WARTOŚĆ PSZCZELARSKA I PLONOWANIE 10 ODMIAN MALIN (RUBUS IDAEUS L.)
tekst: Kazimiera Szklanowska, Justyna Wieniarska
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXIX, 1985 — Kazimiera Szklanowska, Justyna Wieniarska
strona 231PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXIX 1985
Kazimiera Szklanowska
Zakład Botaniki AR w Lublinie
Justyna Wieniarska
Instytut Produkcji Ogrodniczej AR w Lublinie
WSTĘP
Przy wprowadzaniu nowych odmian malin do szerszej uprawy w różnych rejonach Polski, zwraca się szczególną uwagę na ich plonowanie i wartość owoców (Rebandel i in. 1975, Kawecki i in. 1978, Wieniarska i in. 1982, Gwozdecki i in. 1983). Obecnie wiadomo, że jakość i wysokość zbioru owoców zależy od dobrego zapylenia kwiatów (Free 1970, Mc Gregor 1976, Jabłoński 1981). Głównymi owadami odwiedzającymi kwiaty malin są pszczoły miodne i decydują one o plonie, a także o dorodności owoców nawet w przypadku odmian samopłodnych (Miśić i Tesović 1973, Redalen 1980, Wieniarska i in. 1982). Zagęszczenie pszczół na jednostce powierzchni wiąże się natomiast z obfitością i atrakcyjnością kwiatów danej odmiany (Free 1970, Jabłoński 1981). Pszczelarze prowadząc gospodarkę wędrowną, lub wypożyczając rodziny pszczele do zapylania malin, chcą wiedzieć na jaki pożytek nektarowy oraz pyłkowy mogą liczyć z tych roślin.
Nektarowanie malin badano głównie w Związku Radzieckim, a dane z różnych obszarów kraju cytuje Głuchow (1955). Maurizio (1969) określiła wydajność nektarową tych roślin w warunkach Szwajcarii, a Simidčiev (1980) w Bułgarii. W Polsce wydajność miodową dla maliny i jeżyny w środowisku leśnym oszacowała Szklanowska (1972, 1973). Masę pyłku wytwarzaną przez kwiaty kilku odmian malin badali dotychczas Bobrzyńska (1973), Simidčiev (1976) i Szklanowska (1983).
Celem niniejszej pracy była ocena wartości pszczelarskiej dziesięciu odmian malin, przy czym dla pełnej ich charakterystyki dołączano niektóre wyniki badań plonowania. Zdecydowano jednocześnie określić pożytek nektarowy i pyłkowy dostarczany pszczołom przez wieloodmianową plantację malin w kolejnych dniach okresu kwitnienia.
strona 232MATERIAŁ I METODY BADAŃ
Doświadczenie przeprowadzono w okolicach Lublina w latach 1980—1983. Obiektem badań były krzewy 10 odmian malin: Canby, Glen Glova, M. Admiral, M. Jewel, M. Orion, M. Seedling, Norna, Newburgh, September, Veten. Posadzono je wiosną 1977 roku w roztawie 2,5 m × 0,5 m na glebie zaliczanej do lekkich glin pylastych.
Doświadczenie założone było w 10 powtórzeniach według metody bloków kompletnie zrandomizowanych. Każde poletko stanowiło odcinek szpaleru o długości 4,5 m i obejmowało po 10 roślin danej odmiany. Nawożenie plantacji było ustalane co roku na podstawie analizy gleby oraz liści malin i wynosiło na 1 ha: 80—100 kg, N, 60—70 kg K2O i 120—150 P2O5 w czystym składniku. Gleba utrzymywana była w ugorze herbicydowym (Gesotop 50 + Gramoxone), a ochronę roślin oraz wszystkie zabiegi agrotechniczne prowadzono według najnowszych zaleceń.
Po zbiorze owoców, na następny rok pozostawiano po 5—7 pędów najsilniejszych w każdym krzewie danej odmiany. Zimowało zatem rokrocznie na 1 ha od 40—60 tys. pędów, kwitło ich natomiast znacznie mniej — około 38 tys. na 1 ha.
W celu określenia obfitości kwitnienia malin co roku liczono na 100 pędach każdej z 10 badanych odmian kwiatostany, a następnie kwiaty w 30 losowo wziętych kwiatostanach. Iloczyn tych dwu wartości stanowił średnią liczbę kwiatów na pędzie danej odmiany.
Dzienną i sezonową dynamikę rozkwitania malin poznano dzięki liczeniu codziennie, w 1-godzinnych odcinkach czasu, wszystkich nowo rozkwitłych kwiatów na oznakowanych 10 pędach każdej odmiany.
Zagęszczenie pszczół na malinach badano przez cały okres kwitnienia plantacji. Codziennie w 2-godzinnych odstępach czasu, od 8.00 do 18.00, dwie osoby idąc wzdłuż szpaleru liczyły pszczoły pracujące równocześnie po jednej i po drugiej jego stronie. Ze względu na czasochłonność tych obserwacji oblot pszczół co 2 godziny sprawdzano nie na wszystkich poletkach, ale na sześciu każdej odmiany.
Nektarowanie malin badano metodą pipetową (Jabłoński, Szklanowska 1979). Próby pochodzące z 24-godzinnych odcinków czasu całego okresu kwitnienia wykorzystano do badań porównawczo-odmianowych i oznaczeń koncentracji cukrów w nektarze, a także określenia dziennej wydajności miodowej z 1 ha plantacji malin. Próby pobierane z kwiatów 4-dniowych stanowiły całe porcje nektaru, jaką kwiaty wydzielały w ciągu swego życia, w różnych fazach kwitnienia roślin. Ten nektar posłużył do określenia średniej masy cukrów wytworzonej przez jeden kwiat i do wyliczeń ogólnej wydajności miodowej dla poszczególnych odmian z 1 ha uprawy.
Dynamikę pylenia badano dla wszystkich odmian przez cały okres kwitnienia, zaznaczając trzy razy dziennie (o godzinie 8.00, 12.00 i 16.00) kartonowymi etykietkami po 10 świeżo rozkwitających kwiatów. Przed zawieszeniem nowych etykiet szacowano procent wypylonych pylników
strona 233w każdym wcześniej zaznaczonym kwiecie. Sprawdzanie ich dokładnej liczby w trzech porach dnia było niewykonalne, ponieważ w jednym kwiecie maliny znajduje się około 100 bardzo małych pylników.
Średnią masę pyłku wytwarzaną przez kwiaty malin ustalano na podstawie codziennie pobieranych trzech prób 10-kwiatowych każdej odmiany, przez cały okres ich kwitnienia. W tych badaniach zastosowano modyfikację metody eterowej Warakomskiej (1972).
Ogólną wydajność pyłkową z 1 ha wyliczono w drodze mnożenia średniej masy pyłku z jednego kwiatu danej odmiany przez liczbę kwiatów wytworzoną na jednostce powierzchni w kolejnych latach badań. W celu określenia wydajności pyłkowej dla poszczególnych dni okresu kwitnienia mnożono średnią masę pyłku z jednego kwiatu przez liczbę kwiatów ,jaka w danym dniu pyliła na 1 ha plantacji. Te obliczenia były możliwe dzięki temu, że znano liczbę kwiatów rozkwitających codziennie na jednostce powierzchni i ich długość okresu pylenia.
Badania żywotności pyłku przeprowadzano na preparatach barwionych acetokarminem. Pyłek do tych analiz pochodził z kwiatów różnych faz kwitnienia. Procent pyłku żywotnego i nieżywotnego odnoszono do ogólnej sumy 300 ziarn liczonych w kilku miejscach preparatu.
Równocześnie z badaniami żywotności pyłku sprawdzano jego zdolność kiełkowania na pożywce składającej się z 12,5% sacharozy i 0,6% agaru. Odczyt przeprowadzano każdorazowo po 1 godzinie od wysiewu i po 24 godzinach. Liczono ziarna kiełkujące i nie kiełkujące w różnych polach widzenia tak aby ich suma wynosiła 2×100 w każdym posiewie.
