TRZMIELE BYDGOSKIEGO, PILSKIEGO, TORUŃSKIEGO I WŁOCŁAWSKIEGO

tekst: Stanisława Sowa, Mirosława Dylewska, Mieczysław Biliński, Andrzej Ruszkowski

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXV, 1991 — Stanisława Sowa, Mirosława Dylewska, Mieczysław Biliński, Andrzej Ruszkowski

strona 113

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXV 1991

Stanisława Sowa

Katedra Entomologii ART w Olsztynie

Mirosława Dylewska

Zakład Zoologii Systematycznej PAN w Krakowie

Mieczysław Biliński, Andrzej Ruszkowski

Oddział Pszczelnictwa ISK w Puławach

Streszczenie

W woj. toruńskim, bydgoskim, pilskim i włocławskim występowało w XX w. 19 gatunków trzmieli. Dominowały prawie wszędzie Bombus terrestris (L.) i B. lucorum (L.), wyjątkowo — B. pascuorum (Scop.). B. hortorum (L.) lub B. lapidarius (L.). Subdominantami bywały również — B. ruderarius (Müll.), B. muscorum (F.), B. distinguendus (Mor.), B. subterraneus (L.), B. sylvarum (L.), B. pomorum (Pz.), B. pratorum (L.) i B. hypnorum (L.). Rzadziej występowały — B. ruderatus (F.), B. veteranus (F.), B. confusus Schenck, B. humilis (Ill.), B. soroeensis (F.) i B. jonellus (K.).

Zagęszczenie trzmieli wynosiło tu 300—4400 na 1 ha koniczyny czerwonej i było na połowie terenów rolniczych wystarczające dla uzyskania opłacalnych plonów nasion tej rośliny. Co najmniej woj. toruńskie należy uznać za potencjalny rejon nasienny koniczyny czerwonej.

Skład gatunkowy trzmieli badanego rejonu jest w większości charakterystyczny dla otwartych terenów o ubogiej raczej florze, ale bez wyraźnych tendencji dalszego jej ubożenia.

WSTĘP I METODYKA

Fauna terenów województw: toruńskiego, bydgoskiego, pilskiego i włocławskiego badana była przez różnych autorów w początku XX w. (Alfken 1909, 1912, Torka 1912, 1932), oraz w latach 1959—1960 (Błażejewska i in. 1961) i późniejszych (Banaszak 1977, 1980, 1982, 1985, Ziółkowski 1979, Pawlikowski 1978, 1985, 1987, Pawlikowski, Barczak 1986). Badania własne prowadziliśmy tu w latach 1972—1975 oraz dorywczo w 1985 r., przy czym obserwacje zagęszczenia trzmieli prowadzili S. Sowa i M. Biliński, a oznaczanie

strona 114

złowionych okazów M. Dylewska i częściowo A. Ruszkowski.

Metodykę zastosowano taką samą jak w poprzednich pracach tego cyklu (np. Ruszkowski i in. 1989). Rozmieszczenie miejsc badań z lat 1959—1985 zaznaczono na mapce (ryc. 1).

Ryc. 1. Rozmieszczenie miejscowości badanych w latach 1959—1985
Ryc. 1. Rozmieszczenie miejscowości badanych w latach 1959—1985 The distribution of investigated localities (1959—1985)

PIŁA-province: 1 — Huta, 2 — Trzcianka, 3 — Gostomia, 4 — Brzeźnica, 5 — Lotyń, 6 — Złotów, 7 — Osowo, 8 — Kosztowo, 9 — Osiek k. Chodzieży, 10 — Morzewo, 11 — Dębina + Dzwonowo k. Wągrowca, 12 — Łaziska.

BYDGOSZCZ-province: 13 — Wiele, 14 — Lutowo, 15 — Grochowiec, 16 — Deręgowice, 17 — Silno, 18 — Tuchola, 19 — Gostycyn, 20 — Lucim, 21 — Wojnowo, 22 — Ślesin, 23 — Łęgnowo, 24 — Borówno, 25 — Trzeciewiec, 26 — Włóki, 27 — Gruczno, 28 — Sortowice, 29 — Folusz, 30 — Turzyn, 31 — Osiek k. Kcyni, 32 — Biskupin, 33 — Wszedzień, 34 — Kwieciszewo, 35 — Janikowo, 36 — Leszcze, 37 — Gąski.

