WPŁYW OWADÓW ZAPYLAJĄCYCH NA OWOCOWANIE 6 ODMIAN TRUSKAWKI (FRAGARIA GRANDIFLORA EHRAH.)

tekst: Jadwiga Skowronek, Bolesław Jabłoński, Kazimiera Szklanowska

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXIX, 1985 — Jadwiga Skowronek, Bolesław Jabłoński, Kazimiera Szklanowska

strona 205

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXIX 1985

Jadwiga Skowronek, Bolesław Jabłoński

Oddział Pszczelnictwa ISK w Puławach

Kazimiera Szklanowska

Zakład Botaniki Akademii Rolniczej w Lublinie

WSTĘP

Truskawka, jako forma powstała w początku 18 wieku przez przypadkowe krzyżowanie się przywiezionej do Europy poziomki chilijskiej (F. chilensis Duch.) o kwiatach wyłącznie żeńskich z poziomką wirginijską (F. virginiana Duch.) o kwiatach obupłciowych (Sękowski 1956), wydaje w hodowli rośliny bardzo zróżnicowane pod względem obecności i stopnia wykształcenia pręcików i słupków w kwiatach (różni autorzy — cyt. za Free 1970). Obecne odmiany uprawne charakteryzują się przeważnie kwiatami obupłciowymi o wysokim stopniu samopłodności. Wysypujący się wkrótce po rozchyleniu płatków korony pyłek z pylników pada zwykle na znamiona licznych znajdujących się na wypukłym dnie kwiatowym słupków, jednakże nie wszystkich. Tymczasem do normalnego rozwoju dna kwiatowego w kształtną, mięsistą fałszywą jagodę potrzebne jest zapylenie wszystkich słupków (McGregor 1976). Jak wykazali Allen i Gaede (1963), kwiaty truskawki pozostające w zupełnym spokoju zdolne są w znikomym tylko stopniu zapylać się samoczynnie. Silny ruch powietrza może zwiększać zapylenie do ponad 70%, a dopiero kilkakrotne operowanie pędzelkiem zapewnia zapylanie blisko w 100%. Dobre nanoszenie pyłku na znamiona słupków zapewniają owady zapylające, przede wszystkim pszczoły miodne. Owady te, zbierając z truskawek nektar i pyłek, zapylają również centralnie połozone słupki (Free 1968). Przy braku pszczół na skutek izolowania roślin w okresie kwitnienia stwierdzano zawsze (m.in. Free 1968, Moore 1969, Blase 1981) słabsze wykształcenie owoców i niższe ich plony o kilkadziesiąt procent. Według Skrebcovej (1957) do dobrego zapylenia kwiatu truskawki potrzebne jest około 20-krotne odwiedzanie go przez pszczołę. Poszczególne odmiany truskawek różnią się jednak atrakcyjnością swych kwiatów dla owadów zapylających, co jest związane z ilością dostarczanego nektaru i pyłku. Obfitość nektarowania

strona 206

i pylenia roślin zależy nie tylko od właściwości odmiany, ale w ogromnym stopniu także od czynników zewnętrznych, a przede wszystkim od pogody.

Głównym celem niniejszej pracy było sprawdzenie, w jakim stopniu owocowanie najważniejszych obecnie uprawianych w Polsce odmian truskawek zależy od oblotu przez pszczoły. W tym celu konieczne było przeprowadzenie systematycznych obserwacji zagęszczenia owadów na kwiatach, zbadanie obfitości pylenia i nektarowania tych roślin oraz wykonanie analizy plonu ich owoców. Przy sposobności prześledzono również dynamikę dojrzewania owoców truskawek w zależności od roku badań, czyli od warunków pogody w okresie dojrzewania.

MATERIAŁ, METODA I WARUNKI PRZYRODNICZO-AGROTECHNICZNE

Poza najbardziej rozpowszechnionymi u nas w uprawie odmianami truskawek, do jakich należy Senga Sengana, Surprise des Halles, i Redgountlet, do badań wzięto nową dobrze zapowiadającą się odmianę Felina (Żurawicz i Smolarz 1982) oraz dwa najlepsze klony wyhodowane w Rolniczym Rejonowym Zakładzie Doświadczalnym w Końskowoli: Kola-80 i Kola-82. Sadzonki trzech na początku wymienionych odmian otrzymano z Sadowniczego Zakładu Doświadczalnego w Brzeznej, zaś trzech pozostałych — z RRZD w Końskowoli.

Doświadczenie założono jesienią 1981 r. na terenie Pszczelniczego Zakładu Doświadczalnego Oddziału Pszczelnictwa ISK w Puławach, na glebie bielicowej lekkiej IV klasy. Przedplonem dla truskawek była gorczyca biała, przyorana na zielony nawóz, pierwszy raz w 1980 r. po wykarczowanym starym sadzie jabłoniowym i drugi raz w roku 1981. Obornika przed założeniem doświadczenia nie stosowano, lecz tylko nawożenie mineralne, w ilości około 45 kg azotu (N) w postaci mocznika, 100 kg potasu (K2O) w postaci siarczanu amonu i 60 kg fosforu (P2O5) w postaci superfosfatu na 1 ha.

Podstawowe poletko miało 10 m długości i składało się z dwóch rzędów, w których rośliny zasadzono w odstępach co 30 cm. Generalnie rozstawę rzędów w doświadczeniu przyjęto 80 cm. Jednak ze względu na konieczność częstego chodzenia między poletkami w czasie obserwacji owadów, odległość między rzędami na poletku zachowano 60 cm, a odległość między poletkami 100 cm. Z powodu dużej pracochłonności doświadczenie założono tylko w trzech powtórzeniach.

Pielęgnacja roślin ograniczała się do kilkakrotnego pielenia chwastów, spulchniania międzyrzędzi i obcinania rozłogów w międzyrzędziach. Ukorzeniających się młodych roślin w samych rzędach nie usuwano, wobec czego w drugim i trzecim roku rzędy stanowiły zwarte szeregi roślin. W pierwszym roku wegetacji wiosną stosowano pogłównie tylko nawożenie azotowe w dwu dawkach — jedną około 40 kg azotu na 1 ha

strona 207

(w postaci saletry amonowej) przed kwitnieniem i drugą taką samą dawkę po zbiorze owoców. W następnych dwu latach, oprócz podobnych dawek azotu, stosowano pogłównie wczesną wiosną siarczan potasu i superfosfat w takich dawkach, jak przed sadzeniem truskawek.

Z początkiem kwitnienia truskawek ustawiano na każdym poletku izolator z siatki plastykowej o oczkach około 2 mm × 2 mm, obejmujący 2 m długości poletka (ryc. 1).

Ryc. 1. Doświadczenie polowe z zapylaniem truskawek: widoczne izolatory z siatki plastykowej. Fot. mgr J. Marcinkowski Experimental field with pollination of strawberry: cages made of plastic net

Na nieosłoniętych częściach poletek w okresie kwitnienia wykonywano codziennie, od rana do wieczora w godzinnych odstępach, obserwacje oblotu kwiatów przez owady zapylające. Za każdym razem liczono na poszczególnym poletku wszystkie pracujące na kwiatach pszczoły miodne, pszczoły samotnice i trzmiele oraz pożywiające się muchówki.

Liczbę kwiatów wytwarzanych przez truskawki na jednostce powierzchni określano w ten sposób, że najpierw na całej części izolowanej każdego poletka oraz na 4 mb. rządka części nie izolowanej ustalano liczbę kwiatostanów, a następnie w 30 losowo branych z każdego poletka kwiatostanach liczono kwiaty kolejnych rzędów rozgałęzień. Liczbę kwiatów na jednostce powierzchni uzyskiwano z odpowiednich przemnożeń.

W celu określenia ilości dostarczanego pyłku przez kwiaty truskawek, pobierano z każdego poletka po 30 mających wkrótce rozkwitnąć

strona 208

białych pąków kwiatowych poszczególnych rzędów rozgałęzień, tj. I, II, III i IV. Ilość pyłku w pylnikach określano metodą eterową Warakomskiej (1972). Podczas preparowania pąków pylniki w każdej próbie 30 kwiatów liczono. Określono też żywotność pyłku metodą barwienia acetokarminem oraz zdolność kiełkowania na pożywce agarowej z dodatkiem sacharozy.

Nektarowanie kwiatów truskawek badano znaną metodą pipetową, w formie nieco zmodyfikowanej (Jabłoński, Szklanowska 1979). Procentową zawartość cukrów w nektarze określono na refraktometrze Abbe’go.

W czasie dojrzewania owoce zbierano oddzielnie z części poletek swobodnie dostępnych i oddzielnie z poletek izolowanych, przeważnie w odstępach 1—2-dniowych, rzadko 3-dniowych. Za każdym razem zebrane owoce sortowano na dorodne i słabo wykształcone, po czym liczono i oddzielnie ważono.

Zebrane wyniki opracowano statystycznie metodą analizy wariancji R. A. Fischera, a ocenę istotności różnic dokonano testem Duncana przy poziomie wiarogodności α = 0,05.