Dojrzewające stopniowo owoce zbierano co drugi dzień i ważono oddzielnie z poszczególnych poletek. Masę jednego owocu dla poszczególnej odmiany ustalano w ten sposób, że podczas trzeciego, piątego i siódmego zbioru pobierano po 100 owoców z każdego poletka i ważono je.
Zawartość suchej masy w owocach określano metodą suszarkową, ekstrakt cukrowy — przy pomocy refraktometru Abbeg’o, a obecność witaminy C — metodą Roego, zmodyfikowaną przez Evelina.
Wyniki opracowano statystycznie metodą analizy wariancji, a ocenę istotności różnic dokonano testem półprzedziałów Dunkana przy poziomie 5%.
CHARAKTERYSTYKA POGODY W LATACH BADAŃ
Dane meteorologiczne (tab. 1) pochodzą ze Stacji RZD w Felinie znajdującej się o kilkaset metrów od plantacji badanych malin.
Średnie dobowe temperatury powietrza we wszystkich miesiącach 1980 roku były niższe od średnich wieloletnich, podobnie jak sumy godzin usłonecznienia, a od kwietnia także opady przekraczały miesięczne normy. Maj poprzedzający kwitnienie malin był wyjątkowo chłodny z często występującymi przygruntowymi przymrozkami, co spowodowało niemal u wszystkich odmian przemarznięcie znacznej liczby pąków kwiatowych. Czerwiec charakteryzował się deszczową i pochmurną pogodą,
strona 234Tabela 1 Niektóre dane meteorologiczne z lat badań Some meteorological date in the years of investigations
| Rok Year | Miesiące — Monats: 1 | Miesiące — Monats: 2 | Miesiące — Monats: 3 | Miesiące — Monats: 4 | Miesiące — Monats: 5 | Miesiące — Monats: 6 | Miesiące — Monats: 7 | Miesiące — Monats: 8 | Miesiące — Monats: 9 | Miesiące — Monats: 10 | Miesiące — Monats: 11 | Miesiące — Monats: 12 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Temperatura powietrza w °C — Temperature of air in °C | ||||||||||||
| 1980 | —6,9 | —1,8 | —1,7 | 6,1 | 9,4 | 15,0 | 16,4 | 15,6 | 12,2 | 8,1 | 1,0 | —1,5 |
| 1981 | —5,0 | —2,0 | 3,2 | 5,3 | 13,6 | 17,1 | 18,1 | 16,4 | 13,7 | 8,8 | 2,4 | —3,3 |
| 1982 | —4,4 | —4,1 | 2,5 | 5,1 | 14,0 | 15,6 | 18,2 | 18,9 | 15,4 | 8,3 | 4,2 | 0,8 |
| x̄ | —4,2 | —3,2 | 0,6 | 7,3 | 12,7 | 16,6 | 17,8 | 17,0 | 12,9 | 7,9 | 2,9 | —1,4 |
| Suma opadów w mm — Rainfall in mm | ||||||||||||
| 1980 | 8,2 | 14,0 | 16,8 | 59,6 | 60,4 | 82,6 | 95,1 | 97,4 | 43,5 | 99,0 | 30,2 | 22,9 |
| 1981 | 13,6 | 15,8 | 40,7 | 18,7 | 73,1 | 75,7 | 65,5 | 51,1 | 33,9 | 57,3 | 58,0 | 40,9 |
| 1982 | 21,6 | 15,2 | 5,2 | 28,5 | 23,3 | 32,2 | 21,7 | 41,5 | 11,3 | 24,2 | 19,0 | 63,8 |
| x̄ | 22,3 | 27,6 | 24,5 | 41,4 | 63,0 | 70,5 | 81,8 | 77,0 | 46,6 | 45,0 | 41,8 | 31,4 |
| Suma godzin usłonecznienia — Number of hours of sun shining | ||||||||||||
| 1980 | 47,6 | 28,5 | 104,8 | 146,1 | 196,8 | 148,0 | 130,1 | 159,9 | 104,9 | 67,1 | 37,9 | 34,9 |
| 1981 | 40,3 | 66,0 | 102,3 | 168,7 | 217,5 | 183,0 | 231,8 | 190,0 | 146,2 | 96,7 | 20,0 | 15,8 |
| 1982 | 51,0 | 69,3 | 152,4 | 144,2 | 254,8 | 227,0 | 236,0 | 232,5 | 162,8 | 129,2 | 70,1 | 13,0 |
| x̄ | 48,2 | 58,1 | 120,0 | 144,6 | 183,9 | 218,4 | 213,7 | 203,1 | 145,9 | 94,8 | 42,2 | 32,0 |
- — Średnie wieloletnie — Average of many years.
która znacznie przedłużyła ich kwitnienie. W 1980 roku rośliny miały bardzo niekorzystne warunki pogody w czasie wzrostu, kwitnienia i dojrzewania owoców.
W styczniu, lutym i marcu 1981 roku średnie miesięczne temperatury powietrza były wyższe od średnich wieloletnich. Po chłodnym, bezdeszczowym ale słonecznym kwietniu w maju nastąpiło ocieplenie i trwało do połowy miesiąca. W czerwcu, kiedy kwitną maliny, pogoda była ciepła, dość słoneczna i średnio wilgotna, a więc bardzo sprzyjająca. Miesiące letnie i początek jesieni charakteryzowały się dużym zróżnicowaniem warunków meteorologicznych i występowaniem dłuższych okresów suszy, dopiero od października nastąpiło znaczne zwiększenie opadów.
Wiosna w 1982 roku była ciepła, słoneczna ale bardzo sucha. W kwietniu suma opadów była o połowę mniejsza od średniej wieloletniej, a w maju prawie trzykrotnie niższa. Ponadto w maju przewaga o 70 godzin usłonecznienia, w porównaniu do danych wieloletnich, jeszcze bardziej spotęgowała suszę. Taki układ warunków klimatyczno-glebowych wpłynął bardzo niekorzystnie na wzrost i rozwój malin. W czerwcu, podczas kwitnienia roślin, średnia temperatura powietrza była nieco niższa od normy wieloletniej, usłonecznienie wyższe a suma opadów aż o połowę mniejsza. Taki z kolei przebieg pogody spowodował znaczne przedłużenie okresu kwitnienia malin. Ogólnie warunki meteorologiczne
strona 235w 1982 roku różniły się istotnie od panujących w latach poprzednich tym, że koniec wiosny, lato i początek jesieni były cieplejsze, o stosunkowo małej ilości opadów i znacznej przewadze godzin usłonecznienia.
WYNIKI
PRZEBIEG I OBFITOŚĆ KWITNIENIA MALIN
Przy niskiej temperaturze maja w 1980 roku kwitnienie malin rozpoczęło się około 10 czerwca i przeciągnęło aż do początku lipca. W następnych dwu latach maliny zakwitły w przeciętnej dla okolic Lublina porze, tj. na przełomie maja i czerwca. Stosunkowo wysoka temperatura czerwca 1981 roku zadecydowała, że okres kwitnienia tych krzewów trwał niewiele ponad 2 tygodnie, zaś przy niskiej temperaturze w roku 1982 kwitnienie malin przeciągnęło się ponad 3 tygodnie (ryc. 1).
Spośród badanych 10 odmian najwcześniej rokrocznie zakwitała September, a w 2—3 dni po niej kolejno rozpoczynały kwitnienie: Canby, Glen Glova, M. Seedling, M. Jewel. Do odmian o dalszy dzień później zakwitających należały Veten, Norna i M. Admiral, a odmiany M. Orion i Newburgh można zaliczyć do najpóźniejszych. Niektóre z odmian, zwłaszcza późno zakwitających (Newburgh w 1982 r. oraz M. Orion i M. Admiral w obu latach 1981 i 1982), nie wykazały wyraźnie dni szczytowego kwitnienia, o czym zadecydował układ czynników pogody.
