TRZMIELE BYDGOSKIEGO, PILSKIEGO, TORUŃSKIEGO I WŁOCŁAWSKIEGO
tekst: Stanisława Sowa, Mirosława Dylewska, Mieczysław Biliński, Andrzej Ruszkowski
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXV, 1991 — Stanisława Sowa, Mirosława Dylewska, Mieczysław Biliński, Andrzej Ruszkowski
strona 113PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXV 1991
Stanisława Sowa
Katedra Entomologii ART w Olsztynie
Mirosława Dylewska
Zakład Zoologii Systematycznej PAN w Krakowie
Mieczysław Biliński, Andrzej Ruszkowski
Oddział Pszczelnictwa ISK w Puławach
Streszczenie
W woj. toruńskim, bydgoskim, pilskim i włocławskim występowało w XX w. 19 gatunków trzmieli. Dominowały prawie wszędzie Bombus terrestris (L.) i B. lucorum (L.), wyjątkowo — B. pascuorum (Scop.). B. hortorum (L.) lub B. lapidarius (L.). Subdominantami bywały również — B. ruderarius (Müll.), B. muscorum (F.), B. distinguendus (Mor.), B. subterraneus (L.), B. sylvarum (L.), B. pomorum (Pz.), B. pratorum (L.) i B. hypnorum (L.). Rzadziej występowały — B. ruderatus (F.), B. veteranus (F.), B. confusus Schenck, B. humilis (Ill.), B. soroeensis (F.) i B. jonellus (K.).
Zagęszczenie trzmieli wynosiło tu 300—4400 na 1 ha koniczyny czerwonej i było na połowie terenów rolniczych wystarczające dla uzyskania opłacalnych plonów nasion tej rośliny. Co najmniej woj. toruńskie należy uznać za potencjalny rejon nasienny koniczyny czerwonej.
Skład gatunkowy trzmieli badanego rejonu jest w większości charakterystyczny dla otwartych terenów o ubogiej raczej florze, ale bez wyraźnych tendencji dalszego jej ubożenia.
WSTĘP I METODYKA
Fauna terenów województw: toruńskiego, bydgoskiego, pilskiego i włocławskiego badana była przez różnych autorów w początku XX w. (Alfken 1909, 1912, Torka 1912, 1932), oraz w latach 1959—1960 (Błażejewska i in. 1961) i późniejszych (Banaszak 1977, 1980, 1982, 1985, Ziółkowski 1979, Pawlikowski 1978, 1985, 1987, Pawlikowski, Barczak 1986). Badania własne prowadziliśmy tu w latach 1972—1975 oraz dorywczo w 1985 r., przy czym obserwacje zagęszczenia trzmieli prowadzili S. Sowa i M. Biliński, a oznaczanie
strona 114złowionych okazów M. Dylewska i częściowo A. Ruszkowski.
Metodykę zastosowano taką samą jak w poprzednich pracach tego cyklu (np. Ruszkowski i in. 1989). Rozmieszczenie miejsc badań z lat 1959—1985 zaznaczono na mapce (ryc. 1).

PIŁA-province: 1 — Huta, 2 — Trzcianka, 3 — Gostomia, 4 — Brzeźnica, 5 — Lotyń, 6 — Złotów, 7 — Osowo, 8 — Kosztowo, 9 — Osiek k. Chodzieży, 10 — Morzewo, 11 — Dębina + Dzwonowo k. Wągrowca, 12 — Łaziska.
BYDGOSZCZ-province: 13 — Wiele, 14 — Lutowo, 15 — Grochowiec, 16 — Deręgowice, 17 — Silno, 18 — Tuchola, 19 — Gostycyn, 20 — Lucim, 21 — Wojnowo, 22 — Ślesin, 23 — Łęgnowo, 24 — Borówno, 25 — Trzeciewiec, 26 — Włóki, 27 — Gruczno, 28 — Sortowice, 29 — Folusz, 30 — Turzyn, 31 — Osiek k. Kcyni, 32 — Biskupin, 33 — Wszedzień, 34 — Kwieciszewo, 35 — Janikowo, 36 — Leszcze, 37 — Gąski.
TORUŃ-province: 38 — Przysiek, 39 — Dobrzejewice, 40 — Grębocin, 41 — Koniczynka, 42 — Papowo Toruńskie, 43 — Lipniczki, 44 — Turzno, 45 — Ostaszewo Toruńskie, 46 — Piwnice, 47 — Lulkowo, 48 — Wypcz, 49 — Unisław, 50 — Płutowo, 51 — Kiełp + Starogród, 52 — Trzebczyk, 53 — Robakowo, 54 — Pokrzywno, 55 — Łasin, 56 — Jankowice, 57 — Piotrowice, 58 — Biskupiec, 59 — Krzemieniewo, 60 — Ostaszewo Działdowskie, 61 — Myśliwiec, 62 — Lipnica, 63 — Szafarnia.