Tabela 1 Niektóre dane meteorologiczne z okresu kwitnienia i dojrzewania truskawek w Puławach w latach 1982—1984 Some meteorological data of the period of blooming and ripening of strawberry in Puławy in the years 1982—1984

Rok Year Maj — May: 1 Maj — May: 2 Maj — May: 3 Czerwiec — June: 1 Czerwiec — June: 2 Czerwiec — June: 3 Lipiec — July: 1 Lipiec — July: 2
Średnia dzienna temperatura — Average daily temperature
1982 16,5 16,8 19,0 21,8 15,4 18,3 17,8 22,6
1983 11,5 22,3 19,5 20,7 17,7 20,5 22,9 24,0
1984 15,5 13,8 15,9 16,5 14,6 15,2 15,1 19,2
Suma opadów w mm — Rainfall in mm
1982 4,8 14,0 15,5 5,5 49,5 19,6 11,7 22,5
1983 68,5 6,0 0,0 3,0 6,5 20,0 10,0 97,5
1984 30,0 29,0 38,0 23,0 4,0 37,3 48,0 20,6
Suma godzin usłonecznienia — Time of isolation in hours
1982 67 97 105 116 68 50 64 85
1983 38 94 98 100 44 113 125 73
1986 64 36 71 63 66 38 58 66

Warunki pogody w okresie kwitnienia i dojrzewania truskawek były w latach badań bardzo zróżnicowane (tab. 1). Maj, czerwiec i pierwsza dekada lipca w roku 1982 były ciepłe, słoneczne i suche, zwłaszcza w roku 1983. Natomiast ten sam okres w roku 1984 charakteryzował się niską temperaturą, wysokimi opadami i słabym usłonecznieniem.

strona 209

WYNIKI

KWITNIENIE TRUSKAWEK

W roku 1982 i 1984 kwitnienie truskawek rozpoczynało się około połowy maja, a kończyło w pierwszych dniach czerwca, natomiast przy stosunkowo wysokiej temperaturze w 1983 r. wypadło ono około tydzień wcześniej (ryc. 2). Długość okresu kwitnienia wynosiła we wszystkich latach mniej więcej około 18 dni.

Ryc. 2. Pora i długość okresu kwitnienia truskawek w Puławach: S.d.H. — Surprise des Halles — Ananasowa z Grójca; Fel. — Felina; Kola-80 i Kola-82 — Klony z Końskowoli; Rg. — Redgauntlet; S,S. — Senga Sengana
Ryc. 2. Pora i długość okresu kwitnienia truskawek w Puławach: S.d.H. — Surprise des Halles — Ananasowa z Grójca; Fel. — Felina; Kola-80 i Kola-82 — Klony z Końskowoli; Rg. — Redgauntlet; S,S. — Senga Sengana Period and the length of blooming of strawberry in Puławy: S.dH. — Surprise des Halles, Fel. — Felina, Kola-80 and Kola-82 — the new clone from Końskowola, Rg. — Redgauntlet, S.S. — Senga Sengana

Badano tylko dzienną dynamikę rozkwitania, która okazała się oczywiście podobna dla wszystkich odmian. Szczyt rozkwitania kwiatów truskawek przypada na godziny 8—12, z największym nasileniem około godziny 10 (ryc. 3), kiedy to rozkwita blisko 1/4 całodziennej porcji kwiatów. Po godzinie 12 proces rozkwitania szybko maleje, by przed godziną 17 zakończyć się zupełnie. Obniżenie się temperatury oraz wzrost wilgotności powietrza hamuje proces rozkwitania i modyfikuje przedstawiony obraz.

Kwiatostanem truskawek jest wierzchotka dwuramienna. Jednak kwiatów drugiego rzędu bywa więcej niż 2, a kwiatów dalszych rzędów

strona 210
Ryc. 3. Dzienna dynamika rozkwitania i oblotu przez owady zapylające. Słupki oznaczają liczbę kwiatów rozkwitających na jednostce powierzchni w jednogodzinnych odcinkach czasu, wyrażoną w procentach w stosunku do liczby kwiatów rozkwitających w ciągu całego dnia; Linie — analogicznie oznaczają zagęs
Ryc. 3. Dzienna dynamika rozkwitania i oblotu przez owady zapylające. Słupki oznaczają liczbę kwiatów rozkwitających na jednostce powierzchni w jednogodzinnych odcinkach czasu, wyrażoną w procentach w stosunku do liczby kwiatów rozkwitających w ciągu całego dnia; Linie — analogicznie oznaczają zagęszczenie pszczół miodnych (a), pszczół samotnic (b) oraz muchówek (c) na jednostce powierzchni w kolejnych godzinach dnia (średnie z lat 1982—1984) Dayly dynamics of strawberry blooming and insect foraging: The rectangles mean the number of opened flowers in one hour intervals in % in relation to the number of flowers open during 24 hours; the lines mean the density of honey bees (a), solitary bees (b) and flies (c) — on the plot during the following hours of the day (data from the years 1982—1984)

mniej niż powinien mieć typowy regularny tego rodzaju kwiatostan (tab. 2). Wynika to stąd, że często w kwiatostanie pojawia się trzecie rozgałęzienie drugiego rzędu, a rozgałęzienia dolnych rzędów są coraz bardziej niekompletne. U różnych odmian przedstawia się to nieco inaczej, co jest zrozumiałe.

Istotne różnice między odmianami występują w ogólnej liczbie wytwarzanych kwiatów na jednostce powierzchni plantacji (tab. 3). Najobficiej kwitła Felina, Senga Sengana i Surprise des Halles, wytwarzając w drugim i trzecim roku owocowania od blisko 400 do ponad 500 kwiatów na 1 m2. Pozostałe odmiany, zwłaszcza Redgountlet oraz klon z Końskowoli Kola-82, wytwarzały tylko 200—300 kwiatów na 1 m2.

NEKTAROWANIE I WYDAJNOŚĆ CUKROWA TRUSKAWEK

Przy suchej pogodzie w okresie kwitnienia w latach 1982 i 1983 nie zdołano pobrać nektaru z kwiatów truskawek, lecz udało się to wyko-

strona 211

Tabela 2 Liczba kwiatów w kwiatostanie truskawek (dane z roku 1984) Number of the flowers in one inflorescence (data for 1984)

Odmiana Cultivar Kolejne rzędy kwiatów w kwiatostanie Successive flowers in inflorescence: I Kolejne rzędy kwiatów w kwiatostanie Successive flowers in inflorescence: II Kolejne rzędy kwiatów w kwiatostanie Successive flowers in inflorescence: III Kolejne rzędy kwiatów w kwiatostanie Successive flowers in inflorescence: IV Kolejne rzędy kwiatów w kwiatostanie Successive flowers in inflorescence: V Razem Total
Surprise des Halles 1,00 2,13 3,06 2,73 0,10 9,02
Felina 1,00 2,33 2,63 2,26 0,00 8,52
Kola-80 1,00 1,93 2,16 1,60 0,00 6,69
Kola-82 1,00 2,63 3,13 2,33 0,03 9,12
Redgautlet 1,00 2,63 3,20 3,23 0,63 10,69
Senga Sengana 1,00 2,53 3,30 2,00 0,03 8,86
Średnio — Average 1,00 2,36 2,97 2,36 0,13 8,82
W procentach — in % 11,3 26,8 33,6 26,8 1,5 100

Tabela 3

Odmiana Cultivar Rok — Year: 1982 Rok — Year: 1983 Rok — Year: 1984 Średnio Average
Surprise des Halles 91a₃ 324b₁ 455b₁a₃ 200
Felina 145c₁ 429cb₂ 571b₂a₃ 382
Kola-80 109b 250a₃ 378a₃b₁ 246
Kola-82 90a₂ 234a₂ 300a₂ 208
Redgautlet 87a₁ 190a₁ 280a₁ 186
Senga Sengana 156c₂ 380b₂c 416a₄b₂ 317
Średnio — Average 113 301 400 —

Uwaga: Wartości w kolumnach oznaczone tymi samymi literami alfabetu nie różnią się między sobą istotnie przy poziomie α = 0,05. Differences between the data in colums marked with the same letter are not significat (α = 0,05).

nać przy wilgotnej i chłodnej pogodzie w 1984 r. Stwierdzono, że wydzielanie nektaru w kwiecie truskawek rozpoczyna się jeszcze w pąku, tuż przed rozchyleniem się płatków korony i trwa w zasadzie do czasu całkowitego wypylenia pylników, po czym stopniowo ustaje. Nagromadzony w kwiecie nektar i nie pobrany przez owady, utrzymuje się nie resorbowany przez pewien czas jeszcze po opadnięciu płatków korony, kiedy dolne owocki na dnie kwiatowym są wyraźnie wyrośnięte.

Ogólna ilość wydzielanych cukrów przez 10 kwiatów badanych odmian truskawek wynosiła przeciętnie 5,79 mg (tab. 4), ale między poszczególnymi odmianami zaznaczyły się duże i istotne różnice. Zauważono, że w miarę większego rozmiaru kwiatów wzrasta obfitość ich nektarowania. Tak więc 10 stosunkowo drobnych kwiatów Feliny wydzielało w ciągu swego życia średnio 3,80 mg cukrów, a 10 kwiatów wielkokwiatowego klonu Kola-82 wydzielało aż 7,75 mg cukrów. Podobnie w obrębie kwiatostanu większe kwiaty niższych rzędów rozgałęzień

strona 212

Tabela 4 Nektarowanie i wydajność cukrowa truskawek Nectar secretion and production of sugar by strawberry flowers

Odmiana Cultivar Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg Sugar content from 10 flowers in mg: 1984 % cukrów w nektarze Percent of sugar in nectar: 1984 Wydajność cukrowa w kg z 1 ha w latach: Sugar amount in kg/ha years: 1982 Wydajność cukrowa w kg z 1 ha w latach: Sugar amount in kg/ha years: 1983 Wydajność cukrowa w kg z 1 ha w latach: Sugar amount in kg/ha years: 1984
Surprise des Halles 5,25a₄b₂ 26,1a₅ 0,48 1,70 2,39
Felina 3,80a₁ 22,8a[?] 0,55 2,04 2,17
Kola-80 5,96a₅b₂ 26,4a₉ 0,65 1,63 2,25
Kola-82 7,75b₂a₃ 23,8a₃ 0,70 1,49 2,33
Redgautlet 6,77b₁a₃ 24,0a₄ 0,59 1,81 1,90
Senga Sengana 5,19a³b₂ 22,8a₂ 0,81 1,29 2,16
Średnio — Average 5,79 24,4 0,63 1,65 2,20

obficiej nektarują niż wyższych, ale może być też odwrotnie, gdyż na proces nektarowania wpływają czynniki pogody. Średnia procentowa zawartość cukrów w nektarze wynosiła 23—26%, nie wykazując istotnych różnic między odmianami. Oczywiście wahania koncentracji cukrów w nektarze truskawek są w ogóle duże — od kilkunastu do kilkudziesięciu procent — na co ma ogromny wpływ wilgotność powietrza.