Z wykresu dziennej dynamiki (ryc. 2) wynika, że kwiaty malin rozkwitają cały dzień, począwszy od około godziny 5.00 do 19.00. Do godziny 8.00 proces rozkwitania szybko wzmaga się, po czym między 9.00 a 15.00 następuje silne jego zahamowanie. Południowy lekki wzrost liczby kwiatów rozkwitających na plantacji przypadał zawsze między godziną 15—16. Poranne wzmożenie omawianego procesu można tłumaczyć rozkwitaniem o tej porze pewnej liczby kwiatów, które poprzedniego dnia znacznie wyrosły, a nawet nastąpiło u nich lekkie pęknięcie działek kielicha.
Długość życia kwiatów malin przy upalnej pogodzie i intensywnym ich oblocie przez pszczoły wynosiła przeciętnie 3 dni, a o 1—2 dni przedłużało się opadanie płatków, gdy kwiaty były izolowane od dostępu owadów zapylających oraz w czasie pogody niesprzyjającej ich łotom.
Liczba kwiatów w przeliczeniu na 1 ha plantacji była każdego roku zmienna, ponieważ mimo pozostawiania do owocowania zawsze około 43 tys. pędów (tab. 2), to jednak dużo ich zamierało, przemarzało lub ulegało wyłamaniu przez wiatr, burze czy też w czasie zabiegów agrotechnicznych. Liczne zamieranie pędów stwierdzano zawsze w krzewach odmian Glen Glova, M. Admiral, M. Seedling, Newburgh i September. Często przyczyną zmniejszania liczby kwiatów na pędach było przemarznięcie pąków kwiatowych. Szczególnie wysoki ich procent wystąpił w 1982 r. w kwiatostanach odmiany Glen Glova i M. Jewel. Średnio
strona 236
Ryc. 1. Sezonowa dynamika rozkwitania malin w latach 1981—1982, na tle niektórych czynników pogody Sesonal dinamics of raspberry flowering in years of 1981—1982, influenced by some meteorological factors 1 — liczba godzin usłonecznienia w ciągu dnia 1 — number of hours insolation during a day 2 — opady deszczu w mm 2 — rainfalls in mm
strona 237
Ryc. 2. Dzienna dynamika rozkwitania, pylenia i oblotu kwiatów malin przez pszczoły na podstawie średnich z 10 odmian Daily dinamics of starting to bloom, pollening and bee visiting of raspberry flowers on the basis of averages from ten raspberry cultivars 1 — średnia liczba kwiatów rozkwitających na jednostce powierzchni w poszczególnych godzinach dnia w % 1 — average number of flowers starting to bloom on unit area in each hour during all day, in % 2 — % pylników pylących w kwiatach w 1 godzinnych odstępach czasu 2 — % of anthers pollening in flowers in one hour intervals 3 — średnie zagęszczenie pszczół w poszczególnych godzinach dnia w % na jednostce uprawy 3 — average density of bees in each hour during all day, in % on unit area
Tabela 2 Niektóre wyniki badań obfitości kwitnienia 10 odmian malin (średnie z lat 1980—1982) Some results of investigation on abundance of blooming of ten raspberry cultivars (average from the years 1980—1982)
| Odmiana Cultivar | Liczba pędów pozostawionych do owocowania w tys./ha Number of shoots selected for fruiting in thous,/ha | Liczba pędów kwitnących w tys./ha Number of blooming canes in thous./ha | Wysokość pędów w m Hight of plants in m | % przemarzniętych pąków kwiatowych Percent of frozen buds | Liczba kwiatów Number of flowers: na 1 pędzie w szt. per one cane in piece | Liczba kwiatów Number of flowers: na 1 ha w mln per 1 ha in mln |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Veten | 35,8 | 31,7 | 1,66 | 26,0 | 279^cde* | 9,4^a* |
| Norna | 40,0 | 36,7 | 1,76 | 22,5 | 351^e | 14,8^b |
| Newburgh | 44,3 | 36,9 | 1,79 | 34,0 | 164^a | 6,8^a |
| Canby | 42,7 | 39,6 | 1,78 | 27,0 | 318^de | 14.5^d |
| Glen Glova | 43,8 | 39,0 | 1,90 | 45,0 | 267^cd | 10,1^a |
| M. Jewel | 42,3 | 36,0 | 1,74 | 45,5 | 216^abc | 8,3^a |
| M. Seedling | 45,4 | 38,1 | 1,86 | 33,5 | 249^bcd | 10,7^a |
| M. Orion | 41,8 | 35,7 | 1,77 | 32,5 | 255^bcd | 9,4^a |
| M. Admiral | 46,3 | 42,0 | 1,98 | 40,0 | 238^bc | 10,6^a |
| September | 51,3 | 42,5 | 1,76 | 35,0 | 191^ab | 8,7^a |
| Średnio Average | 43,4 | 37,8 | 1,80 | 34,1 | 253 | 10,3 |
Odmiany w tabelach zestawiono według numeracji poletek — Cultivars in the tables are presented according to plot numbers.
- Średnie, przy których występują te same litery nie różnią się istotnie przy poziomie α = 0,05
Means marked with the some letter do not differ at level of significance α = 0.05, Dunkan’s t-test
←———
3 — liczba kwiatów rozkwitających na jednostce powierzchni w kolejnych dniach okresu kwitnienia, wyrażona w procentach w stosunku do sumy kwiatów rozkwitłych w ciągu całego sezonu 3 — number of flowers starting to bloom on unit area, in the following days of blooming period in % of the total number of blooming flowers during all sesonal
strona 238na jednym pędzie najwięcej kwiatów (ponad 300) stwierdzano rokrocznie u odmiany Norna i Canby, natomiast pędy Newburgh i September zdecydowanie najsłabiej zakładały pąki kwiatowe. Spośród badanych malin najwięcej kwiatów (około 15 mln) na 1 ha wytwarzały odmiany Canby i Norna. Odmiany Glen Glova, M. Admiral i M. Seedling wytwarzały około 10 mln kwiatów na 1 ha, a odmiana Newburgh poniżej 7 mln.
NEKTAROWANIE I WYDAJNOŚĆ MIODOWA MALIN
Przez wszystkie lata badań najwięcej nektaru wydzielały kwiaty odmiany Newburgh, Glen Glova, M. Seedling i M. Orion (tab. 3). Jeden ich kwiat wydzielał na dobę około 13 mg nektaru, a w ciągu swego życia od 36—38 mg.
Procentowa zawartość cukrów w nektarze wahała się u różnych odmian od 38—48%. Jednak w każdym roku badań nektar odmiany September miał najwyższą koncentrację cukrów.
W ilości cukrów wytwarzanych przez poszczególne kwiaty badanych odmian wystąpiły statystycznie udowodnione różnice. Jeden kwiat najlepiej nektarującej odmiany Newburg wydzielał prawie 60% więcej cukrów niż najsłabiej nektarującej odmiany Norna i M. Jewel. Ogólnie
Tabela 3 Nektarowanie i wydajność miodowa malin (średnie z lat 1980—1982) Nectar secretion and honey yield of raspberry flowers (average from the years 1980—1982)
| Odmiana Cultivar | Ilość nektaru z 1 kwiatu w mg/dobę Quantity of nectar in mg from flower per day | Ogólna ilość nektaru z 1 kwiatu w mg Total quantity of nectar from 1 flower in mg | Zawartość cukrów w nektarze w % Percentage of sugars in nectar | Ilość cukrów wydzielana przez 1 kwiat w mg Total quantity of sugars from 1 flower in mg | Obliczona wydajność miodowa w kg/ha Calculated honey yield in kg/ha |
|---|---|---|---|---|---|
| Veten | 10,3 | 30,8 | 40,6 | 10,7^b* | 155,5 |
| Norna | 9,2 | 30,3 | 39,3 | 8,4^a | 200,7 |
| Newburgh | 13,5 | 36,5 | 42,4 | 14,5^b | 169,0 |
| Canby | 11,1 | 32,3 | 40,0 | 10,4^ab | 238,2 |
| Glen Glova | 12,7 | 36,0 | 38,5 | 12,4^ab | 193,0 |
| M. Jewel | 9,5 | 27,8 | 44,6 | 8,9^a | 115,1 |
| M. Seedling | 13,0 | 38,3 | 41,0 | 12,9^ab | 218,5 |
| M. Orion | 13,2 | 37,8 | 39,0 | 11,2^ab | 170,2 |
| M. Admiral | 10,8 | 30,3 | 40,8 | 9,3^ab | 157,6 |
| September | 10,1 | 39,6 | 48,9 | 10,2^ab | 134,3 |
| Średnio Average | 11,3 | 33,0 | 41,5 | 10,9 | 175,2 |
- Objaśnienia jak w tabeli 2 — Explanations as in Table 2.
biorąc można stwierdzić, że kwiaty większości odmian malin wydzielały ponad 10 mg cukrów w ciągu swego życia.