TORUŃ-province: 38 — Przysiek, 39 — Dobrzejewice, 40 — Grębocin, 41 — Koniczynka, 42 — Papowo Toruńskie, 43 — Lipniczki, 44 — Turzno, 45 — Ostaszewo Toruńskie, 46 — Piwnice, 47 — Lulkowo, 48 — Wypcz, 49 — Unisław, 50 — Płutowo, 51 — Kiełp + Starogród, 52 — Trzebczyk, 53 — Robakowo, 54 — Pokrzywno, 55 — Łasin, 56 — Jankowice, 57 — Piotrowice, 58 — Biskupiec, 59 — Krzemieniewo, 60 — Ostaszewo Działdowskie, 61 — Myśliwiec, 62 — Lipnica, 63 — Szafarnia.

WŁOCŁAWEK-province: 64 — Rypałki, 65 — Skępe, 66 — Karnkowo, 67 — Kikół, 68 — Niestuszewo, 69 — Raciążek, 70 — Ciechocinek, 71 — Otłoczyn, 72 — Zakrzewo, 73 — Borucinek, 74 — Borucin, 75 — Krojczyn, 76 — Kulin, 77 — Włocławek.

strona 115

WYNIKI

1. Skład gatunkowy trzmieli w różnych rejonach

W woj. toruńskim w latach 1972—1978 stwierdzono występowanie 17 gatunków trzmieli. Wszystkie te gatunki były obserwowane tu także i w latach wcześniejszych (tab. 1). W latach 1972—1975 dominowały wyłącznie trzmiel ziemny — Bombus terrestris (L.) i gajowy — B. lucorum (L.), w 1960 r. — także w jednej miejscowości trzmiel rudy — B. pascuorum (Scop.), a w 1982—1983 trzmiel rudonogi — B. ruderarius (Müll.) i kamiennik — B. lapidarius (L.) były one równie liczne jak łączna suma osobników trzmiela ziemnego i gajowego. Subdominantem był najczęściej trzmiel kamiennik, rzadziej rudonogi, ogrodowy — B. hortorum (L.) lub żółty — B. muscorum (F.) rzadko — rdzawoodwłokowy — B. pomorum (Pz.), ozdobny — B. distinguendus (Mor.), paskowany — B. subterraneus (L.), lub rudoszary — B. sylvarum (L.). W mniejszej znacznie liczbie występowały tu: trzmiel ciemnopasy — B. ruderatus (F.), wielkooki — B. confusus Schenck, szary — B. veteranus (F.) zmienny — B. humilis (Ill.), drzewny — B. hypnorum (L.) i różnobarwny — B. soroeensis (F.).

W woj. bydgoskim (tab. 2) nie występował trzmiel różnobarwny, natomiast łowiono tam w terenach leśnych także trzmiela leśnego — B. pratorum (L.) i wrzosowiskowego — B. jonellus (K.). Dominowały tu (podobnie jak w woj. toruńskim) trzmiel ziemny i gajowy same albo przy subdominacji — kamiennika lub rudonogiego, rzadziej — ozdobnego, paskowanego, ogrodowego, żółtego lub rudego, w jednej tylko miejscowości dominantem był trzmiel kamiennik. Trzmiel rudy i leśny występowały licznie jedynie w Borach Tucholskich.

W woj. włocławskim (tab. 3) zawsze dominowały trzmiel ziemny i gajowy — w połowie miejscowości same, w połowie przy subdominacji kamiennika lub rudonogiego. Poza tym występowały tu te same gatunki trzmieli co w woj. toruńskim i bydgoskim ale bez trzmiela leśnego, wrzosowiskowego i zmiennego.

W woj. pilskim (tab. 4) występowały te same gatunki co w woj. bydgoskim, tylko trzmiel wrzosowiskowy zastąpiony tu był przez trzmiela różnobarwnego. Dominowały zaś trzmiel ziemny i gajowy, przy subdominacji kamiennika, rudonogiego, ogrodowego, rudoszarego, zmiennego i drzewnego. Tylko w rezerwacie Dębina pod Wągrowcem dominował trzmiel rudy przy subdominacji leśnego, gajowego i rudoszarego, oraz w Brzeźnicy — trzmiel ogrodowy przy subdominacji rudoszarego, rudonogiego i paskowanego.