Wydajność cukrów z 1 ha truskawek okazała się w ogóle niska, bowiem przeciętnie w pierwszym roku owocowania sięgała 0,8 kg, w drugim roku — 2,0 kg, a w trzecim — 2,4 kg. Odmiany między sobą różniły się mało, gdyż te których poszczególne kwiaty nektarowały słabiej, wytwarzały ich więcej na jednostce powierzchni.

PYLENIE I WYDAJNOŚĆ PYŁKOWA TRUSKAWEK

Podczas bezdeszczowej, a zwłaszcza słonecznej i ciepłej pogody kwiaty truskawek pylą wkrótce po rozchyleniu się płatków korony. Dzienna dynamika pylenia ma podobny przebieg jak dzienna dynamika rozkwitania kwiatów (ryc. 3), lecz zachodzi z kilkugodzinnym opóźnieniem, pokrywając się bardziej z dzienną dynamiką oblotu truskawek przez owady zapylające.

Średnia ilość pyłku produkowana przez kwiaty badanych odmian truskawek wykazała istotne zróżnicowanie (tab. 5). Najmniej pyłku z 10 kwiatów (tylko 6,4 mg) stwierdzono w kwiatach u klonu Kola-80, a najwięcej (16,5 mg) u klonu Kola-82. Stosunkowo dużo pyłku (13,5 mg z 10 kwiatów) wytwarzała Felina. Pozostałe trzy odmiany pyliły średnio obficie, wytwarzając przeciętnie 7,6—9,5 mg pyłku z 10 kwiatów.

Spore wahania zaznaczyły się w obfitości pylenia kwiatów poszczególnych rzędów rozgałęzień. Wprawdzie w miarę dalszego położenia

strona 213

Tabela 5 Ilość pyłku w mg z 10 kwiatów położonych w kolejnych partiach (rzędach rozgałęzień) kwiatostanu truskawek (wartości średnie z lat 1983—1984) Amount of pollen from 10 successive flowers in one inflorescence in mg (average of 1983—1984)

Odmiana Cultivar Kolejne rzędy kwiatów The successive flowers in inflorescence: I Kolejne rzędy kwiatów The successive flowers in inflorescence: II Kolejne rzędy kwiatów The successive flowers in inflorescence: III Kolejne rzędy kwiatów The successive flowers in inflorescence: IV Średnio Average
Surprise des Halles 5,4 7,1 10,8 7,0 7,3a₂
Felina 9,2 13,8 18,7 12,3 13,5b₁a₃
Kola-80 6,8 6,3 8,3 4,3 6,4a₁
Kola-82 17,0 18.8 17,0 13,0 16,5b₂
Redgauntlet 6,7 13.0 12,3 6,7 9,4a₃b₁
Senga Sengana 12,4 8,8 9,0 7,8 9,5a₄b₁
Średnio — Average 9,6a₂ 11,1a₃ 12,7a₄ 8,5a₁ —

w kwiatostanie kwiaty są normalnie mniejsze, lecz ilość dostarczonego przez nie pyłku (poza Kola-82 i w pewnym stopniu Senga Sengana) nie wykazała proporcjonalnego związku. Na przykład kwiaty trzeciego rzędu odmiany Felina, Surpris des Halles i Redgountlet pyliły o około 100% obficiej niż kwiaty pierwszego rzędu. Średnie ilości pyłku z 10 kwiatów poszczególnych rzędów nie wykazują istotnych różnic między sobą.

Ilość pyłku z 10 kwiatów (poza przypadkiem klonu Kola-82) nie wykazała też związku z liczbą pylników w kwiatach, których na ogół w miarę dalszego położenia kwiatu w kwiatostanie jest mniej (tab. 6). Zjawisko to można tłumaczyć prawdopodobnie tym, że kwiaty niższego rzędu, jako wcześniej kwitnące, napotykają na mniej sprzyjające warunki dla wytwarzania dużej liczby ziaren pyłku w pylnikach. Za takim przypuszczeniem przemawia też fakt, że pyłek tych wcześniej kwitnących kwiatów charakteryzował się zdecydowanie słabszą zdolnością kiełkowania i przeważnie niższą żywotnością.

Wydajność pyłkowa z jednostki powierzchni plantacji zależy od liczby wytworzonych przez rośliny kwiatów, liczby pylników w kwiecie, ilości pyłku w pylnikach oraz dorodności jego poszczególnych ziaren. Ogólnie biorąc, w miarę kolejnych lat owocowania plantacji wydajność pyłkowa truskawek wzrastała, od 1,2 kg z 1 ha średnio w pierwszym roku do 2,5 kg w drugim i 5,0 kg w trzecim (tab. 7). Wahania między odmianami w kolejnych latach wynosiły 0,75—2,13 kg, 1,50—4,82 kg i 2,46—9,82 kg. Najwyższą wydajnością pyłkową charakteryzowała się Felina, najniższą — Kola-80.

OBLOT TRUSKAWEK PRZEZ OWADY ZAPYLAJĄCE

Kwiaty truskawek były odwiedzane głównie przez pszczoły miodne, które stanowiły w różnych latach 76,6—97,6% wszystkich odwadów za-

strona 214

Tabela 6 Zestawienie liczby pylników oraz masy pyłku, jego żywotności i zdolności kiełkowania w zależności od położenia („rzędu”) kwiatów w kwiatostanie truskawek (dane z 1984 r.) The number of anthers and the content of pollen, it vitality and germination capacity in dependence to the location in successive flowers in inflorescence (data for year 1984)

Odmiana Cultivar Położenie kwiatu w kwiatosta The successive flower in inflorescence Liczba pylników w kwiecie The number of anthers in flower Ilość pyłku z 10 kwiatwó w mg Pollen content of 10 flowera Żywotność pyłku w % Vitality of pollen in % % ziaren kiełkujących po 24 godz. Germination capacity of pollen after 24 hou rs in %
Surprise des Halles I 32 4,6 42 4
II 27 6,3 39 5
III 27 13,7 48 69
IV 26 10,0 77 30
Felina I 27 10,7 34 4
II 22 16,3 70 13
III 22 22,7 90 44
IV 19 16,7 85 15
Kola-80 I 27 6,9 — —
II 27 6,3 52 5
III 23 8,3 39 19
IV 16 4,3 44 31
Kola-82 I 39 29.7 54 4
II 30 22,7 84 33
III 29 21,3 94 31
IV 20 15,7 93 24
Redgauntlet I 36 6,3 79 48
II 32 13,7 51 —
III 33 15,0 55 30
IV 21 8,3 53 15
Senga Sengana I 29 14,0 44 6
II 26 9,3 37 —
III 24 11,0 51 49
IV 17 9,3 41 25

pylających (tab. 8). Pszczoły samotnice stanowiły 1,0—8,6% ogólnej liczby owadów na kwiatach, a muchówki 1,4—14,8%. Nie obserwowano w ogóle trzmieli na truskawkach, za wyjątkiem paru osobników, które tylko przelotnie zajrzały do kilku kwiatów.

Intensywność oblotu truskawek przez pszczoły miodne, mierzona liczbą roboczogodzin pszczelich na 1000 kwiatów, wykazała duże zróżnico-

strona 215

Tabela 7 Wydajność pyłkowa truskawek w kg z 1 ha Production of pollen of strawberry flowers in kg/ha

Odmiana Cultivar Rok — Year: 1982 Rok — Year: 1983 Rok — Year: 1984 Średnio Average
Surprise de Halles 0,75 2,10 4,45 2,43
Felina 2,13 4 82 9,82 4,59
Kola-80 0,82 1,50 2,46 1,59
Kola-82 1,40 2,87 6,25 3,50
Redgauntlet 0,83 1,50 3,21 1,85
Senga Sengana 1,42 2,30 3,91 2,54
Średnio — Average 1,22 2,52 5,02 —

Tabela 8 Skład gatunkowy owadów zapylających truskawki w Puławach w latach 1982—1984 w % The percentage of insect species foraging on strawberry flowers in the year 1982—1984

Owady Insects Rok—Year: 1982 Rok—Year: 1983 Rok—Year: 1984 Średnio Average
Pszczoły miodne Honey bees 87,0 97,6 76,6 87,0
Pszczoły samotnice Solitery bees 1,5 1,0 8,6 3,7
Muchówki Flies 11,5 1,4 14,8 9,3
Razem — Total 100 100 100 100

wanie między latami oraz między badanymi odmianami (tab. 9). Najsłabiej były oblatywane truskawki w pierwszym (1982) roku kwitnienia (25,3 roboczogodzin pszczelich na 1000 kwiatów), kiedy to liczba kwiatów na jednostce powierzchni była mała, wobec czego stosunkowo nieduża plantacja mogła nie przedstawiać większej atrakcyjności dla pszczół. Czterokrotnie lepszy oblot (106,4 rbgp. na 1000 kwiatów) stwierdzono