Wydajność miodowa z powierzchni 1 ha plantacji, zależąca nie tylko od ilości cukrów wydzielanych przez poszczególne kwiaty ale także od liczby kwiatów na jednostce powierzchni, wykazywała duże różnice między odmianami. W trzech kolejnych latach badań dla odmiany Canby, M. Seedling, Norna i Glen Glova mieściła się ona w granicach 180—350 kg, dla odmiany Newburgh i M. Orion — w granicach 130—200 kg, a dla odmiany Veten, M. Jewel, M. Admiral i September — w granicach 90—180 kg z 1 ha. Średnie z lat 1980—1982 wydajności miodowe dla poszczególnych odmian wahały się od 115 do 240 kg z 1 ha.
WYDAJNOŚĆ PYŁKOWA I WARTOŚĆ BIOLOGICZNA PYŁKU MALIN
Dzienna dynamika pylenia kwiatów malin ma charakter podobny do przebiegu ich rozkwitania lecz trwa nieco krócej, gdyż później się rozpoczyna i nieco wcześniej kończy (ryc. 2). W dni słoneczne przy wysokiej temperaturze kwiaty malin zaczynają pylić po około 2 godzinach od rozchylenia się płatków korony. Największe wzmożenie procesu pylenia przypada na godziny poranne, od 8.00 do 10.00. Między godziną 10.00 a 12.00 zaznacza się spadek intensywności pylenia, po czym następuje lekki jego wzrost aż do godziny 16.00, a wkrótce po 18.00 kończy całkowicie. Kwiaty, które rozkwitają wcześnie z rana wypylają przy
Tabela 4 Liczba pręcików, wydajność pyłkowa i niektóre cechy jakościowe pyłku 10 odmian malin (średnie z lat 1981—1982) Number of the anthers, pollen yield and some qualitative characteris of pollen of ten raspberry cultivars (average from the years 1981—1982)
| Odmiana Cultivar | Liczba pręcików w 1 kwiecie Number of anthers in flower | Masa pyłku z 10 kwiatów w mg Pollen from 10 flowers in mg | Wydajność pyłkowa w kg/ha Pollen yield in kg/ha | Żywotność pyłku w % Pollen viability in % | Zdolność kiełkowania pyłku w % Pollen germination in % |
|---|---|---|---|---|---|
| Veten | 91,3 | 9,7^ab* | 9,7^bc* | 96,3 | 70,0 |
| Norna | 88,3 | 9,1^ab | 15,0^d | 93,5 | 75,0 |
| Newburgh | 63,0 | 6,7^ab | 5,0^a | 87,3 | 72,5 |
| Canby | 85,3 | 8,1^ab | 11,6^cd | 92,7 | 64,0 |
| Glen Glova | 05,0 | 7,5^ab | 7,0^ab | 96,4 | 67,0 |
| M. Jewel | 93,3 | 11,8^b | 11,6^cd | 95,4 | 75,3 |
| M. Seedling | 90,3 | 9,8^b | 11,0^cd | 93,0 | 43,0 |
| M. Orion | 86,0 | 10,0^b | 9,4^bc | 81,1 | 45,5 |
| M. Admiral | 93,3 | 10,9^b | 12,7^cd | 93,5 | 61,0 |
| September | 78,3 | 4,0^a | 3,4^a | 75,5 | 52,5 |
| Średnio Average | 84,5 | 8,8 | 9,5 | 90,5 | 62,6 |
- Objaśnienia jak w tabeli 2 — Explanations as in Table 2.

sprzyjających warunkach pogody 70—80% pylników tego samego dnia, zaś rozkwitające w południe wypylają do wieczora tylko 30—50% pylników. Ogólnie biorąc, kwiaty malin wypylają całkowicie wszystkie pręciki po 36 godzinach. W miarę gorszej pogody pylenie przedłuża się, a nawet proces może być zahamowany, jeżeli po rozchyleniu się pąka przez dłuższy okres pada deszcz lub jest niska temperatura i duża wilgotność powietrza. Obserwuje się wówczas jakby czekanie kwiatów na poprawę warunków pogody.
Masa pyłku wytwarzana przez kwiaty zależy m.in. od liczby pręcików, która jest cechą odmianową. Na przykład w kwiatach odmiany M. Admiaral, M. Jewel i Veten stwierdzono średnio ponad 90 pręcików, a w kwiatach odmiany Newburgh tylko 63 (tab. 4). Liczba pręcików w kwiatach pozostałych odmian mieściła się w granicach 75—88. Zaobserwowano, że ostatnie kwiaty w kwiatostanach wszystkich odmian
strona 241
Ryc. 3. Sezonowy przebieg pożytku nektarowego i pyłkowego z malin oraz intensywność oblotu ich przez pszczoły na tle warunków pogody w roku (a) — 1981 i (b) — 1982 Sesonal dinamics of nectar and pollen flow in raspberry and visiting intensity of bees influenced by some meteorological factors 1 — liczba kwiatów kwitnących w danym dniu w mln/ha 1 — numer of blooming flowers in each day in mln/ha 2 — dzienna wydajność miodowa w kg/ha 2 — daily honey yield in kg/ha 3 — dzienna wydajność pyłkowa w kg/ha 3 — daily pollen yield in kg/ha 4 — intensywność oblotu kwiatów malin przez pszczoły w tys./ha 4 — visiting intensity of raspberry flowers by bees in thous./ha
miały zawsze zmniejszoną liczbę pręcików. Średnio w 1981 roku jeden kwiat maliny, w zależności od odmiany wytwarzał od 0,47 do 1,10 mg pyłku (przeciętnie 0,85 mg), a w 1982 roku od 0,47 do 1,56 mg (przeciętnie 0,91 mg). Wyliczona dla 10 kwiatów poszczególnych odmian masa pyłku, jako średnia z obu lat badań różni się istotnie. W kwiatach odmian September i Newburgh rokrocznie stwierdzano najmniej pyłku.
strona 242Zjawisko to u drugiej odmiany wiąże się z mniejszą liczbą pręcików, natomiast pierwsza odmiana (powtarzająca kwitnienie) wytwarza zapewne mniej pyłku w pylnikach.
Obliczona wydajność pyłkowa z 1 ha badanej 4—5-letniej 10 odmianowej plantacji malin, zależąca od obfitości pylenia kwiatów oraz ich liczby na jednostce powierzchni, wynosiła przeciętnie w 1981 roku 8,6 kg, a w 1982 roku 10,4 kg. Średnia wydajność pyłkowa za lata 1981—1982 stanowiła 9,5 kg/ha.
Wartość biologiczna pyłku zależy od procentowego udziału ziarn żywotnych oraz od zdolności ich kiełkowania. Kwiaty odmiany M. Jewel, jedne z najobficiej pylących, miały ziarna żywotne w 95% i o najwyższej zdolności kiełkowania — 75%. Niewielkim procentem pyłku płonego i również dość dobrą jego siłą kiełkowania (ponad 70%) odznaczały się odmiany Veten i Norna. Najsłabiej co roku na pożywce agarowej kiełkował pyłek z kwiatów M. Seedling, M. Orion i September. Ogólnie biorąc, pyłek większości odmian malin charakteryzował się żywotnością w 90%, a zdolność kiełkowania posiadał w około 60%.