Skład gatunkowy trzmieli tych czterech województw jest więc charakterystyczny dla otwartych terenów o ubogiej stosunkowo florze. Wyjątkiem były tu tylko Bory Tucholskie i kilka innych miejscowości, głównie o charakterze leśnym. Nie widać natomiast jakrawych zmian w faunie trzmieli tych rejonów na przestrzeni ostatnich 70 lat.

strona 116

Tabela 1 Skład gatunkowy trzmieli (w %) w woj. toruńskim The bumblebee species percentage in Toruń-province

Miejscowość i rok / Locality and year n Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: O Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Y Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: T Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: L Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: D Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: A Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: M Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: V Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: S Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: E Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: P Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: C Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: I Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: U Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ho Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ru
Toruń² — x — x x — x — — x — — x — — — —
Brzeźno² — — — x x — x — — x — — x — — — —
Chełmno (+ Kałdus)² — — — x x — x x x x — — — — — x x
Osiek k. Świecia² — — — x — — x — — — — — — — — — —
Przysiek³ 1960 469 — — 46 24 2 10 9 0,5 2 — 0,5 — — 1 5 —
Grębocin³ 1960 379 — — 50 27 — — — 1 — 1 1 — 8 6 6 —
Papowo³ 1960 321 0,5 — 36 28 — — 14,5 — 3 1 1 — 8 6 6 —
Lipniczki³ 1960 79 — — 47 18 3 1 13 1 3 1 4 — 4 — 6 —
Turzno³ 1960 141 — — 41 25 1 — 16 — 1 2 11 — 1 1 1 —
Piwnice³ 1960 77 — — 67 18 — 4 — — 3 — 4 — — 1 3 —
Lulkowo³ 1960 293 — 1 16,5 10 1 41 2 1 1 — 12 — 13 1 0,5 —
Koniczynka³ 1959—1960 979 — — 41,5 31 — 1 8,5 — 4 0,5 5,5 — 1 1 6 —
Koniczynka⁴ 1973 414 — — 68 11 5 2,5 1 — 3 — — — 0,5 1,5 5 2,5
„ 1982—1983 1484 — 2 28,5 29 29 3 1 — 3 — — — 0,1 0,1 4 0,3
Kotlina Toruńska⁵ 1974—1978 — x m m m m m m x x x x x — — x x
Kiełp + Starogród⁶ 1971 — — — — — — — — — x — — — — — — —
Płutowo⁶ 1971—1973 — — — — x x x — x x — — — — x x —
Wypcz¹¹ 1975—1976 — — — x x x — x — x — — — 1 — x x
Dobrzejowice⁷ 1974 47 — 4,5 78,5 4,5 2 — 2 — 2 — — — 2 4,5 — —
Ostaszewo Toruń.⁷ 1974 54 — — 76 — 11 — 3,7 — — — — — 3,7 1,9 — 3,7
Unisław⁷ 1973 47 — 2 72,5 11 2 — 2 2 — — 2 — 2 4,5 — —
Trzebczyk⁷ 1973 32 — — 50 9,5 3 — 3 — 3 6,5 — — 9,5 9,5 6 —
Robakowo⁷ 1974 22 — — 77 — — — 4,5 — — — — — 4,5 — 14 —
Pokrzywno⁷ 1974—1975 71 — — 59 23 1 — — — 6 — — — 6 4 — 1
Łasin⁷ 1972 24 — — 92 4 — — — — 4 — — — — — — —
Jankowice⁷ 1973 21 — — 43 9 5 — 5 — 5 — — — 14 — 14 5
strona 117
Miejscowość i rok / Locality and year n Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: O Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Y Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: T Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: L Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: D Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: A Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: M Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: V Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: S Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: E Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: P Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: C Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: I Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: U Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ho Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ru
Piotrowice⁷ 1972 24 — — 42 8,5 4 — 4 — 4 8,5 4 — 4 4 17 —
Biskupiec⁷ 1975 44 — — 41 23 18 — 5 — 2 2 — — — 2 5 2
Krzemieniewo⁷ 1972 29 — — 21 10,3 10,3 — 10,3 — 10,3 — 3,4 3,4 7 17 7 —
Ostaszewo Działd.⁷ 1974—1975 110 — — 57 8 11 2 1 — 2 1 2 — 1 3 5 7
Myśliwiec⁷ 1974 47 — — 62 19 6,5 — — — — 2 — 4 — — 6,5 —
Lipnica⁷ 1973 54 — — 48 33 2 — 4 — 9 2 — — 2 — — —
Szafarnia⁷ 1974 30 — — 57 — 7 — 13 — — — — — 10 7 3 3

Odnośniki do tabel 1—3 — Notes to the tables 1—3:

