab. 1) dominowały (42—98%) „trzmiele ziemne” — Bombus terrestris (L.) i B.
strona 59Tabela 1 Skład gatunkowy trzmieli (w %) w woj. zielonogórskim i gorzowskim The bumblebee species percentage in provinces: Zielona Góra and Gorzów
| Miejscowość, data / Locality, date | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: P | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: C | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: I | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ru |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ZIELONA GÓRA: | ||||||||||||||||
| Buczyna³ 1974.8.5 | 44 | — | 98 | 2 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Kamienica³ 1973.7.31 | 60 | — | 61 | 22 | 3 | 2 | — | 2 | 2 | — | — | 3 | — | — | — | — |
| Kamienica 1974.8.5 | 21 | — | 80 | 5 | 5 | — | — | — | 10 | — | — | — | — | — | — | — |
| Włostów³ 1973.7.31 | 56 | — | 48 | 14 | 14 | 11 | 2 | — | 4 | — | — | — | — | — | 7 | — |
| Witoszyn³ 1974.8.5 | 27 | — | 67 | 7 | 4 | 11 | — | — | 4 | — | — | — | — | — | 7 | — |
| Iłowa⁴ 1973.7.31 | 36 | — | 28 | — | — | 31 | — | — | 38 | — | — | — | — | — | 3 | — |
| Niegosławice³ 1972.8.10 | 29 | — | 66 | 28 | — | — | — | — | 3 | — | — | — | 3 | — | — | — |
| N. Miasteczko³ 1974.8.8 | 15 | — | m² | ײ | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Niedoradz⁴ 1973.8.2. | 17 | — | m | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Piaski⁴ 1972.8.8 | 29 | — | 97 | — | — | 3 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Kosierz³ 1974.8.6 | 14 | — | m | — | × | × | — | — | — | — | — | — | — | — | × | — |
| Osiecznica³·⁴ 1972.8.9 | 33 | — | 42,5 | 6 | 15 | 6 | 18,5 | — | 6 | — | — | — | — | — | — | 6 |
| Darnawa⁴ 1974.8.6 | 10 | — | m | × | — | — | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — |
| Lubinicko⁴ 1972.8.10 | 21 | — | 62 | 38 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Boczów⁴ 1973.8.5 | 7 | — | × | × | × | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| GORZÓW: | ||||||||||||||||
| Serbów³ 1974.8.17 | 20 | — | 15 | 30 | 15 | — | — | — | 40 | — | — | — | — | — | — | — |
| Tursk³ 1973.8.5 | 59 | — | 63 | 17 | 5 | — | 8 | — | 2 | — | — | 2 | — | — | 3 | — |
| Templewo I³ 1972.8.10 | 17 | — | × | × | × | × | × | × | m | — | — | — | — | — | × | — |
| Templewo II³ 1972.8.10 | 50 | — | 66 | 6 | 12 | — | 6 | — | 4 | — | 2 | — | — | — | — | 4 |
| ” 1973.8.5 | 58 | — | 24 | 34 | 7 | — | 10 | — | 19 | — | — | — | 2 | — | 2 | 2 |
| ” 1974.8.6 | 44 | — | 48 | 23 | 13,5 | — | 4,5 | — | — | — | 2 | — | — | — | 9 | — |
| Sarbinowo³ 1974.8.17 | 41 | — | 63 | 37 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Mościczki⁴ 1973.8.5 | 16 | — | m | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | × | — |
| Witnica⁴ 1972.8.9 | 5 | — | m | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Lubczyno³ 1973.8.5 | 62 | — | 44 | 27 | 3 | — | 6 | — | 6 | 2 | — | — | — | 2 | 2 | 8 |
| Santok³ 1974.8.16 | 43 | — | 70 | 12 | 7 | 5 | 2 | — | 2 | — | — | — | — | — | 2 | — |
| Wysoka³·⁴ 1972.8.9 | 33 | — | 42,5 | 30,5 | — | 3 | — | 9 | 6 | — | — | — | — | — | 3 | 6 |
| Moczkowo³·⁴ 1974.8.16 | 31 | — | 16 | 26 | 19 | 39 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Dzikowo³ 1974.8.16 | 51 | — | 78 | 18 | — | — | — | — | — | — | — | 2 | — | — | 2 | — |
| Mostkowo³ 1973.8.4 | 68 | — | 28 | 9 | 9 | 15 | 10 | 1,5 | 9 | — | — | 1,5 | — | — | 13 | 4 |
| Żeńsko³ 1974.8.15 | 17 | — | × | m | m | × | — | — | × | — | — | — | — | — | — | — |
| Strzelce Kr.³·⁴ 1972.8.9 | 56 | — | 21 | 59 | 7 | — | — | — | 4 | — | 5 | — | — | — | — | 4 |
| Dobiegniew⁴ 1973.8.3 | 51 | 2 | 6 | 88 | 4 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Osieczno³ 1973.8.3 | 4 | — | × | — | — | — | — | — | × | × | — | — | — | — | — | — |
Odnośniki — Notes:
¹ Symbole gatunków trzmieli — Symbols of the bumblebee species:
Y — B. hypnorum (L.) — trzmiel drzewny
T — B. terrestris (L.) — t. ziemny + B. lucorum (L.) — t. gajowy
L — B. lapidarius (L.) — t. kamiennik
D — B. ruderarius (Müll.) — t. rudonogi
A — B. pascuorum (Scop.) — t. rudy
M — B. muscorum (F.) — t. żółty
V — B. hunilis (Ill.) — t. zmienny
S — B. sylvarum (L.) —t. rudoszary
E — B. veteranus (F.) — t. szary
P — B. pomorum (Pz.) — t. rdzawoodwłokowy
C — B. confusus Schenck — t. wielkooki
U — B. subterraneus (L.) — t. paskowany
I — B. distinguendus Mor. — t. ozdobny
Ho — B. hortorum (L.) — t. ogrodowy
Ru — B. ruderatus (F.) — t. ciemnopasy
² × — występuje — present
m — licznie — numerous
³ Trifolium pratense (L.)