OGÓLNY PRZEBIEG POŻYTKU PSZCZELEGO Z MALIN W SEZONIE
Wyniki przedstawione graficznie na rycinie 3 są wartościami średnimi ze wszystkich badanych w danym roku odmian, ponieważ mają one wykazać ogólny przebieg kwitnienia, wydajności miodowej i pyłkowej oraz oblot przez pszczoły plantacji malin na tle warunków pogody. Słupki niekreskowane na wykresie oznaczają liczbę kwiatów kwitnących w mln sztuk na 1 ha plantacji w kolejnych dniach okresu kwitnienia. Jak widać liczba ta początkowo stopniowo wzrastała, a po osiągnięciu szczytu (czwartego dnia w 1981 roku i piątego dnia w 1982 roku) powoli malała, wykazując większe lub mniejsze wahania w zależności od pogody.
Pod działaniem pogody zmieniła się również ilość pożytku nektarowego i pyłkowego dostarczana przez kwiaty. Dzienna wydajność miodowa i pyłkowa, która zależała od obfitości nektarowania i pylenia kwiatów w danym dniu, a głównie od liczby kwiatów nektarujących i pylących na jednostce powierzchni, wykazywała w obu latach przebieg podobny i ściśle uzależniony od liczby kwiatów kwitnących. W dniach szczytowego kwitnienia, gdy liczba aktualnie kwitnących kwiatów wynosiła blisko 2,5 mln, jeden hektar 10-odmianowej plantacji malin dostarczał pszczołom do 14—15 kg surowca miodowego, zawierającego 80% suchej masy. Za cały okres 18 dni kwitnienia plantacji ogólna ilość surowca miodowego z 1 ha w 1981 r. wynosiła 138,5 kg, a w roku 1982, kiedy kwitnienie trwało 27 dni — 152,8 kg.
Dzienna wydajność pyłkowa (słupki czarne na ryc. 3) wykazywała również przebieg podobny do liczby aktualnie kwitnących kwiatów. W obu latach w dniach pełni kwitnienia, gdy liczba kwiatów pylących wynosiła około 800 tys. na 1 ha, masa pyłku dostarczanego pszczołom z tej
strona 243powierzchni osiągała średnio 0,75 kg. Za cały okres kwitnienia w dwu kolejnych latach 1 hektar badanej plantacji dostarczał odpowiednio 6,75 kg i 7,99 kg pyłku.
OBLOT MALIN PRZEZ PSZCZOŁY
W dni o słonecznej i ciepłej pogodzie pierwsze pszczoły miodne pojawiły się na plantacji malin przed 7.00 rano (czasu środkowo-europejskiego), ostatnie kończyły odwiedzanie kwiatów po 19.00 wieczorem (ryc. 2). Do godziny 10.00 lot pszczół stopniowo nasilał się, a następnie do godziny 17.00 zagęszczenie ich na jednostce powierzchni utrzymywało się niemal na tym samym poziomie, po czym szybko malało do zera. Ogólnie biorąc, dzienna dynamika oblotu malin przez pszczoły w obu latach badań była podobna i zależała od rytmu ich rozkwitania i pylenia. Początek oblotu kwiatów malin przez pszczoły zbiegał się z początkiem procesu ich pylenia, lecz intensywny oblot był poprzedzony szczytem procesu pękania pylników w godzinach rannych. Po południu oblot kwiatów przez pszczoły kończył się później w stosunku do ich rozkwitania i pylenia, co jest zjawiskiem korzystnym z punktu widzenia zapylania i wykorzystania pożytku przez pszczoły.
Sezonowa dynamika oblotu wszystkich odmian malin przez pszczoły zależała od przebiegu pogody w okresie ich kwitnienia (ryc. 3). Mimo występowania opadów i wahań temperatury nie było dnia, w którym nie stwierdzonoby pszczół na kwiatach malin. Przeciętne zagęszczenie tych owadów na 1 ha w okresie pełni kwitnienia sięgało w 1981 roku do 2,4 tys., a w roku 1982 — do 1,6 tys. Poza pszczołą miodną inne owady zapylające na kwiatach malin stanowiły tylko około 5%.
Różnice w intensywności oblotu kwiatów poszczególnych odmian przez pszczoły w latach 1981—1982 były znaczne (tab. 5). Odmiany Veten, M. Jewel i M. Admiral w obu latach były niemal trzykrotnie słabiej odwiedzane przez pszczoły od odmian Norna, Canby, M. Seedling i M. Orion. Odmiany Newburgh i September, które kwitły najsłabiej były dość dobrze oblatywane przez pszczoły.
Statystycznie udowodniono (tab. 6), że zagęszczenie pszczół miodnych na jednostce powierzchni danej odmiany wiązało się głównie z obfitością pożytku nektarowego i pyłkowego, dostarczanego pszczołom przez kwiaty (współczynnik korelacji r = 0,750). O atrakcyjności dla pszczół kwiatów poszczególnych odmian decydowała zawsze ich wydajność miodowa (współczynnik korelacji r = 0,654) a nie pyłkowa (r = 0,184). Zagęszczenie pszczół na jednostce powierzchni plantacji malin zależało także od liczby kwiatów na tej powierzchni (r = 0,411), co jest zrozumiałe. Obfitość kwiatów decyduje o sumie pożytku pszczelego (r = 0,669).
PLONOWANIE I NIEKTÓRE CECHY OWOCÓW MALIN
Analiza statystyczna wyników zestawionych w tabeli 7 wykazała istotne różnice w plenności badanych odmian malin. W okresie czterech lat
strona 244Tabela 5 Procentowy udział pszczół miodnych w ogólnej liczbie owadów zapylających kwiaty malin oraz ich zagęszczenie na plantacji Percentage content of honeybees in of the total number of insect pollinating of raspberry flowers and density their on plantation
| Odmiana Cultivar | % pszczół miodnych średnio w latach 1981—1982 % honeybees average in years 1981—1982 | Zagęszczenie pszczół w tys. na 1 ha Density of bees in thous./ha: średnie w okresie kwitnienia Average in the flowering period: 1981 | Zagęszczenie pszczół w tys. na 1 ha Density of bees in thous./ha: średnie w okresie kwitnienia Average in the flowering period: 1982 | Zagęszczenie pszczół w tys. na 1 ha Density of bees in thous./ha: południowe — w okresie pełni kwitnienia In the midday hours in the full flowering: 1981 | Zagęszczenie pszczół w tys. na 1 ha Density of bees in thous./ha: południowe — w okresie pełni kwitnienia In the midday hours in the full flowering: 1982 |
|---|---|---|---|---|---|
| Veten | 94,6 | 3,78 | 2,97 | 24,18 | 16,00 |
| Norna | 99,4 | 8,91 | 8,79 | 36,48 | 24,40 |
| Newburgh | 98,9 | 6,66 | 5,05 | 22,24 | 35,20 |
| Canby | 98,5 | 8,12 | 7,57 | 27,44 | 38,44 |
| Glen Glova | 95,4 | 7,01 | 6,87 | 27,44 | 19,20 |
| M. Jewel | 93,9 | 4,27 | 3,96 | 18,00 | 22,40 |
| M. Seedling | 90,8 | 8,91 | 7,74 | 20,00 | 32,00 |
| M. Orion | 96,9 | 9,90 | 7,52 | 25,36 | 64,00 |
| M. Admiral | 93,7 | 3,62 | 3,05 | 27,60 | 48,00 |
| September | 98,7 | 9,90 | 5,77 | 20,05 | 16,00 |
| Średnio Average | 96,78 | 6,41 | 5,93 | 24,88 | 34,56 |
zbiór owoców z 1 ha plantacji malin wynosił od 5,58 do 10,87 ton. Najlepiej plonowały odmiany Canby, M. Admiral i Norna, zaś najsłabiej September, M. Jewel i Newburgh. Odmiany Canby i Norna charakteryzowały się małą zmiennością plonów w poszczególnych latach badań, w przeciwieństwie do odmiany M. Admiral. Możliwości produkcyjne odmiany M. Admiral są wprawdzie bardzo wysokie ale jest ona trudna w uprawie, bardzo wrażliwa na przemarzanie i choroby pochodzenia grzybowego. Plony z tej odmiany uzyskiwane w latach badań wyraźnie uzależnione były od przebiegu warunków pogody w danym roku. Spośród badanych malin do plennych należy zaliczyć również odmianę Glen Glova. Jednak ze względu na dużą jej wrażliwość na suszę, przemarzanie oraz pryszczaka maliniaka łodygowego, w niektóre lata daje niskie plony. Na przykład w 1982 roku, w przeliczeniu na 1 ha uprawy zebrano owoców tylko około 3 ton. Odmianę M. Seedling można uznać za standartową, gdyż jest plenna, ale należy pamiętać, że ma duże wymagania klimatyczne.