Tabela 9 Liczba roboczogodzin pszczelich na 1000 kwiatów truskawek The number of so-called honey bee working hours per 1000 flowers of strawberry

Odmiana Cultivar Rok — Year: 1982 Rok — Year: 1983 Rok — Year: 1984 Średnio Average
Surprise des Halles 16,7a₁ 67,7a₁ 41,2a₁b₁ 41,9
Felina 22,3a₃ 101,3a₃b₁ 59,7a₃b₁ 61,1
Kola-80 17,7a₂ 72,0a₂ 44,8a₂b₁ 44,8
Kola-82 34,1b₁ 165,3b₂ 115,0b₂ 104,8
Redgauntlet 38,1b₃ 124,3b₁b₃ 82,5b₁a₁ 81,6
Senga Sengana 22,6a₅ 108,0a₄b₂ 68,0a₄b₁ 66,2
Średnio — Average 25,3 106,4 68,5 —
strona 216

Tabela 10 Zagęszczenie pszczół na polu truskawek obserwowane w szczytowych godzinach lotu przy sprzyjającej pogodzie (w tys. na 1 ha) Density of honey bees on the strawberry plots observed in the peak flying time during favorable weathere conditions (in thousend per 1 ha)

Odmiana Cultivar Rok — Year: 1982 Rok — Year: 1983 Rok — Year: 1984 Średnio Average
Surprise des Halles 0,38 3,13 3,04 2,18
Felina 0,86 7,13 4,05 4,01
Kola-80 0,60 4,50 2,49 2,53
Kola-82 0,79 10,13 5,22 5,38
Redgauntlet 0,88 4,38 3,14 2,80
Senga Sengana 1,05 8,75 3,91 4,57
Średnio — Average 0,76 6,34 3,64 —

w drugim roku, przy bardzo ciepłej pogodzie. Średnio intensywnie były odwiedzane kwiaty truskawek w trzecim roku, przy niższej temperaturze i występujących opadach deszczu (średnio 68,5 rbgp. na 1000 kwiatów). Jeżeli wziąć pod uwagę, że w ciągu jednej minuty pszczoła odwiedzała średnio 10,56 (0,53) kwiatów truskawek, to przeciętnie jeden kwiat mógł być odwiedzony w roku 1982 — 16 razy, w 1983 r. — 67 razy, a w 1984 r. — 43 razy.

Spośród badanych odmian truskawek najintensywniej była oblatywana Kola-82, a najsłabiej Surprise des Halles i Kola-80. Liczba roboczogodzin pszczelich na 1000 kwiatów wykazuje ścisłą zależność od ilości dostarczanego przez kwiaty pożytku nektarowego i pyłkowego, a współczynnik korelacji wyrażający tę zależność wynosi 0,947 (ryc. 4).

Ryc. 4. Zależność liczby odwiedzeń jednego kwiatu truskawek przez pszczoły od obfitości nektarowania i pylenia:
Ryc. 4. Zależność liczby odwiedzeń jednego kwiatu truskawek przez pszczoły od obfitości nektarowania i pylenia: x — ilość (w mg) cukrów i pyłku dostarczona przez 10 kwiatów y — przeciętna liczba odwiedzeń jednego kwiatu The correlation betwen visiting of one strawberry flower by honey bee and the amount of nectar and pollen: x — mg of sugar and pollen from 10 flowers y — average number of bee visits of one flower
strona 217

Zagęszczenie pszczół na jednostce powierzchni plantacji zależy od ilości aktualnie dostarczonego pożytku nektarowego i pyłkowego. Średnie w okresie pełni kwitnienia truskawek południowe zagęszczenie pszczół na 1 ha wahało się w drugim i trzecim roku owocowania od 2,5 tys. do 10 tys. Najsilniejszy związek wykazywało ono z wydajnością pyłkową (współczynnik korelacji r — 0,533, bliski istotności przy poziomie wiarogodności α = 0,05).

PLONOWANIE TRUSKAWEK

Plonowanie przy swobodnym dostępie owadów zapylających

Nie określano niestety liczby zgniłych owoców na poletkach ani też owoców ostatnich, bardzo drobnych, praktycznie nie nadających się do zbioru, lecz interesowano się tylko owocami nadającymi się do konsumpcji. Procent zebranych owoców do liczby kwiatów wynosił przy suchej pogodzie w okresie zbiorów 1983 r. przeciętnie 61,3, a przy wy-

Tabela 11 Procent zebranych owoców w stosunku do liczby wytworzonych kwiatów truskawek The number of fruits from 100 strawberry flowers

Odmiana Cultivar Rok — Year: 1982 Rok — Year: 1983 Rok — Year: 1984 Średnio Average
Surprise des Halles 41,2a₁ 49,8a 42,9a₃b 44,6
Felina 49,0a₅ 58,9b₁ 34,8a₁ 47,6
Kola-80 43,1a₃ 61,2b₃ 56,2a₅b 53,5
Kola-82 42,2a₂ 72,8c 37,7a₂ 50,9
Redgauntlet 65,5b 64,5b₄ 39,9a₃b 56,6
Senga Senga 48,1a₄ 60,3b₂ 60,0a₃ 56,1
Średnio — Average 48,2 61,3 45,3 —

stępujących opadach w latach 1982 i 1984 — odpowiednio 48,2 i 45,3 (tab. 11). Znaczne różnice wystąpiły między odmianami, kształtując się w różnych latach różnie. Przeciętnie biorąc, odmiany Redgountlet i Senga Sengana dostarczały powyżej 50% owoców w stosunku do liczby kwiatów, odmiany Surprise des Halles i Felina — poniżej 50%, a oba klony z Końskowoli — około 50%.

Średnia masa jednego owocu w wilgotnym i chłodnym roku 1984 była przeciętnie o ponad 60% wyższa niż w suchym roku 1985 (tab. 12). Klon Kola-82 wytwarzał największe owoce, a Kola-80 — najmniejsze. Jednakże przy mniejszej ilości opadów w latach 1983 i 1982 najdrobniejsze owoce wytwarzała Felina. Odmiana ta charakteryzowała się też największą zmiennością masy owoców na przestrzeni lat i w obrębie poszczególnego roku. Owoce jej były miękkie i mało trwałe. Natomiast truskawka Kola-80 wykazywała najmniejszą zmienność masy owoców

strona 218

Tabela 12 Średnia masa owocu truskawek w g The average weight of one fruit of strawberry in g

Odmiana Cultivar Rok — Year: 1982 Rok — Year: 1983 Rok — Year: 1984 Średnio Average
Surprise des Halles 5,95b₁ 5,82b₁ 8,46b₁ 6,74
Felina 4,77a₁ 4,84a₁ 8,98b₂ 6,20
Kola-80 5,46a₂ 5,10a₂ 7,70a[?] 6,09
Kola-82 8,08c₁ 8,08d 13,56d 9,91
Redgauntlet 8,70c₂ 7,24c 12,43c 9,46
Senga Sengana 6,84b₂ 5,86b₂ 8,99b₃ 7,23
Średnio — Average 6,63 6,16 10,02 —

na przestrzeni lat i w obrębie roku, wytwarzając owoce wyrównane i stosunkowo twarde. Najbardziej imponowały dorodnością zwłaszcza pierwsze owoce truskawki Kola-82.

Tabela 13 Procent owoców truskawek słabo wykształconych Percentage of poorly developed fruits

Odmiana Cultivar Rok — Year: 1982 Rok — Year: 1983 Rok — Year: 1984 Średnio Average
Surprise des Halles 16,1b₂a₂c₁ 28,9b₁ 11,1b₁ 18,7
Felina 13,3a₂b₂ 18,3a₁ 6,3a₁ 12,6
Kola-80 10,2a₁ 22,0a₂ 8,9a₃ 13,7
Kola-82 14,8b₁a₂ 31,8b₂ 7,5a₂ 18,0
Redgauntlet 21,c₂ 40,7c₁ 11,7b₃ 24,6
Senga Sengana 18,c₁b₂ 41,3c₂ 11,6b₂ 23,8
Średnio — Average 15,7 30,5 9,5 —

Najwyższy udział owoców niepełnokształtnych (przeciętnie 30,5%) stwierdzono u wszystkich badanych odmian truskawek w suchym roku 1983, a najmniej (przeciętnie 9,5%) w wilgotnym i chłodnym roku 1984 (tab. 13). Różnice między odmianami pod tym względem były istotne, przy czym najwięcej owoców niepełnokształtnych stwierdzono w plonie odmiany Redgountlet i Senga Sengana (średnio około 24%), a najmniej w plonie odmiany Felina i Kola-80 (około 13%). Surprise des Halles i Kola-82 wykazały przeciętnie około 18% owoców niepełnokształtnych (por. ryc. 5).