¹ O — Bombus soroeensis (F.) — trzmiel różnobarwny J — B. jonellus (K.) — t. wrzosowiskowy R — B. pratorum (L.) — t. leśny Y — B. hypnorum (L.) — t. drzewny T — B. terrestris (L.) — t. ziemny + B. lucorum (L.) — t. gajowy L — B. lapidarius (L.) — t. kamiennik D — B. ruderarius (Müll.) — t. rudonogi A — B. pascuorum (Scop.) — t. rudy M — B. muscorum (F.) — t. żółty V — B. humilis (Ill.) — t. zmienny

² Alfken 1909, 1912 ³ Błażejewska i in. 1961 — Trifolium pratense ⁴ Pawlikowski 1987 ⁵ Pawlikowski 1985 ⁶ Banaszak 1977, 1980, 1982 ⁷ leg. S. Sowa, det. M. Dylewska — Trifolium pratense ⁸ Torka 1912, 1932 (cit. Szulczewski 1948) ⁹ leg. Gusman, det. A. Ruszkowski

S — B. sylvarum (L.) — t. rudoszary E — B. veteranus (F.) — t. szary P — B. pomorum (Pz.) — t. rdzawoodwłokowy C — B. confusus Schenck — t. wielkooki I — B. distinguendus (Mor.) — t. ozdobny U — B. subterraneus (L.) — t. paskowany Ho — B. hortorum (L.) — t. ogrodowy Ru — B. ruderatus (F.) — t. ciemnopasy x — występuje — present m — licznie — numerous

¹⁰ Ziółkowski 1979 — Brassica oleracea ¹¹ Ziółkowski 1979 — Raphanus sativus ¹² Pawlikowski, Barczak 1986 ¹³ leg. M. Biliński, det. A. Ruszkowski — Trifolium pratense ¹⁴ leg. M. Biliński, det. A. Ruszkowski — różne rośliny — the various plant species ¹⁵ Drogoszewski 1932 ¹⁶ Olszewski 1937 (cit. Banaszak 1985)

strona 118

Tabela 2 Skład gatunkowy trzmieli (w %) w woj. bydgoskim The bumblebee species percentage in Bydgoszcz-province

Miejscowość i rok / Locality and year n Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: J Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: R Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Y Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: T Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: L Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: D Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: A Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: M Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: V Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: S Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: E Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: P Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: C Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: I Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: U Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ho Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ru
Żnin⁸ — — x x x x x x x — x — x — — — x —
Mogilno⁸ — — — — — — — x — — — — — — — — x —
Bydgoszcz⁹ 1955 1 — — x — — — — — — — — — — — — — —
Łęgnowo⁶ 1971 — — — x x x x x — x x x — — — — — —
Ślesin⁶ 1971—1972 — — x — — — x — — — x — — — — — — —
Folusz⁶ 1971—1973 — x — — x — — x — — — x — — — — — —
Gruczno⁶ 1972—1973 — — — x x x — — x x x — — — — x x —
Lucim¹⁰ 1975—1976 — — — — x x x — x x x x — — — x x x
Trzeciewiec¹⁰ 1975—1976 — — — — x x — — x — x — — — x — — x
Włóki¹⁰ 1975—1976 — — — — x x x — x x x — x — — x x x
Gąski¹¹ 1975—1976 — — — — x x x — x — x — x — — — x x
Bory Tucholskie¹² 1977+1980
bór sosnowy (30—60 lat) — x — — m m — x x — — — — — — — — —
młodnik sosnowy (5—10 lat) — x m — m m — x x — — — — — — — — —
polana — x m — m m m m x — — — — — — — x —
Osiek k. Kcyni¹⁶ — — — — — — — — — — — — x — — — — —
Lutowo⁷ 1974 27 — — — 37 7,5 33 — — — 7,5 — — — — — 15 —
Grochowiec⁷ 1974 28 — — — 64 — 21 — 4 — — — — — — — 4 7
strona 119
Miejscowość i rok / Locality and year n Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: J Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: R Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Y Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: T Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: L Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: D Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: A Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: M Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: V Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: S Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: E Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: P Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: C Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: I Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: U Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ho Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ru
Deręgowice⁷ 1973 56 — — — 37 4 9 16 9 2 9 5 — — 2 — 7 —
Silno⁷ 1972 31 — — — 52 22,5 — — — — 3 — — — 22,5 — — —
Tuchola⁷ 1973 48 — — — 54 27 7 — 4 — — 2 2 — 2 2 — —
Gostycyn⁷ 1972 20 — — — 35 10 5 — — — — — — — 25 15 5 5
Wojnowo⁷ 1973 41 — — — 90 — 3 — — — — — — — — — 7 —
Borówno⁷ 1974 50 — — — 90 — 4 — — — — — — — — 2 4 —
Gruczno⁷ 1972 16 — — — 44 6 25 — 6 — 6 — — — — — 13 —
Sortowice⁷ 1972 32 — — — 66 28 — — — — — — — 3 — — 3 —
Turzyn⁷ 1973 44 — — — 64 4,5 11,5 — 4,5 4,5 — — — — — 2 9 —
Biskupin⁷ 1974 48 — — 2 54 23 15 — 4 — — — — — — 2 — —
Wszedzień⁷ 1972 27 — — — 15 66,5 — — 3,7 3,7 — — 3,7 — 3,7 — 3,7 —
Leszcze⁷ 1973 48 — — — 48 13 13 — 8 — — — — — — 4 6 8
Kwieciszewo⁷ 1973 27 — — — 85 11 4 — — — — — — — — — — —
Kwieciszewo¹⁴ 1985 13 — — — 30 8 23 — 23 — — — — — — — 8 8
Janikowo¹⁴ 1985 20 — — 10 30 20 5 5 20 — — — — — — — 10 —