Odmiany malin różniły się wielkością i dorodnością owoców (tab. 8). Największą masę 100 owoców stwierdzano każdego roku u odmian Glen Glova, M. Seedling, M. Admiral i M. Orion (odpowiednio wynosiła ona
strona 245Tabela 6 Zależność zagęszczenia pszczół na kwiatach malin od różnych cech zmiennych niezależnych The correlation between density of bees on raspberry flowers and different characteristics independent variables
| Cecha zmienna niezależna „x” Independent variable „x” | Cecha zmienna zależna „y” Dependent variable „y” | Współczynnik korelacji „r” Coefficient of corelation |
|---|---|---|
| Liczba kwiatów na jedn. pow. Number of flowers per unit area | Suma pożytku nektarowego i pyłkowego Summa nectar and pollen flow | 0,669* |
| Ilość cukrów z 1-go kwiatu Quality of sugars from one flower | Zagęszczenie pszczół na jedn. pow. Density of bees on unit area | 0,111* |
| Liczba kwiatów na jedn. pow. Number of flowers per unit area | ,, ,, ,, ,, ,, ,, ,, ,, | 0,411* |
| Wydajność miodowa z jedn. pow. Honey yield per unit area | ,, ,, ,, ,, ,, ,, ,, ,, | 0,654* |
| Wydajność pyłkowa z jedn. pow. Pollen yield per unit area | ,, ,, ,, ,, ,, ,, ,, ,, | 0,184* |
| Suma pożytku nektarowego i pyłkowego Summa nectar and pollen flow | ,, ,, ,, ,, ,, ,, ,, ,, | 0,750* |
** — różnica istotna przy poziomie α = 0,01; — difference significant at α = 0,01
- — różnica istotna przy poziomie α = 0,10; — difference significant at α = 0,10
- — różnica bliska istotności przy poziomie α = 0,10; — difference significant at α = 0,10.
387, 361, 357, 355 gramów). Najmniejszą masą 100 owoców charakteryzowała się odmiana Canby (233 g) i September (236 g).
Istotnych różnic odmianowych w zawartości suchej masy i ekstraktu cukrowego oraz witaminy C nie stwierdzono. Sucha masa owoców malin w ciągu 4 lat wahała się w granicach od 12,73% (Glen Glova) do 14,80% (M. Orion). Zawartość ekstraktu cukrowego wynosiła od 7,12% (Norna) do 10,63% (M. Admiral), zaś witaminy C od 34,23 mg% (M. Jewel) do 41,22 mg% (Veten). Ilości badanych składników chemicznych w owocach były wyraźnie modyfikowane przez warunki klimatyczne, nawożenie i stopień dojrzałości owoców.
Najbardziej wrażliwe na transport okazały się owoce odmiany Norna i M. Orion, ponieważ są zbyt miękkie i bardzo podatne na szarą pleśń. Bardzo uciążliwy był zbiór niezupełnie dojrzałych owoców odmiany September, gdyż trudno oddzielają się one od dna kwiatowego.
DYSKUSJA
Wiele podanych w tej pracy rezultatów nie ma odpowiedników w literaturze, większość jednak można porównać z wynikami innych naukow-
strona 246Tabela 7 Plonowanie malin w latach 1980—1983 (ton na ha) Fruit crop of raspberry in years 1980—1983 (in tons per hectare)
| Odmiana Cultivar | 1980 | 1981 | 1982 | 1983 | Suma Total | Średnio 1980—1983 Average 1980—1983 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Veten | 8,42 | 7,56 | 3,29 | 10,68 | 29,95 | 7,49^abc* |
| Norna | 10,11 | 11,36 | 7,01 | 11,14 | 39,62 | 9,91^cd |
| Newburgh | 6,76 | 6,43 | 3,82 | 11,05 | 28,06 | 7,02^abc |
| Canby | 11,00 | 10,26 | 10,23 | 11,99 | 43,48 | 10,87^d |
| Glen Glova | 13,37 | 9,00 | 2,70 | 11,41 | 36,48 | 9,12^bcd |
| M. Jewel | 6,38 | 7,24 | 3,98 | 7,98 | 25,58 | 6,40^ab |
| M. Seedling | 7,18 | 9,16 | 5,81 | 10,80 | 32,95 | 8,24^bcd |
| M. Orion | 7,66 | 8,06 | 5,78 | 12,51 | 34,01 | 8,50^bcd |
| M. Admiral | 7,59 | 10,82 | 7,04 | 16,94 | 42,39 | 10,60^d |
| September | 8,83 | 5,36 | 3,51 | 4,63 | 22,32 | 5,58^a |
| Średnio Average | 8,73 | 8,52 | 5,32 | 10,91 | 33,48 | 8,37 |
- Objaśnienia jak w tabeli 2 — Explanations as in Table 2.
Tabela 8 Masa i niektóre cechy jakościowe owoców malin (średnie za lata 1980—1983) Fruit weight and quality characteristics of raspberry fruits (average from the years 1980—1983)
| Odmiana Cultivar | Masa 100 owoców w g Weight of 100 fruits in g | Zawartość suchej masy % Dry matter content % | Zawartość ekstraktu cukrowego % Content of sugar extract % | Zawartość wit. C mg % Vit. C content mg % |
|---|---|---|---|---|
| Veten | 327^bbd* | 14,45 | 8,92 | 41,22 |
| Norna | 267^ab | 13,05 | 7,12 | 38,10 |
| Newburgh | 296^abc | 14,43 | 9,98 | 36,75 |
| Canby | 233^a | 14,48 | 9,03 | 39,90 |
| Glen Glova | 387^d | 12,73 | 8,48 | 39,73 |
| M. Jewel | 274^ab | 13,95 | 9,08 | 34,23 |
| M. Seedling | 361^d | 13,62 | 8,33 | 36,98 |
| M. Orion | 355^cd | 14,80 | 10,18 | 37,75 |
| M. Admiral | 357^cd | 13,30 | 10,63 | 39,40 |
| September | 236^b | 13,53 | 10,28 | 36,10 |
| Średnio Average | 309,5 | 13,83 | 9,20 | 38,02 |
- Objaśnienia jak w tabeli 2 — Explanations as in Table 2.
ców. W odniesieniu do pory i długości okresu kwitnienia malin potwierdzono obserwacje m.in. Wieniarskiej (1982), że nie sprzyjające warunki pogody w czerwcu, a zwłaszcza niska temperatura, może przedłużyć normalnie trwający blisko 20 dni okres kwitnienia tych krzewów, nawet do miesiąca czasu (ryc. 1). Kilkudniowe zróżnicowanie pory kwitnienia
strona 247klonów malin może też decydować o porze oraz nieco dłuższym lub krótszym okresie kwitnienia plantacji w zależności od jej składu odmianowego. W porównaniu z malinami dziko rosnącymi (Szklanowska 1972, 1973) odmiany uprawne wytwarzają 3—4 razy więcej kwiatów na jednostce powierzchni (tab. 2).