Plon zebranych owoców z poletka o pow. 10 m2 (co odpowiada t/ha) wynosił przeciętnie w roku 1982 — 3,7 kg, w 1983 r. — 11,0 kg i w 1984 r. — 15,7 kg (tab. 14). Zróżnicowanie odmian pod względem wysokości plonów owoców było znaczne. W pierwszym roku najlepiej plonowała Senga Sengana i Redgountlet, a istotnie od nich słabiej Kola-80 i Surprise des Halles. W drugim roku lepiej owocującymi okazały się Senga Sengana i Suprise des Halles, które wydały plony najwyższe, Fe-

strona 219
Ryc. 5. „Owoce” truskawek: u góry dorodne, powstałe z kwiatów dobrze zapylonych (na powierzchni widoczne rozwinięte wszystkie niełupki); u dołu niepełnokształtne na skutek słabego zapylenia (na powierzchni widoczne tylko nieliczne w w pełni rozwinięte niełupki). Fot. mgr J. Marcinkowski
Ryc. 5. „Owoce” truskawek: u góry dorodne, powstałe z kwiatów dobrze zapylonych (na powierzchni widoczne rozwinięte wszystkie niełupki); u dołu niepełnokształtne na skutek słabego zapylenia (na powierzchni widoczne tylko nieliczne w w pełni rozwinięte niełupki). Fot. mgr J. Marcinkowski Strawberry fruits: above well developed fruits from pollinated flowers (on the surface seen developed achenes) below deformated fruits due to poor pollination (on the surface seen only few fully developed achenes)

Tabela 14 Plon zebranych owoców truskawek w kg z 10 m2 Yield of strawberry fruit in kg/10 m2

Odmiana Cultivar Rok — Year: 1982 Rok — Year: 1983 Rok — Year: 1984 Średnio Average
Surprise des Halles 2,9a₂ 9,4a₃ 18,9c₅ 31,2
Felina 3,4a₃b₁ 12,4b₁ 12,5a₁ 28,3
Kola-80 2,6a₁ 8,2a₁ 15,3b₁a₂ 26,1
Kola-82 3,8a₄b₁ 13,3b₁ 15,4b₂a₂ 32,5
Redgauntlet 4,6b₁a₃ 8,8a₂ 13,2a₂b₂ 26,6
Senga Sengana 5,1b₂ 13,8b₃ 19,0c₂ 37,9
Średnio — Average 3,7 11,0 15,7 —

lina zaś najniższe. Biorąc pod uwagę sumę plonów owoców z 3 lat, na pierwszym miejscu uplasowała się Senga Sengana (około 38 t z 1 ha), na drugim — Kola-82 (33 t z 1 ha), na trzecim — Surprise des Halles (około 31 t z 1 ha) a pozostałe trzy odmiany na dalszych pozycjach (26—28 t z 1 ha).

strona 220

Plonowanie roślin izolowanych od dostępu owodów zapylających

Izolowanie truskawek w czasie kwitnienia nie powodowało wyraźnego zmniejszenia się procentu owoców w stosunku do liczby kwiatów (tab. 15). Tylko w przypadku klonu Kola-80 stwierdzono przeciętnie poniżej 90 owoców ze 100 kwiatów izolowanych w porównaniu z nie izolowanymi. Również przy wyższej temperaturze w okresie kwitnienia w roku 1983 rośliny izolowane wykazały tylko małą tendencję do słabszego wiązania owoców niż przy swobodnym dostępie owadów.

Tabela 15 Liczba owoców ze 100 kwiatów truskawek izolowanych, wyrażona w % w stosunku do liczby owoców ze 100, kwiatów swobodnie dostępnych dla owadów zapylających The number of fruits from 100 of isolated flowers in relation to number of fruits from 100 of open to insects flowers (in %)

Odmiana Cultivar Rok — Year: 1982 Rok — Year: 1983 Rok — Year: 1984 Średnio Average
Surprise des Halles 98,3 95,2 101,6 98,3
Felina 100,3 88,0 94,8 94,4
Kola-80 91,0 — 81,9 86,5
Kola-82 97,6 82,6 92,6 90,9
Redgauntlet 103,5 96,9 112,8 104,4
Senga Sengana 97,7 96,5 108,2 100,8
Średnio — Average 98,1 91,8 98,7 —

W wyniku izolowania, a więc braku normalnego dostępu owadów zapylających, wyraźnie zwiększał się udział owoców niepełnokształtnych, w roku 1982 przeciętnie o 31%, w roku 1983 — o 68%, a w chłodnym i wilgotnym roku 1984 — aż o 232% (tab. 16). Wśród badanych odmian truskawek wyraźnie silniej na brak owadów zapylających reagowały Kola-80, Felina i Redgountlet, pozostałe zaś wyraźnie słabiej. Dwie silnie reagujące w 1984 r. na brak owadów zapylających odmiany, Felina i Kola-80, charakteryzują się kwiatostanami ukrytymi wśród liści. Powodem silnego zwiększania się udziału owoców niepełnokształtnych w plonie roślin izolowanych w czasie kwitnienia było niedostateczne zapylenie ich kwiatów. Na ryc. 5 łatwo dostrzec brak rozwiniętych niełupek (owocków) na słabo wykształconych fałszywych jagodach truskawek.

W wyniku słabego wykształcenia się owoców (jagód) na skutek niedostatecznego zapylenia kwiatów pod izolatorami zmniejszyła się średnio masa owocu, przeciętnie o około 15% (tab. 17). Wyraźnie silniej pod tym względem na brak pszczół reagowała odmiana Surprise des Halles (zmniejszenie masy owocu około 25%), a najmniej Kola-82 (zmniejszenie masy owocu o około 10%). W rezultacie braku owadów zapylających stwierdzono zmniejszenie się plonu ogólnego owoców o 7—37%, a przeciętnie o 10—26% (tab. 18). Najsłabiej przy braku owadów zapylających plonowały rośliny odmiany Surprise des Halles.

strona 221

Tabela 16 Udział owoców słabo wykształconych w plonie spod izolatorów, wyrażany w % w stosunku do udziału takich owoców w plonie roślin swobodnie dostępnych dla owadów zapylających Percentage of poorly developed fruits in yield from isolated plants in relation to the percentage of similar fruits from the plants open for insects

Odmiana Cultivar Rok — Year: 1982 Rok — Year: 1983 Rok — Year: 1984 Średnio Average
Surprise des Halles 141 179 251 190
Felina 138 211 406 252
Kola-80 113 — 435 274
Kola-82 129 158 271 186
Redgauntlet 142 140 383 222
Senga Sengana 124 150 248 174
Średnio — Average 131 168 332 —

Tabela 17 Średnia masa (w g) owocu truskawek z poletek izolowanych wyrażona w % w stosunku do średniej masy owocu z poletek swobodnie dostępnych dla owoców zapylających Average weight of one fruit from isolated plots shown as a percent of an average weight fruit from open for insects plots

Odmiana Cultivar Rok — Year: 1982 Rok — Year: 1983 Rok — Year: 1984 Średnio Average
Surprise des Halles 84,1 66,3 76,2 75,5
Felina 91,4 86,3 73,7 83,8
Kola-82 90,2 — 82,5 86,4
Kola-82 93,8 83,3 92,7 89,9
Redgauntlet 91,2 89,1 75,8 85,4
Senga Sengana 90,0 85,7 83,5 86,4
Średnio — Average 90,1 82,1 80,7 —

Tabela 18 Plon owoców truskawek z poletek izolowanych wyrażony w % w stosunku do plonu owoców z poletek swobodnie dostępnych dla owadów zapylających Yield of strawberry fruit from isolated plots shown as a percent of yield from open for insect plots

Odmiana Cultivar Rok — Year: 1982 Rok — Year: 1983 Rok — Year: 1984 Średnio Average
Surprise des Halles 81,0 62,8 77,0 73,6
Felina 90,4 75,3 69,3 78,3
Kola-80 93,1 — 69,7 81,4
Kola-82 86,7 72,7 85,1 81,5
Redgauntlet 89,5 88,1 91,7 89,8
Senga Sengana 87,3 80,1 81,6 83,0
Średnio — Average 88,0 75,8 79,1 —
strona 222

Dysponując danymi z systematycznie wykonywanych zbiorów owoców truskawek zdecydowano się prześledzić dynamikę ich dojrzewania oraz zmianę masy owocu w okresie dojrzewania. Okres zbioru truskawek doświadczalnych trwał w roku 1982 — od 7.VI. do 12.VII. w 1983 —

Tabela 19 Pora zbioru owoców badanych odmian truskawek Time of fruit harvesting of investigated strawberry cultivars

Odmiana Cultivar Rok — Year: 1982 Rok — Year: 1983 Rok — Year: 1984
Surprise des Halles 7.VI—7.VII 30.V—18.VI 10.VI—13.VII
Felina 7.VI—12.VII 30.V—24.VI 14.VI—4.VII
Kola-80 8.VI—12.VII 2.VI—30.VI 19.VI—20.VII
Kola-82 12.VI—12.VII 2.VI—30.VI 19.VI—20.VII
Redgauntlet 11.VI—12.VII 1.VI—30.VI 19.VI—20.VII
Senga Sengana 9.VI—12.VII 3.VI—30.VI 19.VI—20.VII

od 30.V. do 30.VI. i w 1984 — od 10.VI. do 20.VII. (tab. 19). Przy stosunkowo wysokiej temperaturze i słabych opadach w 1983 r. różnica w porze dojrzewania najwcześniejszej Surprise des Halles wynosi, w porównaniu do Sengi Sengany, tylko 3 dni a przy niskiej temperaturze i częstych opadach w roku 1984 — aż 9 dni. Felina rozpoczyna dojrzewanie nieco później niż Surprise des Halles, lecz wcześniej niż pozostałe odmiany. Średnią masę jednego owocu z kolejnych co 3 dni wykonywanych zbiorów zestawiono w tabeli 20. Przeciętnie biorąc, masa jednego owocu w połowie okresu dojrzewania wynosiła około 50% masy owocu ze zbioru pierwszego, a pod koniec tego okresu — tylko około 30% (tab. 20). Wszystkie badane odmiany zachowały się pod tym względem podobnie.