Odnośniki jak w tab. 1 — Notes as in the table 1

strona 120

Tabela 3 Skład gatunkowy trzmieli (w %) w woj. pilskim i włocławskim The bumblebee species percentage in provinces: Piła and Włocławek

Miejscowość i rok / Locality and year n Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: O Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: R Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Y Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: T Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: L Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: D Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: A Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: M Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: V Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: S Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: E Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: P Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: C Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: I Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: U Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ho Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ru
PIŁA-province:
Wągrowiec⁸ — — — — x — — — — — x — — — — — x —
Czarnków⁸ — — — — x — — — — — — — — — — — — —
Chodzież⁸ — — — — — x x — — — — — — — — — — —
Wałcz² — x x x x x x x x x x x x x x — x x
Morzewo¹⁶ — — — — — — — — — — — — x x — — — —
Osiek k. Chodzieży¹⁶ — — — — — — — — — — — — — x — — — —
Dzwonowo¹⁶ — — — — — — x — — — — — — — — — — —
Dębina⁶ 1969—1970 37 — 30 — 13 3 11 35 — — — — — — — — 8 —
Łaziska⁷ 1973 42 — — — 55 9 17 5 7 — — — — — — 2 5 —
Kosztowo⁷ 1974 40 — — — 70 15 — 2,5 — — — — — — — 2,5 10 —
Huta¹³ 1974 5 — — — m — — — — — — — x — — — — —
Trzcianka¹³ 1973 29 — — 11 38 28 14 — 3 — 3 3 — — — — — —
Gostomia¹³ 1974 37 — — — 54 19 8 — 3 — — — — — — — 13 3
Brzeźnica¹⁴ 1974 48 — — — 6 4 13 — 4 2 15 6 — 2 — 13 25 10
Lotyń¹⁴ 1973 51 — — — 70 8 — 2 10 — — 2 — — 6 — 2 —
Złotów¹⁴ 1974 15 — — — 46 — 7 — — 27 13 — — — — — — 7
Osowo¹⁴ 1974 3 — — — x — — — — — — — — — — — x x
strona 121
Miejscowość i rok / Locality and year n Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: O Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: R Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Y Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: T Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: L Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: D Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: A Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: M Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: V Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: S Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: E Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: P Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: C Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: I Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: U Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ho Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ru
WŁOCŁAWEK-province:
Włocławek¹⁵ — x — — x — x — — — — — — — — — — —
Borucin⁷ 1972 35 — — — 74 20 — — 3 — — — 3 — — — — —
Borucinek⁷ 1973 44 — — — 86 9 2,5 — — — — — — — — — 2,5 —
Krojczyn⁷ 1973 35 — — — 86 — 3 — 5,5 — — — — — 5,5 — — —
Rypałki⁷ 1974 6 — — — m — x — — — x — — — — — — —
Kikół⁷ 1974 53 — — — 64 9 15 — 2 — — — — — — — 4 6
Niestuszewo⁷ 1974 39 — — — 92 5 — — 3 — — — — — — — — —
Zakrzewo⁷ 1974 46 — — — 59 13 2 4,5 8,5 — — — 2 4,5 4,5 2 — —
Skępe¹¹ 1975—1976 — — — — x x — — — — — — — — — — — —
Karnkowo¹¹ 1972—1976 — — — — x x — — — — x — — — — — — —
Raciążek⁶ 1975 — — — — — x — — — — — — — — — — x —
Ciechocinek⁶ 1975 — — — x x x x x x — x x — — — — x —
Otłoczyn⁶ 1975 — — — — x x — — — — — — — — — — — —
Kulin⁶ 1975+1977 — — — x x x — x — — x x — — — — — —