Mimo pewnego zróżnicowania, w zasadzie wszystkie omawiane uprawne odmiany malin nektarowały obficie (tab. 3), podobnie jak badane przez Szklanowską (1972, 1973) maliny dzikie w różnych warunkach klimatyczno-glebowych. Zarówno ilość wydzielanego przez poszczególne kwiaty nektaru, jak i koncentracja cukrów w nim zawartych oraz wydajność cukrów z jednostki powierzchni, a więc także wydajność miodowa (tab. 3) nie odbiegały w zasadniczy sposób od wyników uzyskanych w Związku Radzieckim (Gluchov 1955), Szwajcarii (Maurizio 1969), Bułgarii (Simidčiev 1980). Również określona masa pyłku z jednego kwiatu (tab. 4) jest podobna do tej, jaką w naszych warunkach stwierdziła Bobrzyńska (1973), a w klimacie Bułgarii Simidčiev (1980). Wszystko to świadczy, że maliny w różnych warunkach klimatycznych i glebowych przedstawiają zawsze wysoką wartość pszczelarską. Zgodnie więc z poglądami wyrażonymi m.in. przez Free (1970) i McGregora (1976), krzewy te mają wystarczająco atrakcyjne kwiaty by mogły być zawsze licznie odwiedzane przez owady zapylające i dostatecznie dobrze zapylane. Odnosi się to nawet do odmian o słabiej nektarujących kwiatach jak Norna, M. Jewel i M. Admiral oraz mniej obficie pylących jak September, Newburgh i Glen Glova.
Owadami zapylającymi maliny są u nas przede wszystkim pszczoły miodne (tab. 5), podobnie jak wszędzie (m.in. Gluchov 1955, McGregor 1976, Simidčiev 1976). Zróżnicowane zagęszczenie tych owadów na jednostce powierzchni nie świadczy o intensywności oblotu poszczególnych kwiatów, gdyż jest ono ściśle skorelowane z ilością dostarczanego pożytku z tej powierzchni (tab. 6). O ilości zaś pożytku z 1 ha decyduje liczba kwiatów, poza obfitością ich nektarowania i pylenia. Znając zagęszczenie pszczół na 1 ha można ocenić zapotrzebowanie tych owadów do dobrego zapylenia plantacji. Stwierdzona liczba pszczół na kwiatach w okresie pełni kwitnienia malin, wynosząca w omawianych doświadczeniach około 30 tys. osobników na 1 ha (tab. 5), pozwala przypuszczać, że do zapylenia tej powierzchni plantacji wystarcza 2—3 rodzin pszczelich. Sądząc natomiast po wielkości dziennych wydajności miodowych, sięgających 5—10, a nawet 15 kg surowca miodowego z 1 ha (ryc. 3), można polecać 2—4 rodzin pszczelich na 1 ha, gdyż zapewni to dzienne przybytki ula na wadze (przy przeciętnej zawartości cukrów w nektarze około 40%) od 3 do 6 kg lub więcej. Powyższe normy obsady plantacji malin pszczołami są zgodne z danymi literatury (McGregor 1976).
Zróżnicowanie plonowania badanych odmian malin, najsłabsze — powtarzającej September oraz M. Jewel (średnio 5,6 i 6,4 ton z 1 ha),
strona 248najlepsze Canby, M. Admiral, Norna i Glen Glova (średnio 10,9; 10,6; 9,9; 9,1 ton z 1 ha) oraz średnie (7,5—8,5 ton z 1 ha) pozostałych odmian (tab. 7), nie jest w zasadzie sprzeczne z danymi innych autorów polskich (Rebandel i in. 1975, Wieniarska i in. 1982, Gwozdecki i in. 1983) i także zagranicznych np. holenderskich (Redalen 1979). Tylko odmiana Newburgh w warunkach okolic Lublina słabiej owocowała niż na północy Polski (Kawecki i in. 1978) oraz w Bułgarii (Simidčiev 1976). Pod względem dorodności owoców (tab. 8), zgodnie z dotychczasowymi obserwacjami (Rebandel i in. 1975, Redalen 1979, Wieniarska i in. 1982) na pierwszym miejscu uplasowała się odmiana Glen Glova, a zaraz za nią M. Seedling, M. Admiral, M. Orion i Veten.
WNIOSKI
W rejonie Lublina większość uprawnych odmian malin dostarcza pszczołom pożytku od początku do końca czerwca, przy wyższej temperaturze przez okres około 20 dni, a w latach chłodnych nawet przez miesiąc. Kwiaty tych krzewów rozkwitają w ciągu całego dnia, od około godziny 5.00 do 19.00, zaraz po rozchyleniu działek kielicha nektarują i wkrótce też pylą, zwabiają więc pszczoły po pożytek nektarowy i pyłkowy dość równomiernie od rana do wieczora.
Wszystkie badane odmiany malin wykazują dużą wartość pszczelarską. Jeden kwiat wydziela w ciągu życia 29—38 mg nektaru o przeciętnej koncentracji cukrów około 40%, a więc 8—15 mg cukrów. Wydajność miodowa 4—5 letniej plantacji, zależnie od zestawu odmian, które wykazują pewne zróżnicowanie pod względem obfitości kwitnienia, wynosić może 120—240 kg z 1 ha. Dzienne porcje dostarczanego surowca miodowego (w przeliczeniu na 80% zawartość cukrów) wynoszą najczęściej 5—10 kg z 1 ha, a w szczytowych dniach okresu kwitnienia mogą sięgać 15 kg.
Kwiaty malin wytwarzają zmienną masę pyłku w zależności od odmiany i roku badań. Jeden kwiat w ciągu swego życia może dostarczyć pszczołom od 0,5—1,2 mg pyłku. Ogólnie wydajność pyłkowa z 1 ha uprawy może wahać się dla poszczególnych odmian od 3—13 kg, natomiast dzienna wydajność pyłkowa najwyższa sięga 0,75 kg/ha z wieloodmianowej plantacji. Żywotność pyłku malin jest wysoka, mieści się w granicach 80—95%, zaś jego zdolność kiełkowania jest słabsza i wynosi od 45—75%.
W zasadzie do dobrego zapylenia 1 hektara 4—5-letniej plantacji malin powinno wystarczyć około 3 rodzin pszczelich. Biorąc pod uwagę zróżnicowanie obfitości kwitnienia poszczególnych odmian i zagęszczenia pszczół na jednostce powierzchni można dla takich odmian jak Norna, M. Seedling, Canby oraz M. Orion i Glen Glova polecać obsadę 3—5 rodzin pszczelich na 1 ha, dla odmian Newburgh i September — obsadę
strona 2492—4 rodzin, a dla odmian Veten, M. Jewel i M. Admiral — około 2 rodzin pszczelich średniej siły na 1 ha.
Wśród badanych odmian malin za najlepiej plonujące należy uznać Canby, M. Admiral i Norna, których plony wynosiły 10—11 ton z 1 ha, za plonujące najsłabiej — odmianę September i M. Jewel, które wydawały średnio 5,6 i 6,4 ton owoców z 1 ha. Pozostałe badane odmiany pod względem wysokości plonu owoców (ton z 1 ha) uszeregowały się następująco: Glen Glova — 9,1, M. Orion — 8,5, M. Seedling — 8,2, Veten — 7,5 i Newburgh — 7,0. Najbardziej dorodne owoce wydawały odmiany Glen Glova, M. Seedling, M. Orion i M. Admiral.
Przyjmując za podstawę wartość pszczelarską badanych 10 odmian malin, ich intensywność oblotu przez pszczoły oraz plonowanie, można je połączyć w następujące grupy: 1) Norna, Canby i M. Seedling — odmiany wykazujące wysoką wartość pszczelarską, dobrze plonujące i najliczniej oblatywane przez pszczoły; 2) Glen Glova i M. Orion — odmiany dostarczające bardzo atrakcyjnego pożytku, dobrze oblatywane przez pszczoły choć mniej obficie kwitnące; 3) Veten, M. Jewel i M. Admiral — odmiany, które mają kwiaty obficie pylące ale gorzej nektarujące w związku z tym są najsłabiej odwiedzane przez pszczoły miodne; 4) Newburgh i September — odmiany słabo kwitnące i wytwarzające najmniej pyłku ale wiernie oblatywane przez pszczoły, gdyż nektar ich ma wyższą koncentrację cukrów.
LITERATURA
- Bobrzyński M., 1973: Wydajność pyłkowa niektórych gatunków z rodziny różowatych (Rosaceae); praca mgr AR Lublin.
- Free J. B., 1970: Insect pollination of crops. Acad. Press, London and New York; 422—425.