Analizując masę plonu zbieranych owoców w 3-dniowych odstępach czasu widać, że największe zbiory przypadały między 6 a 21 dniem okresu dojrzewania truskawek (tab. 21). Dostrzec można tu pewne różnice odmianowe. Z Feliny mianowicie główną masę owoców zbierano między 6 a 15 dniem okresu dojrzewania, natomiast Kola-80 dostarczała dość równych porcji owoców od 6 do 27 dnia okresu dojrzewania. Śledząc dojrzewanie owoców truskawek w poszczególnych latach spostrzega się, że przy ciepłej i skąpej w opady pogodzie 1983 r. główne zbiory trwały bardzo krótko, od 6 do 15 dnia okresu dojrzewania, natomiast w pozostałych latach przeciągały się do 21 dnia okresu dojrzewania.

DYSKUSJA

Pora kwitnienia truskawek, przypadająca u nas w maju (ryc. 2), pokrywa się mniej więcej z kwitnieniem rzepaku ozimego i mniszka le-

strona 223

Tabela 20 Przeciętna masa (w g) jednego owocu truskawek z kolejnych zbiorów, dokonywanych co 3 dni w okresie dojrzewania (średnio w latach 1982—1984) Average weight one strawberry fruit in successive dates of harvesting done every third day in the period of ripening

Cultivar Odmiana Kolejne dni okresu dojrzewania truskawek The following days of strawberry ripening: 3 Kolejne dni okresu dojrzewania truskawek The following days of strawberry ripening: 6 Kolejne dni okresu dojrzewania truskawek The following days of strawberry ripening: 9 Kolejne dni okresu dojrzewania truskawek The following days of strawberry ripening: 12 Kolejne dni okresu dojrzewania truskawek The following days of strawberry ripening: 15 Kolejne dni okresu dojrzewania truskawek The following days of strawberry ripening: 18 Kolejne dni okresu dojrzewania truskawek The following days of strawberry ripening: 21 Kolejne dni okresu dojrzewania truskawek The following days of strawberry ripening: 24 Kolejne dni okresu dojrzewania truskawek The following days of strawberry ripening: 27 Kolejne dni okresu dojrzewania truskawek The following days of strawberry ripening: 30
Surprise des Halles 10,6 8,2 7,3 5,6 4,8 3,8 3,7 3,7 3,4 2,8
Felina 8,3 8,3 9,5 6,3 6,4 5,3 4,5 4,2 3,6 3,8
Kola-80 13,2 11,6 10,1 10,4 9,7 7,3 6,3 4,8 3,4 3,6
Kola-82 19,9 17,6 14,1 11,2 9,7 9,6 7,4 7,1 6,2 5,3
Redgauntlet 16,0 12,8 12,0 11,4 9,8 9,9 7,0 5,8 5,3 5,0
Senga Sengana 16,2 12,7 10,3 8,9 6,7 5,3 6,3 4,4 4,2 3,9
Średnio Average 14,0 11,9 10,6 9,0 7,9 7,0 6,0 5,0 4,4 4,0
% 10,0 83,8 74,6 63,4 55,6 49,3 42,3 35,2 31,0 28,2

Tabela 21 Udział masy owoców z poszczególnych (co 3 dni wykonywanych) zbiorów wyrażony w % w stosunku do plonu ogólnego truskawek (średnie dla odmian i średnie dla lat) Percentage of fruits from the following harvesting (evry 3 days) in percentage to the total yield of strawberry (average for cultivars and years)

Odmiany i lata Cultivar and Years Kolejne dni okresu dojrzewania truskawek The following days of strawberry ripening: 3 Kolejne dni okresu dojrzewania truskawek The following days of strawberry ripening: 6 Kolejne dni okresu dojrzewania truskawek The following days of strawberry ripening: 9 Kolejne dni okresu dojrzewania truskawek The following days of strawberry ripening: 12 Kolejne dni okresu dojrzewania truskawek The following days of strawberry ripening: 15 Kolejne dni okresu dojrzewania truskawek The following days of strawberry ripening: 18 Kolejne dni okresu dojrzewania truskawek The following days of strawberry ripening: 21 Kolejne dni okresu dojrzewania truskawek The following days of strawberry ripening: 24 Kolejne dni okresu dojrzewania truskawek The following days of strawberry ripening: 27 Kolejne dni okresu dojrzewania truskawek The following days of strawberry ripening: 30 Kolejne dni okresu dojrzewania truskawek The following days of strawberry ripening: 33
Surprise des Halles 8,6 14,4 16,3 15,7 15,3 12.2 8,5 3,9 2,4 1,9 0,8
Felina 6,4 9,1 21,7 25,9 15,8 6,9 8,1 3,6 1,5 0,7 0,3
Kola-80 1,8 3,8 12,4 12,4 12,6 13,5 13,2 11,1 8,1 4,9 2,0
Kola-82 2,1 12,5 19,3 16,1 13,6 11,0 10,1 7,8 5,4 1,1 0,9
Redgauntlet 2,2 13,8 15,5 17,6 12,0 13,3 11,8 5,9 5,1 2,0 0,9
Senga Seng. 1,3 12,8 17,5 16,7 13,5 13,3 11,7 6,4 3,5 2,5 0,8
1982 4,1 8,6 14,1 13,2 15,1 14,5 13,1 8,1 4,6 3,2 1,4
1983 5,6 23,0 21,2 22,6 14,5 5,2 3,7 2,9 1,0 0,3 —
1984 2,1 9,3 15,9 14,1 12,6 14,8 14,4 6,9 5,8 2,8 1,2

karskiego, wobec czego przy małym napszczeleniu terenu mogą występować zjawiska niedostatecznego zapylania kwiatów. Biorąc pod uwagę, że średnioowocowe odmiany truskawek wytwarzają około 500 kwiatów na 1 m2, a wielkoowocowe niewiele ponad połowę tej liczby (tab. 3), obfitość kwitnienia tych roślin nie jest duża. Na 1 ha wytwarzają one 3—5 milionów kwiatów, a więc tyle co w pełni owocujący sad jabłoniowy

strona 224

(Jabłoński i inni 1978). Dzięki temu, że główna masa dziennej porcji kwiatów rozkwita w godzinach przedpołudniowych (ryc. 3), a wkrótce po rozchyleniu się płatków korony następuje stopniowo wysypywanie się pyłku z pylników, trwające do późnych godzin popołudniowych oraz wydzielanie się nektaru, które przeciąga się na dzień następny, truskawki dostarczają pszczołom pożytku nektarowego i pyłkowego od około godz. 8 do 18.

Obfitość nektarowania truskawek wynosząca 7—8 mg cukrów z 10 kwiatów odmian lepiej nektarujących, a 3—4 mg z 10 kwiatów odmian słabiej nektarujących (tab. 4), okazała się u nas nieco większa od stwierdzonej przez Petkova (1979) w Bułgarii, natomiast koncentracja cukrów w nektarze, wahająca się w granicach 20—30% — podobna jak w Bułgarii. Jeżeli wziąć pod uwagę, że wyniki takie uzyskiwano u nas w wilgotnym roku 1984, a przy suchej pogodzie w 1983 r. nie można było pobrać pipetami znikomych ilości nektaru, to przeciętnie i u nas nektarowanie truskawek należy uznać za słabe. Przy stosunkowo niedużej liczbie wytwarzanych kwiatów na jednostce powierzchni, niska jest też wydajność cukrowa tych roślin (tab. 4), sięga bowiem 2—2,4 kg z 1 ha.

Przez wielu pszczelarzy praktyków oraz przez naukowców (m.in. Petkov 1979), truskawki są uważane jako dość dobre rośliny pyłkodajne. W naszych badaniach wykazały one przeciętnie ponad dwukrotnie wyższą wydajność pyłkową (tab. 7) niż cukrową. Duże różnice w wydajności pyłkowej między odmianami wynikają nie tylko z różnic w ilości pyłku dostarczanego przez poszczególne kwiaty (tab. 5), ale także z różnic w liczbie kwiatów na jednostce powierzchni. Sądząc po znacznym zróżnicowaniu odmian pod względem żywotności pyłku (tab. 6) można się spodziewać też pewnych różnic w jego wartości odżywczej, ponieważ ziarna martwe są zwykle pozbawione treści wewnętrznej. Stosunkowo niski procent (4—6) kiełkujących ziaren pyłku pochodzącego z kwiatów pierwszego rzędu może wywierać niekorzystny wpływ na zapylanie przy niedostatku owadów zapylających. W wypadku odpowiedniej liczebności pszczół, kwiaty te mogą jednak być nieźle zapylane pyłkiem z kwiatów dalszych rzędów, gdyż stwierdzono (Moore — cyt. za McGregorem 1976), że słupki ich są zdolne przyjąć pyłek do 7 dni po rozchyleniu się płatków korony, choć w coraz słabszym stopniu (Skrebcova 1957). To, że kwiaty dalszych rzędów, a więc później się rozwijające, wykazują kilkakrotnie wyższy procent (30—50%) ziaren kiełkujących, wiąże się prawdopodobnie z bardziej korzystnymi w okresie ich rozwoju warunkami meteorologicznymi.