Odnośniki jak w tab. 1 — Notes as in the table 1

strona 122

Tabela 4 Zagęszczenie trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej, kapusty pastewnej i rzodkiewki w woj. pilskim i bydgoskim The density of bumblebees per one hectare of red clover, cabbage and radish in the province: Piła and Bydgoszcz

WOJEWÓDZTWO, miejscowość, data / PROVINCE, locality, date Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees¹: kr. Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees¹: śr. Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees¹: dł. Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees¹: b.dł. Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees¹: ogółem / total
PIŁA — Trifolium pratense
Brzeźnica² 11.8.1974 145 580 220 505 1450
Lotyń² 3.8.1973 1805 310 140 45 2300
Kosztowo³ 2.8.1974 590 20 20 70 700
Łaziska³ 26.7.1973 1375 625 40 110 2150
BYDGOSZCZ — Trifolium pratense³
Lutowo 2.8.1974 200 180 0 70 450
Grochowiec 2.8.1974 1025 400 0 175 1600
Deręgowice 9.8.1973 1025 1250 50 175 2500
Silno 25.7.1972 1250 50 380 0 1680
Tuchola 9.8.1973 1340 210 100 0 1650
Gostycyn 25.7.1972 755 85 670 170 1680
Wojnowo 27.7.1973 1440 40 0 120 1600
Borówno 2.8.1974 2250 100 50 100 2500
Gruczno 25.7.1972 260 190 0 70 520
Sortowice 25.7.1972 1200 0 40 40 1280
Turzyn 26.7.1973 925 280 25 120 1350
Biskupin 1.8.1974 1125 295 30 0 1450
Wszedzień 26.7.1972 1205 110 110 55 1480
Kwieciszewo 26.7.1973 1535 65 0 0 1600
Leszcze 1.8.1974 1100 380 70 250 1800
— Brassica oleracea⁴
Włóki 1975—1976 99 23 0 10 132
Trzeciewiec „ 296 162 13 30 501
Lucim „ 978 210 10 27 1225
— Raphanus sativus⁴
Gąski 1976 638 939 106 33 1716

Odnośniki do tab. 4—5 — Notes to the tables 4—5:

¹ kr. — z krótkim języczkiem — with the short tongue (O, J, R, Y, T, L) śr. — ze średnim języczkiem — with the middle tongue (D, A, M, V, S, E) dł. — z długim języczkiem — with the long tongue (P, C, I, U) b.dł. — z bardzo długim języczkiem — with the longest tongue (Ho, Ru) ² M. Biliński ³ S. Sowa ⁴ Ziółkowski 1979

2. Zagęszczenie trzmieli na polach

Zagęszczenie trzmieli (tab. 4 i 5) wynosiło 400—4400 trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej w woj. toruńskim, 450—2500 w bydgoskim, 300—

strona 123

Tabela 5 Zagęszczenie trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej i kapusty pastewnej w woj. toruńskim i włocławskim The density of bumblebees per one hectare of red clover and cabbage in the provinces Toruń and Włocławek