⁴ inne rośliny — other plants
strona 60lucorum (L.), same albo przy subdominacji trzmiela kamiennika — B. lapidarius (L.), rzadko rudego — B. pascuorum (Scop.), żółtego — B. muscorum (F.) lub rudonogiego — B. ruderarius (Müll.). Jedynie w jednej miejscowości (Iłowa) dominował (38%) trzmiel rudoszary — B. sylvarum (L.) przy subdominacji trzmiela rudego i „trzmieli ziemnych”.
W woj. gorzowskim (tab. 1) również w większości punktów badań dominowały „trzmiele ziemne” (42—78%), najczęściej przy subdominacji kamiennika (12—37%), rzadko zaś trzmiela rudonogiego, rudego lub ogrodowego. Czasem też dominował kamiennik (34—88%), sam lub przy subdominacji (21—24%) „trzmieli ziemnych”. Wyjątkowo dominował (Serbów) lub był subdominatem (Templewo 1973) trzmiel rudoszary (19—40%) przy subdominacji kamiennika, „trzmieli ziemnych” i rudonogiego, lub rudy (39%) przy subdominacji kamiennika, rudonogiego i „ziemnych”.
Ogólnie biorąc, w obu tych województwach najpospolitszymi były „trzmiele ziemne” i kamiennik, co wskazuje na ubóstwo florystyczne rejonu. Ogólna liczba występujących tu gatunków trzmieli była również wyjątkowo mała, bo wynosiła w woj. gorzowskim 16 gatunków, a w zielonogórskim — zaledwie 12, podczas gdy na Mazowszu (Sowa i in. 1989) było ich 18, na Wyżynie Małopolskiej — 20, a w południowej Polsce — 24 (Ruszkowski i in. 1989 ab). Być może Ziemia Lubuska okaże się najuboższym w gatunki trzmieli rejonem Polski.
Najbardziej rozpowszechnione były tu „trzmiele ziemne”, występując we wszystkich 31 miejscowościach, na drugim miejscu był kamiennik (w 25 miejscowościach), dalej: trzmiel rudoszary (w 18), rudonogi (w 17), rudy i ogrodowy (w 13), żółty (w 8), ciemnopasy — B. ruderatus (F.) (w 6), zmienny — B. humilis (I11.) i wielkooki — B. confusus Schenck (w 4), rdzawoodwłokowy — B. pomorum (Pz.) (w 3), paskowany — B. subterraneus (L.) i szary — B. veteranus (F.) (w 2) oraz drzewny — B. hypnorum (L.) i ozdobny — B. distinguendus (Mor.) (każdy w jednej miejscowości).
2. Zagęszczenie trzmieli na koniczynie czerwonej
Zagęszczenie trzmieli (na 1 ha) na polach koniczyny czerwonej było w tym rejonie stosunkowo wysokie (tab. 2), co było jednak prawdopodobnie związane z małymi powierzchniami upraw tej rośliny, tak bardzo atrakcyjnej dla większości gatunków trzmieli, które mogły się do niej zlatywać z całej okolicy. W 1973 r. w Kamienicy stwierdzono nawet zagęszczenie trzmieli najwyższe z obserwowanych w Polsce (23750 trzmieli na 1 ha), choć w następnym roku było tam zaledwie 600 trzmieli na 1 ha.