Zgodnie z obserwacjami różnych autorów (m.in. Skrebcova 1957, Free 1968, Moore 1969, Jaycox 1970, Petkov 1973, McGregor 1976, Popovič 1982), głównymi zapylaczami truskawek w naszych doświadczeniach były pszczoły miodne, które stanowiły około 90% entomofauny zapylającej (tab. 8). Podobnie jak gdzie indziej, także u nas w dniach chłodniejszych obserwowano na kwiatach truskawek głównie muchówki, które spełniają niewątpliwie pewną pożyteczną rolę jako zapylacze.

strona 225

Brak trzmieli na truskawkach łatwo wytłumaczyć w ogóle małą liczebnością tych owadów na wiosnę, póki jeszcze nie ma młodych robotnic i możliwością znajdowania przez matki bardziej atrakcyjnych kwiatów, np. jasnoty białej. Stwierdzoną liczbę odwiedzeń jednego kwiatu od 16 do 67 (tab. 9) należy uznać za wysoką, bowiem dorównuje ona lub nawet parokrotnie przewyższa wartości podane w literaturze (Skrebcova 1957), gdzie uważa się 16—25 odwiedzeń kwiatu przez pszczołę za wystarczające do dobrego zapylenia. Prosta zależność liczby odwiedzeń kwiatu truskawek przez pszczoły od ilości dostarczanego pożytku pyłkowego i nektarowego (ryc. 4) jest potwierdzeniem prawidłowości udokumentowanej m.in. przez autorów niniejszej pracy dla wielu innych gatunków roślin. Na podstawie średniego w okresie pełni kwitnienia truskawek południowego zagęszczenia pszczół, wynoszącego 3—10 tys. zbieraczek na 1 ha (tab. 10), można sądzić, że do dobrego zapylenia tej powierzchni wystarczy 1—2 rodzin pszczelich. Takie też normy obsady plantacji pszczołami podaje m.in. Jaycox (1970) i Blase (1981), zaś Popovič (1982) w górskich warunkach Słowacji poleca do 8 rodzin pszczelich na 1 ha truskawek.

Plony owoców badanych odmian truskawek, wynoszące w drugim roku owocowania 8—14 t z 1 ha, a w trzecim 13—19 t z 1 ha (tab. 14) należy uznać za wysokie. Uplasowanie się na pierwszym miejscu odmiany Senga Sengana (sumaryczny zbiór owoców za 3 lata 38 t z 1 ha), na trzecim Surprise des Halles (31 t z 1 ha za 3 lata), a na dalszych miejscach Feliny (28 t z 1 ha) i Redgountlet (27 t z 1 ha) jest zgodne z tym co stwierdza nasza nauka i praktyka ogrodnicza (Żurawicz 1983). Godne zwrócenia uwagi jest znalezienie się końskowolskiego klonu Kola-82 na drugim miejscu po najplenniejszej Senga Sengana, tym bardziej, że pierwsze miejsce zajmuje on pod względem wielkości owocu (tab. 12), a dojrzewa w tym samym czasie co Senga (tab. 19). Nie potwierdzono stosunkowo pozytywnej opinii m.in. Żurawicza i Smolarza (1982) o nowej odmianie Felina, której owoce były o ponad 60% drobniejsze od owoców klonu Kola-82 oraz bardziej miękkie, nietrwałe. Należy również podkreślić, że drugi klon końskowolski Kola-80 charakteryzował się owocami wprawdzie drobnymi, ale stosunkowo twardymi i również smacznymi. Udział owoców niepełnokształtnych (tab. 13) mieścił się mniej więcej w granicach podawanych w literaturze, m.in. przez Popoviča (1982). Występowanie owoców niepełnokształtnych na poletkach swobodnie dostępnych dla owadów zapylających mogło być spowodowane bardziej wpływem innych czynników (m.in. meteorologicznych, o czym wspomina Coutsan — cyt. za McGregorem 1976) niż niedostatecznym zapylaniem.

Wpływ braku owadów zapylających pod izolatorami (choć obserwowano tam pojedyncze muchówki oraz pszczoły samotnice, które niewątpliwie wyszły z ziemi po założeniu izolatorów) nie zaznaczył się zmniejszeniem liczby owoców powstających ze 100 kwiatów (tab. 15), co jest zgodnie z wynikami badań Popoviča (1982), chociaż sprzeczne z wynikami

strona 226

niektórych innych autorów, m.in. Free (1968). Rozbieżności te można tłumaczyć jednak cechami odmianowymi bardzo zmiennej przecież Fragaria grandiflora. Natomiast zgodnie z tym co stwierdzili liczni autorzy cytowani przez Free (1970) i McGregora (1976) oraz Popovič (1982), niedostateczne zapylanie przez owady pod izolatorami wpłynęło na ogromne zwiększenie się udziału owoców niepełnokształtnych (tab. 16, ryc. 5), sięgające w naszym doświadczeniu 230% tej ilości, jaką stwierdzono na częściach poletek swobodnie dostępnych dla owadów zapylających. Zwiększenie się udziału owoców niepełnokształtnych spowodowało obniżenie średniej masy owocu spod izolatorów od 6 do 34% (tab. 17), co w rezultacie pociągnęło za sobą spadek plonu owoców 7—37% (tab. 18), średnio około 20%. Należy się spodziewać, że spadek ten byłby znacznie większy, bliższy wartościom podawanym w literaturze (m.in. Allen i Gaede 1963), gdyby można było się ustrzec pod izolatorami muchówek i także pszczół samotnic wylęgających się w glebie, które odwiedzały kwiaty truskawek zanim zostały wyłowione.

Zestawienie masy plonów owoców z poszczególnych co 3 dni wykonywanych zbiorów (tab. 20) oraz zmiany średniej masy jednego owocu w miarę upływu okresu dojrzewania truskawek (tab. 21) może być przydatne dla producentów, punktów skupu i dla przemysłu przetwórczego przy planowaniu pracy.

WNIOSKI

Najbardziej rozpowszechnione obecnie w Polsce odmiany truskawek, tj. Senga Sengana (Faworytka) i Surprise des Halles (Majówka, czyli Ananasowa z Grójca) oraz w pewnym procencie uprawiana Redgountlet, dobrze zapowiadająca się Felina i obiecujące klony z Końskowoli (Kola-80 i Kola-82), reagują w naszych warunkach przeciętnie około 20% (7—37%) zniżką plonu owoców na brak owadów zapylających w czasie kwitnienia, przy tym najsilniej reaguje Surprise des Halles (zniżka 25%), a najsłabiej Redgountlet (zniżka 10%).

Zmniejszenie się ogólnego plonu owoców, powodowana niedostatecznym zapylaniem kwiatów, nie wynika ze słabszego stopnia zawiązywania się jagód w stosunku do liczby kwiatów, lecz głównie z gorszego ich wykształcania się na skutek braku zapylenia wszystkich niełupek (owocków) na mięsistym dnie kwiatowym, nie mogącym przez to wyrastać w kształtną jagodę.

Głównymi owadami zapylającymi kwiaty truskawek są pszczoły miodne, które w Puławach stanowiły w latach 1982—1984 od 77 do 98% liczebności całej entomofauny zapylającej tę roślinę. Pozostałe 1—15% stanowiły różne muchówki i 1—9% drobne pszczoły samotnice. Trzmiele nie interesowały się kwiatami truskawek.

Na podstawie obserwowanego zagęszczenia pszczół można stwierdzić, że do dobrego zapylenia 1 ha w pełni owocującej plantacji truskawek

strona 227

wystarczy zapewnić 1—2 rodzin pszczelich średniej siły. Gdyby groziło jednak rozlatywanie się pszczół na kwitnące obok rośliny konkurencyjne, głównie rzepak ozimy, trzeba odpowiednio zwiększać obsadę plantacji pszczołami.

Truskawki nie przedstawiają dużej wartości jako rośliny pożytkowe, ponieważ przy wydzielaniu przez kwiat średnio 0,4—0,8 mg cukrów o koncentracji ich w nektarze 20—30% i dostarczaniu 0,6—1,7 mg pyłku oraz przy stosunkowo małej liczbie wytwarzanych kwiatów na jednostce powierzchni (300—600 na 1 m2), wydajność cukrowa z 1 ha wynosi przeciętnie około 2 kg (wydajność miodowa sięga do 3 kg), a wydajność pyłkowa 3—6 kg, choć dla niektórych odmian może sięgać 10 kg.

Pod względem wysokości sumarycznego z 3 lat plonu owoców, na pierwszym miejscu znajduje się Senga Sengana (37,9 t z 1 ha), na drugim — Kola-82 (32,5 t z 1 ha), Redgountlet (26,6 t z 1 ha) i Kola-80 (26,1 t z 1 ha). Według średniej masy jednego owocu kolejność badanych odmian przedstawia się następująco: Kola-82 (9,91 g), Redgountlet (9,46 g), Senga Sengana (7,23 g), Surprise des Halles (6,74 g), Felina (6,20 g) i Kola-80 (6,09 g).

Główną masę plonu owoców truskawek zbiera się przeciętnie między 6 a 21 dniem ich dojrzewania, kiedy to przy zbiorze w odstępach 3-dniowych poszczególne porcje wynoszą 10—15% całego plonu. Przy ciepłej i bezdeszczowej pogodzie największe zbiory owoców wypadają między 3 a 15 dniem okresu dojrzewania, a poszczególne porcje, przy zbiorze w odstępach 3-dniowych, wynoszą około 20% masy plonu ogólnego. Średnia masa owocu w pełni okresu dojrzewania truskawek stanowi około 55% masy owocu z początkowych zbiorów, a pod koniec okresu dojrzewania — tylko około 30%.