WOJEWÓDZTWO, miejscowość, data / PROVINCE, locality, date Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees¹: kr. Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees¹: śr. Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees¹: dł. Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees¹: b.dł. Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees¹: ogółem / total
TORUŃ — Trifolium pratense³
Dobrzejewice 3.8.1974 1750 120 130 0 2000
Ostaszewo Toruńskie 3.8.1974 1290 250 95 65 1700
Unisław 27.7.1973 3760 265 375 0 4400
Trzebczyk 9.8.1973 680 180 220 70 1150
Robakowo 3.8.1974 500 30 30 90 650
Pokrzywno 3.8.1974 410 0 120 20 550
„ 28.7.1975 2140 260 100 0 2500
Łasin 25.7.1972 1610 70 0 0 1680
Jankowice 14.8.1973 210 60 55 75 400
Piotrowice 24.7.1972 890 360 210 300 1760
Biskupiec 28.7.1975 1030 430 30 110 1600
Krzemieniewo 24.7.1972 350 345 345 80 1120
Ostaszewo Działd. 10.8.1974 1500 220 80 200 2000
„ „ 28.7.1975 1735 665 220 480 3100
Myśliwiec 3.8.1974 930 145 0 75 1150
Lipnica 14.8.1973 1540 320 40 0 1900
Szafarnia 31.7.1974 655 230 195 70 1150
— Raphanus sativus⁴
Wypcz 1975—1976 284 58 5 27 374
WŁOCŁAWEK — Trifolium pratense³
Rypałki 31.7.1974 150 150 0 0 300
Kikół 1.8.1974 1680 390 0 230 2300
Niestuszewo 1.8.1974 680 20 0 0 700
Zakrzewo 1.8.1974 1260 260 230 0 1750
Borucin 26.7.1972 1960 60 60 0 2080
Borucinek 26.7.1973 1570 40 0 40 1650
Krojczyn 25.7.1973 1120 110 70 0 1300
— Raphanus sativus⁴
Skępe 1975 242 0 0 0 242
Karnkowo 1975 245 0 0 0 245

Odnośniki jak w tab. 4 — Notes as in the table 4

—2300 we włocławskim i 700—2300 w pilskim. Zagęszczenie to wystarczało teoretycznie dla uzyskania opłacalnych plonów nasion tej rośliny (Sowa i in. 1977, 1991) w 75% miejscowości woj. pilskiego, 53% — woj. toruńskiego, 29% — woj. włocławskiego i 27% woj. bydgoskiego. Opłacalne zawiązywanie nasion koniczyny czerwonej obserwowano jednak w latach 1972—1975 jedynie w woj. toruńskim i włocławskim (Sowa i in. 1977).

strona 124

Woj. toruńskie, a prawdopodobnie także włocławskie i część pilskiego należy więc uznać za potencjalny rejon nasienny koniczyny czerwonej.

Zagęszczenie trzmieli na 1 ha kapusty pastewnej wynosiło w latach 1975—1976 w woj. bydgoskim 132—1225 osobników, a na 1 ha rzodkiewki w woj. toruńskim i włocławskim — 242—245, w bydgoskim zaś (Gąski) — 1716 (Ziółkowski 1979). Tylko w Gąskach zagęszczenie to było rzeczywiście wysokie.

WNIOSKI

  1. Województwa: toruńskie, bydgoskie, pilskie i włocławskie stanowią rejon o średnim zagęszczeniu trzmieli i dość dużej liczbie (19) ich gatunków.
  1. Zagęszczenie trzmieli w połowie terenów rolniczych tego rejonu było wystarczające dla uzyskania opłacalnych plonów nasion koniczyny czerwonej i co najmniej woj. toruńskie należy uznać za potencjalny rejon nasienny koniczyny czerwonej.
  1. Dominowały tu w latach 1960—1975 prawie wyłącznie trzmiel ziemny — B. terrestris (L.) i gajowy — B. lucorum (L.), co wskazuje na stosunkowe ubóstwo flory tego rejonu.
  1. Na przestrzeni lat 1910—1980 fauna trzmieli tego rejonu nie uległa raczej większym zmianom.

LITERATURA

Alfken J. D. (1909) Beitrag zur Kenntnis der Apidenfauna von Westpreussen (Sammelbericht). Ber. Westpr. Bot.-zool. Ver.. Danzig, 31:101—123

Alfken J. D. (1912) Die Bienenfauna von Westpreussen. Ber. Westpr. Bot.-zool. Ver., Danzig, 34:1—96

Banaszak J. (1977) Pszczoły (Hymenoptera: Apoidea) rezerwatu „Dębina” pod Wągrowcem. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., 30 C: 155—158

Banaszak J. (1980) Pszczoły (Apoidea, Hymenoptera) siedlisk kserotermicznych rejonu dolnej Wisły. PAN, Fragm. Faunist., Warszawa, 25(19):335—360

Banaszak J. (1982) Pszczoły (Apoidea, Hymenoptera) Niziny Wielkopolsko-Kujawskiej. PAN, Fragm. Faunist., Warszawa. 27(7):75—92

Banaszak J. (1985) Informacje o faunie pszczół (Apoidea) Polski w nie publikowanych pracach magisterskich. PAN, Fragm. Faunist., Warszawa, 29(18): 377—390