- Gwozdecki J., Korsak A., 1983: Ocena wartości produkcyjnej 16 odmian malin w warunkach Polski Północno-Wschodniej. Prace ISiK, Seria C, Biuletyn Inf. nr 2, 3: 100—101.
- Jabłoński B., Szklanowska K., 1979: Propozycja zmiany metody badań nektarowania roślin. Pszczeln. Zesz. Nauk., Rok 23: 105—111.
- Jabłoński B., 1981: Pszczoły a rośliny owadopylne. Pszczelarstwo nr 1: 6—7.
- Kawecki Z., Waźbińska J., Kopytowski J., 1978: Porównanie wartości 9 odmian malin w rejonie Olsztyna. Prace ISiK, Seria C. Biul. Inf. nr 1, 2: 61—63.
- Maurizio A., Grafl I., 1969: Das Trachtpflanzenbuch. Nektar und Pollen — die wichtigsten Nahrungsquellen der Honigbiene. München: Ehrenwirth Verlag.
- McGregor S. E., 1976: Insect pollination of cultivated crop plants. Washington. U.S. Dep. of. Agr., Hand 496: 318—320.
- Rebandel Z., Przysiecka M., Gruszczyńska Z., 1975: Plonowanie odmian malin w warunkach Poznania. Prace ISiK, seria C, Biul. Inf. 1, 2: 55—56.
- Redalen G., 1979: Sontsegenskaper sam pavirker bringelae navlingene. „Meld. Norg. Landbrukshogsh” No 13: 13.
- Simidčiev T. K., 1976: L’etude de la production de pollen de quelques especes d’arbres fruitiers. Symposium International de Flore Mellifere. Budapest, Septembre 1976. Editions Apimondia, s. 93—100.
- Simidčiev T. K., 1980: Niektaroproduktivnost i polienoproduktivnost na ovoszcznitie i drugi grypi rastienija i poljata na pczełoonpaszwanicto. Plovdiv. Autoreferat.
- Szklanowska K., 1972: Nektarowanie i wydajność miodowa maliny właściwej i jeżyny w środowisku leśnym. Pszczeln. Zesz. Nauk. Rok 16: 133—145.
- Szklanowska K., 1973: Bory jako baza pożytkowa pszczół. Pszczeln. Zesz. Nauk., Rok 17: 51—84.
- Szklanowska K., 1983: Pollen production of tree and bush fruit. Compte rendu du V^e Sym. international sur la pollinisation. Versailles (France), 27—30 September, s. 375—379.
- Warakomska Z., 1972: Badania nad wydajnością pyłkową roślin. Pszczeln. Zesz. Nauk., Rok 16: 63—83.
- Wieniarska J., Smolarz K., Lipecki J., 1982): Evaluation of the comercial productivity of 10 raspberry cultivars in Lublin Region. Fruit Sci. Rep., Vol. 9, No 2: 73—82.
ПЧЕЛОВОДСКАЯ ЦЕННОСТЬ И ПЛОДОНОШЕНИЕ 10 СОРТОВ МАЛИН (RUBUS IDAEUS L.)
Казимера Шкляновска, Юстына Венярска
Резюме
Исследования проводились в годах 1980 – 1983 в Сельскохозяственной Академии в Люблине. Опытом обнято многосортную плантацию малин, заведенную весной 1977 года Norna, Veten, Newburgh, Canby, Glen Glova, M. Jewel, M. Seedling, M. Orion, M. Admiral i September. Кожен сорт овнимал 10 участков тиражно розпределенных на 5 шпалёрах веденых на проводах. Обработка, удобрения, ухаживание и защита растений был современными.
Опытные сорты разнились сроками и ходом цветения, пыльцепродуктивностю, нектаровыделением, урожаем и продукционную ценностю фруктов. Медопродуктивность плантации малин, возраста 4 – 5 лет, колебалась с 115 на 240 кг из 1 га, в зависимости от их сортного состава; в среднем имелась около 150 кг из 1 га. Пыльцепродуктивность одного цветка малин имелась от 0,5 до 1,2 мг за период его жизни, тоже завися от сорта, периода цветения и опытного года. В связи с тем 1 га плантации малин продуцирует от 3 до 13 кг пыльцы. Плотность пчел на одиницы поверхности разных сортов малины была в среднем разна. Число пчел посещающих на 1 га цветки малин, изменялась от 3 – 8 тысячей, в зависимости от их привлекаемости; в среднем имелась около 6 тысячей. Больше всего посещались пчелами сорты Norna, Canby i M. Seedling; меньше всего пчел было на сортах Veten, M. Jewel i M. Admiral.
Самый высокий урожай (9 – 11 тонн из га) давали сорты: Canby, Norna i M. Admiral; самый низкий урожай (5 – 6 тонн из га) получали из сортов Newburgh, September i M. Jewel. Самые хорошие фрукты имелись всегда из сортов: Glen Glova, M. Seedling, M. Orion, M. Admiral.
strona 251BEEKEEPING VALUE AND FRUIT CROP OF TEN RASPBERRY CULTIVARS (RUBUS IDAEUS L.)
Kazimiera Szklanowska, Justyna Wieniarska
Summary
Raspberry cultivars: Veten, Norna, Newburgh, Canby, Glen Clova, Malling Jewel, M. Seedling, M. Orion, M. Admiral i September were planted in Agricultural Experimental Station Felin in 1977 and their apicultural value as well as productivity were compared in the years 1980—83. They were planted according to the completely randomized blocks design in 10 replications. Soil management, nutrition and plant protection were done according to recent recommendations.
The differences in the flowering course, intensity of nectar secretion, amount of pollen and productivity between the studied cultivars were stated. The mean yield of the honey from 1 hectar of raspberry plantations aged 4—5 years was about 150 kg and varied from 115 to 240 kg. The raspberry flowers formed 0.5—1.2 mg of pollen during their life, depending on the cultivar and year. The yield of pollen of the studied plantation was 3—13 kg from one hectar.
Mean density of the honey bees per 1 hectar of raspberries was 6000 (3000—8000). The flowers of cultivars Norna, Canby and Malling Seedling were visited by honey bees with the highest intensity, whereas the flowers of cvs. Veten, Malling Jewel and M. Admiral — with the lowest intensity.
The highest productivity (9—11 tons/ha/year) was stated for the cvs. Canby, Norna and Malling Admiral: The lowest (5—6 tons/ha/year) were shown by cvs. Newburgh, September and Malling Jewel. The fruits of cvs. Glen Clova, Malling Seedling, Malling Orion and Malling Admiral were the most attractive.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 231: „Redalen 1980″ → Redalen 1979
- s. 232: „roztawie” → rozstawie
- s. 232: „Gesotop” → Gesatop
- s. 232, 235, 237–239, 244–250 (25×): „Glen Glova” → Glen Clova
- s. 233: „Dunkana” → Duncana
- s. 234, tab. 1: „meteorological date” → meteorological data
- s. 235: „łotom” → lotom
- s. 236, ryc. 1: „M. Seeding” → M. Seedling
- s. 236, 241, ryc. 1 i 3b: „Sesonal” → Seasonal
- s. 236, 237, 241, ryc. 1, 2 i 3b: „dinamics” → dynamics
- s. 237, tab. 2: „Hight” → Height
- s. 237, tab. 2: „the some letter” → the same letter
- s. 237, tab. 2: „Dunkan’s” → Duncan’s
- s. 238: „Newburg wydzielał” → Newburgh wydzielał
- s. 239, tab. 4: „characteris of pollen” → characteristics of pollen
- s. 240: „Admiaral” → Admiral
- s. 240, ryc. 3a: „0,6, 09″ → 0,6, 0,9
- s. 241, ryc. 3b: „numer of” → number of
- s. 245, tab. 6: „corelation” → correlation
- s. 245, tab. 6: „Quality of sugars” → Quantity of sugars
- s. 250, piśmiennictwo: „comercial” → commercial
- s. 250, streszczenie: „Сельскохозяственной” → Сельскохозяйственной
- s. 250, streszczenie: „пыльцепродуктивностю” → пыльцепродуктивностью
- s. 250, streszczenie: „ценностю” → ценностью
- s. 251, streszczenie: „hectar of” → hectare of