LITERATURA

  1. Allen W. W., Gaede S. E., 1963: Strawberry pollination. Jor. Econ. Ent., 56: 823—825.
  2. Blase W., 1981: Erdbeer — produktion und Bieneneinsatz. Gartenbau, 28 (11): 337—338.
  3. Free J. B., 1968: The pollination of strawberries by honeybees. Jour. Hotr. Sci., 43: 107—111.
  4. Free J. B., 1970: Insect Pollination of crops. Acad. Press, London — New York.
  5. Jabłoński B., Szklanowska K., Dąbska B., 1978: Badania biologii kwitnienia jabłoni, cz. I. Pszczeln. Zesz. Nauk., 22: 129—145.
  6. Jabłoński B., Szklanowska K., 1979: Propozycje zmiany metody badań nektarowania roślin. Pszczeln. Zesz. Nauk., 23: 105—114.
  7. Jaycox E. R., 1970: Pollination of strawberries. Amer. Bee Jour., 110: 176—177.
  8. McGregor S. E., 1976: Insect Pollination of cultivated crop plants. Agric Res. Serv. U.S. Dep. of Agric., Washington D.C.: 338—343.
  9. Moore J. N., 1969: Insect pollination of strawberries. Amer. Soc. Hort. Sci. Proc., 94: 362—364.
  10. Thompson P. A., 1971: Environmental effects on pollination and receptacle development in the strawberry. Jour. Hort. Sci., 46: 1—12.
strona 228
  1. Petkov W., 1973: Medonosni rastenia. Zemizdat. Sofia.
  2. Popovič I., 1982: Opelovane kvetov drobného ovocia včelou medonosnou (Apis mellifera L.). Polnohospodarstvo, 28 (9): 801—809.
  3. Sękowski B., 1956: Pomologia. PWN, Poznań.
  4. Skrebcova N. D., 1957: Rol pčel v opylenii zemlaniki. Pčelovodstvo, 34 (7): 34—36.
  5. Warakomska Z., 1972: Badania nad wydajnością pyłkową roślin. Pszczeln. Zesz. Nauk., 26: 83—90.
  6. Żurawicz E., Smolarz K., 1982: Ocena wartości produkcyjnej 23 odmian truskawek w warunkach środkowej Polski. Prace Inst. Sad. i Kwiac., 23: 23—33.
  7. Żurawicz E., 1983: Stan obecny i perspektywy uprawy truskawek w Polsce. Ogrodnictwo. 20 (7): 3—5.

ВЛИЯНИЕ НАСЕКОМЫХ ОПЫЛИТЕЛЕЙ НА ПЛОДОНОШЕНИЕ 6 СОРТОВ КЛУБНИКИ (FRAGARIA GRANDIFLORA EHRH.)

Я. Сковронек, Б. Яблоньски К. Шкляновска

Резюме

В годах 1982 – 1984 в Пулавах исследовано влияние насекомых опылителей и плодоношение 6 сортов клубники: Senga Sengana, Surprise des Halles, Redgountlet, Felina, Kola-80, Kola-82. Исследовано также нектаровыделение и пыльцепродуктивность клубники для определения их пчеловодной стоимости.

Цветы клубники посещают, главным образом, медоносные пчелы (77 – 98%), а также, в малой степени, двукрылые (1 – 15%) и пчелы отшельницы (1 – 9%), а почти вообще не посещают шмели. Отутствие насекомых опылителей на цветах не вызывает уменьшения числа насекомы, возникающих из 100 цветов, но более слабое образование ягод. Урожай подвергается уменьшению, в зависимости от года и сорта, на 7 – 37%, в среднем на 20%. Для хорошего опыления 1 га плантации клубники необходимы 1 – 2 пчелиные семьи средней силы, а в случае конкурентных растений (рапс) следует гарантировать больший состав.

В течение свыше 2-недельного периода цветения, клубника дает пчелам немного нектарного и пыльцевого взятков. Один цвет выделяет в среднем 0,4 – 0,8 мг сахаридов, с концентрацией их в нектаре преимущественно 20 – 30% и достигает 0,6 – 1,7 мг пыльцы. Сахаропродуктивность из 1 га составляет около 2 кг, а пыльцепродуктивность 3 – 6 кг, реже достигает 10 кг.

Самые высокие урожаи фруктов из 1 га (сумма из 3 лет) давал сорт Senga Sengana, а затем Kola-82 (33 т), Surprise des Halles (31 т), Felina (28 т, Redgountlet (27 т) и Kola-80 (26 т). По средней массе одного фрукта очередность сортов была следующая: Kola-82 (9,8 г), Redgountlet (9,5 г) Senga Sengana (7,2 г), Surprise res Halles (6,7 г), Felina (6,2 г) и Kola-80 (6,1 г).

INFLUENCE OF POLLINATING INSECTS ON FRUIT SETTING OF 6 VARIETES OF STRAWBERRY (FRAGARIA GRANDIFLORA EHNH.)

Jadwiga Skowronek, Bolesław Jabłoński Kazimiera Szklanowska

Summary

During the years of 1982—1984 in Puławy, investigations were carried out on influence of pollinating insects on yielding of 6 varietes of strawberry: Senga

strona 229

Sengana, Surpise des Halles, Redgauntlet, Felina, Kola-80 and Kola-82. Furthermore nectar secretion and production of polllen hasbeen estimated in order to field out value of strawberries for bees.

Strawberry flowers are visited mainly by honey bees (77—98%), in a smaller degree by flies (1—15%) and solitary bees (1—9%). Strawberries almost aren’t visited by bumble bees. Lack of pollinating insects on strawberry flowers doesn’t cause a decrease in number of gruits developed from 100 flowers, but it causes some deformation of berries. There fore crop is becoming lower depending on the year and variety from 7 to 37%, average 20%. For proper pollination of 1 ha plantation of strawberries, 1—2 bee colonies of medium strenght are needed, but in the case of neighbournood of more attractive plantation for bees (repe), more bee colonies are required.

Strawberries, during 2 week period of blooming, provide for bees meager honey flow. One flower produces usually 0,4—0,8 mg of sugar, with it’s concentration in nectar from 20—30%. It also produces 0,6—1,7 mg of pollen. Yield of sugar from 1 ha of strawberries is about 2 kg and yield of pollen from 3—6 kg, seldom up to 10 kg.

The highest crop of strawberries from i ha (counted for 3 years) produced Senga Sengana (38 t), next Kola-82 (33 t), Surpise des Halles (31 t), Felina (28 t), Redgauntlet (27 t) and Kola-80 (26 t). According to average weight of one fruit, the varietes come in following order: Kola-82 (9,9 g), Redgauntlet (9,5 g), Senga Sengana (7,2 g), Surprise des Halles (6,7 g), Felina (6,2 g) and Kola-80 (6,1 g).


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • tytuł: „EHRAH.” → EHRH.
  • s. 205: „połozone” → położone
  • s. 206, 210, 213, 217, 218, 220, 225, 226, 227, 228 (15×): „Redgountlet” → Redgauntlet
  • s. 206: „siarczanu amonu” → siarczanu potasu
  • s. 208, tab. 1: „1986″ → 1984
  • s. 208, tab. 1: „isolation” → insolation
  • s. 210, ryc. 3: „Dayly” → Daily
  • s. 211, 212, tab. 2, 3, 4: „Redgautlet” → Redgauntlet
  • s. 211, tab. 2, Felina, rząd III: „2,63″ → 2,93
  • s. 211, tab. 3, Surprise des Halles, średnio: „200″ → 290
  • s. 211, tab. 3: „colums” → columns
  • s. 211, tab. 3: „significat” → significant
  • s. 213: „Surpris des Halles” → Surprise des Halles
  • s. 213: „odwadów” → owadów
  • s. 214, tab. 6: „kwiatu w kwiatosta” → kwiatu w kwiatostanie
  • s. 214, tab. 6: „kwiatwó” → kwiatów
  • s. 214, tab. 6: „flowera” → flowers
  • s. 214, tab. 6: „hou rs” → hours
  • s. 214, tab. 6: „it vitality” → its vitality
  • s. 215, tab. 7: „Surprise de Halles” → Surprise des Halles
  • s. 215, tab. 7, Felina, średnio: „4,59″ → 5,59
  • s. 215, tab. 8: „Solitery” → Solitary
  • s. 216, tab. 10: „weathere” → weather
  • s. 216, tab. 10: „thousend” → thousand
  • s. 216, ryc. 4: „betwen” → between
  • s. 217: „r — 0,533″ → r = 0,533
  • s. 217, tab. 11: „Senga Senga” → Senga Sengana
  • s. 217: „suchym roku 1985″ → suchym roku 1983
  • s. 218: „Suprise des Halles” → Surprise des Halles
  • s. 219, ryc. 5: „w w pełni” → w pełni
  • s. 220: „owodów” → owadów
  • s. 221, tab. 17, trzeci wiersz: „Kola-82″ → Kola-80
  • s. 221, tab. 17: „dla owoców zapylających” → dla owadów zapylających
  • s. 223, tab. 20: „weight one” → weight of one
  • s. 223, tab. 20, wiersz %: „10,0″ → 100
  • s. 223, tab. 21: „evry” → every
  • s. 225: „jest zgodnie z wynikami” → jest zgodne z wynikami
  • s. 227, piśmiennictwo: „Hotr.” → Hort.
  • s. 228, streszczenie: „опылителей и плодоношение” → опылителей на плодоношение
  • s. 228, streszczenie: „Отутствие” → Отсутствие
  • s. 228, streszczenie: „Surprise res Halles” → Surprise des Halles
  • s. 228, tytuł angielski: „VARIETES” → VARIETIES
  • s. 228, tytuł angielski: „EHNH.” → EHRH.
  • s. 228, 229, streszczenie: „varietes” → varieties
  • s. 229, streszczenie (2×): „Surpise” → Surprise
  • s. 229, streszczenie: „polllen” → pollen
  • s. 229, streszczenie: „hasbeen” → has been
  • s. 229, streszczenie: „to field out” → to find out
  • s. 229, streszczenie: „gruits” → fruits
  • s. 229, streszczenie: „There fore” → Therefore
  • s. 229, streszczenie: „strenght” → strength
  • s. 229, streszczenie: „neighbournood” → neighbourhood
  • s. 229, streszczenie: „repe” → rape
  • s. 229, streszczenie: „from i ha” → from 1 ha

Podobne wpisy