Błażejewska A. i inni (1961) Z obserwacji nad występowaniem trzmieli (Bombus Latr.) na uprawach koniczyny czerwonej w okolicy Torunia. Zesz. Nauk. UMK, Biol. Toruń, 8:51—60

Drogoszewski K. (1932) Wykaz żądłówek zebranych w Polsce środkowej. Pol. Pismo Entomol., Lwów, 11:113—118

Pawlikowski T. (1978) Związki pokarmowe pszczołowatych (Hymenoptera, Apoidea) występujących na uprawach rzepaku ozimego — Brassica napus L. z innymi roślinami zielnymi w okolicy Torunia. Pol. Pismo Entomol., 48:267—277

Pawlikowski T. (1985) Zgrupowania dzikich pszczołowatych (Hymenoptera,

strona 125

Apoidea) na kserotermicznych siedliskach wydmowych Kotliny Toruńskiej. Stud. Soc. Scient. Toruń, Ser. E, 10(4):255—311

Pawlikowski T. (1987) Wpływ systemu gospodarowania na dzikie pszczołowate (Hymenoptera, Apoidea) w krajobrazie rolniczym. AUNC, Biot., 35(72): 153—167

Pawlikowski T., Barczak T. (1968) Struktura zgrupowań antofilnych żądłówek (Hymenoptera, Aculeata) na obszarach monokultur sosnowych w Borach Tucholskich. AUNC, Biol., 30(64):3—17

Ruszkowski A. i inni (1989) Trzmiele Wyżyny Małopolskiej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 33:33—54

Sowa S. i inni (1977) Number of pollinator insects with reference to seed setting in red clover in different regions of Poland. Pszczeln. Zesz. Nauk., 21:219—227

Sowa S. i inni (1991) Trzmiele Pojezierza Mazurskiego. Pszczeln. Zesz. Nauk., 35:103—111

Szulczewski J. W. (1948) Błonkówki (Hymenoptera) Wielkopolskiego Parku Narodowego. Część III: Pszczołowate (Apidae). Prace Monogr. Przyr. WPN, Poznań, 2:71—89

Torka V. (1912) Die Bienen der Provinz Posen. Z. Naturwiss. Abt. Posen, 20:97—181

Torka V. (1932) Nachträge zu meiner Veröffentlichung über „Die Bienen der Provinz Posen”. Deut. wiss. Z. f. Polen

Ziółkowski H. (1979) Owady pszczołowate (Apoidea) zapylające kapustę pastewną (Brassica oleracea L. var. acephala hort.) i rzodkiewkę (Raphanus sativus L. var. radiculata D. C. na obszarze kujawsko-pomorskim. Cz. 1 i 2. ATR. Zesz. Nauk., 71, Zootechnika (3):149—183

THE BUMBLEBEES OF PROVINCES: BYDGOSZCZ, PIŁA, TORUŃ AND WŁOCŁAWEK

S. Sowa, M. Dylewska, M. Biliński, A. Ruszkowski

Summary

The 19 bumblebee species appeared in provinces: Toruń, Bydgoszcz, Piła and Włocławek during the twentieth century. The dominant species were nearly everywhere: Bombus terrestris (L.) and B. lucorum (L.); exceptionally — B. pascuorum (Scop.), B. hortorum (L.) or B. lapidarius (L.). The subdominant species were sometimes also — B. ruderarius (Müll.), B. muscorum (F.), B. distinguendus (Mor.), B. subterraneus (L.), B. sylvarum (L.), B. pomorum (Pz.), B. pratorum (L.) and B. hypnorum (L.) The more rare appearing species were — B. ruderatus (F.), B. veteranus (F.), B. confusus Schenck, B. humilis (Ill.). B. soroeensis (F.) and B. jonellus (K.).

The density of bumblebees was here 300—4400 individuals per 1 hectare of red clover and it was sufficient to obtain the payable seed yields in a half of agriculture areas. At least the Toruń-province should be accepted as a potential seed region for red clover.

The bumblebee fauna of investigated regions was in the majority typical for woodless areas with a rather poor flora.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 115: „pilskim (tab. 4)” → pilskim (tab. 3)
  • s. 115: „jakrawych” → jaskrawych
  • s. 116, tab. 1: „Dobrzejowice” → Dobrzejewice
  • s. 125, piśmiennictwo: „Biot.” → Biol.
  • s. 125, piśmiennictwo: „Barczak T. (1968)” → Barczak T. (1986)

Podobne wpisy