W woj. gorzowskim zagęszczenie trzmieli w 75% miejscowości było wystarczające dla uzyskania opłacalnych plonów nasion koniczyny czerwonej (to znaczy wynosiło co najmniej 770 trzmieli długo— i średniojęzyczkowych na 1 ha, lub co najmniej 1700 trzmieli ogółem). Należy przypuszczać, że przy stopniowym rozszerzaniu upraw koniczyny czerwonej zagęszczenie trzmieli na jej polach mogłby się utrzymywać na podobnym poziomie. Województwo
strona 61Tabela 2 Zagęszczenie trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej The density of bumblebees per one hectare of red clover
| Województwo, miejscowość, rok / Province, locality, year | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: kr. ¹ | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: śr. ² | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: dł. ³ | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: b.dł. ⁴ | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: Ogółem / Total |
|---|---|---|---|---|---|
| Zielona Góra, Buczyna 1974 | 650 | — | — | — | 650 |
| Kamienica 1973 | 19710 | 2140 | 710 | 1190 | 23750 |
| Kamienica 1974 | 510 | 90 | — | — | 600 |
| Włostów 1973 | 1985 | 990 | — | 225 | 3200 |
| Witoszyn 1974 | 630 | 160 | — | 60 | 850 |
| Niegosławice 1972 | 560 | 20 | 20 | — | 600 |
| N. Miasteczko 1974 | 1000 | — | — | — | 1000 |
| Osiecznica 1972 | 750 | 790 | — | 110 | 1650 |
| Gorzów Wlkp, Tursk 1973 | 1920 | 360 | 50 | 70 | 2400 |
| Templewo I 1972 | 185 | 560 | — | 45 | 790 |
| Templewo II 1972 | 950 | 290 | 30 | 50 | 1320 |
| Templewo 1973 | 3540 | 2200 | 120 | 240 | 6100 |
| Templewo 1974 | 1480 | 450 | 40 | 80 | 2050 |
| Sarbinowo 1974 | 2400 | — | — | — | 2400 |
| Lubczyno 1973 | 2480 | 600 | 70 | 350 | 3500 |
| Dzikowo 1974 | 2160 | — | 45 | 45 | 2250 |
Odnośniki — Notes:
¹ o języczku krótkim — with the short tongue (Y,T, L)
² o języczku średnim — with the middle tongue (D,A,M,V,S,E)
³ o języczku długim — with the long tongue (P,C,U,I)
⁴ o języczku bardzo długim — with the very long tongue (Ho, Ru)
W nawiasach symbole gatunków trzmieli — jak w tab. 1
In parentheses the symbols of bumblebee species — as in the table 1
gorzowskie może więc być brane pod uwagę jako potencjalny rejon nasienny tej rośliny.
W woj. zielonogórskim zagęszczenie to tylko w 37,5% badanych punktów było wystarczające dla opłacalnych plonów nasion koniczyny czerwonej i wydaje się, że jedynie w południowo-zachodniej części tego województwa można szukać potencjalnych mikrorejonów jej upraw nasiennych.
WNIOSKI
- Ziemia Lubuska stanowi rejon o małej liczbie gatunków trzmieli, choć o znacznym zwykle ich zagęszczeniu.
- Dominują tu prawie powszechnie trzmiele krótkojęzyczkowe (Bombus terrestris L., B. lucorum. L. i B. lapidarius L.).
- Województwo gorzowskie (w okolicach o odpowiednich warunkach glebowych i klimatycznych) można uważać za potencjalny rejon nasienny koniczyny czerwonej, gdyż zagęszczenie trzmieli na większości pól było wystarczające dla opłacalnych plonów nasion tej rośliny.
- W województwie zielonogórskim opłacalnych plonów nasion można oczekiwać tylko lokalnie w południowo-zachodniej części.
LITERATURA
Ruszkowski A. i inni (1989 a) — Trzmiele Wyżyny Małopolskiej. Pszczeln. Zesz. Nauk. 33: 33—54.
Ruszkowski A. i inni (1989 b) — Trzmiele południowej Polski. Pszczeln. Zesz. Nauk. 33: 55—76.
Schmidt H., Biologische über die Erdhummel (1918). Z. wissensch. Insektenbiol., 14, Husum.
Sowa S. i inni (1989) — Trzmiele Mazowsza. Pszczeln. Zesz. Nauk., 33: 19—32.
THE BUMBLEBEES OF DISTRICT OF LUBUSZ
M. Biliński, A. Ruszkowski, K. Kaczmarska
Summary
There were 16 bumblebee species stated in the district of Lubusz (provinces of Zielona Góra and Gorzów) during 1972—1974. The dominant species were Bombus terrestris (L.) and B.lucorum (L.) in 75% of investigated localities, but B. lapidarius (L.), B. sylvarum (L.) or B. pascuorum (Scop.) — in remaining localities. The subdominant species were also locally: B. ruderarius (Müll.), B. hortorum (L.) and B. muscorum (F.). Besides they appeared also: B. ruderatus (F.), B. humilis (I11.), B. confusus Schenck, B. pomorum (Pz.), B. subterraneus (L.) B. veteranus (F.), B. hypnorum (L.) and B. distinguendus (Mor.).
The density of bumblebees (evaluated by means of the walking method) amounted 600—23750 individuals per 1 hectare of red clover. It was sufficient to obtain the payable seed yield of this plant in Gorzów province and in south-eastern part of Zielona Góra province. These areas may be recognized as a potential seed region of red clover.
Our publication represents the first data on bumblebee fauna of these provinces.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 57, 60, 62: „(I11.)” → (Ill.)
- s. 57: „zagęszczania” → zagęszczenia
- s. 59, tab. 1: „hunilis” → humilis
- s. 60: „subdominatem” → subdominantem
- s. 60: „mogłby” → mógłby