WŁOCŁAWEK-province: 64 — Rypałki, 65 — Skępe, 66 — Karnkowo, 67 — Kikół, 68 — Niestuszewo, 69 — Raciążek, 70 — Ciechocinek, 71 — Otłoczyn, 72 — Zakrzewo, 73 — Borucinek, 74 — Borucin, 75 — Krojczyn, 76 — Kulin, 77 — Włocławek.
strona 115WYNIKI
1. Skład gatunkowy trzmieli w różnych rejonach
W woj. toruńskim w latach 1972—1978 stwierdzono występowanie 17 gatunków trzmieli. Wszystkie te gatunki były obserwowane tu także i w latach wcześniejszych (tab. 1). W latach 1972—1975 dominowały wyłącznie trzmiel ziemny — Bombus terrestris (L.) i gajowy — B. lucorum (L.), w 1960 r. — także w jednej miejscowości trzmiel rudy — B. pascuorum (Scop.), a w 1982—1983 trzmiel rudonogi — B. ruderarius (Müll.) i kamiennik — B. lapidarius (L.) były one równie liczne jak łączna suma osobników trzmiela ziemnego i gajowego. Subdominantem był najczęściej trzmiel kamiennik, rzadziej rudonogi, ogrodowy — B. hortorum (L.) lub żółty — B. muscorum (F.) rzadko — rdzawoodwłokowy — B. pomorum (Pz.), ozdobny — B. distinguendus (Mor.), paskowany — B. subterraneus (L.), lub rudoszary — B. sylvarum (L.). W mniejszej znacznie liczbie występowały tu: trzmiel ciemnopasy — B. ruderatus (F.), wielkooki — B. confusus Schenck, szary — B. veteranus (F.) zmienny — B. humilis (Ill.), drzewny — B. hypnorum (L.) i różnobarwny — B. soroeensis (F.).
W woj. bydgoskim (tab. 2) nie występował trzmiel różnobarwny, natomiast łowiono tam w terenach leśnych także trzmiela leśnego — B. pratorum (L.) i wrzosowiskowego — B. jonellus (K.). Dominowały tu (podobnie jak w woj. toruńskim) trzmiel ziemny i gajowy same albo przy subdominacji — kamiennika lub rudonogiego, rzadziej — ozdobnego, paskowanego, ogrodowego, żółtego lub rudego, w jednej tylko miejscowości dominantem był trzmiel kamiennik. Trzmiel rudy i leśny występowały licznie jedynie w Borach Tucholskich.
W woj. włocławskim (tab. 3) zawsze dominowały trzmiel ziemny i gajowy — w połowie miejscowości same, w połowie przy subdominacji kamiennika lub rudonogiego. Poza tym występowały tu te same gatunki trzmieli co w woj. toruńskim i bydgoskim ale bez trzmiela leśnego, wrzosowiskowego i zmiennego.
W woj. pilskim (tab. 4) występowały te same gatunki co w woj. bydgoskim, tylko trzmiel wrzosowiskowy zastąpiony tu był przez trzmiela różnobarwnego. Dominowały zaś trzmiel ziemny i gajowy, przy subdominacji kamiennika, rudonogiego, ogrodowego, rudoszarego, zmiennego i drzewnego. Tylko w rezerwacie Dębina pod Wągrowcem dominował trzmiel rudy przy subdominacji leśnego, gajowego i rudoszarego, oraz w Brzeźnicy — trzmiel ogrodowy przy subdominacji rudoszarego, rudonogiego i paskowanego.
Skład gatunkowy trzmieli tych czterech województw jest więc charakterystyczny dla otwartych terenów o ubogiej stosunkowo florze. Wyjątkiem były tu tylko Bory Tucholskie i kilka innych miejscowości, głównie o charakterze leśnym. Nie widać natomiast jakrawych zmian w faunie trzmieli tych rejonów na przestrzeni ostatnich 70 lat.
strona 116Tabela 1 Skład gatunkowy trzmieli (w %) w woj. toruńskim The bumblebee species percentage in Toruń-province
| Miejscowość i rok / Locality and year | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: O | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: P | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: C | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: I | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ru | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Toruń² | — | x | — | x | x | — | x | — | — | x | — | — | x | — | — | — | — | |
| Brzeźno² | — | — | — | x | x | — | x | — | — | x | — | — | x | — | — | — | — | |
| Chełmno (+ Kałdus)² | — | — | — | x | x | — | x | x | x | x | — | — | — | — | — | x | x | |
| Osiek k. Świecia² | — | — | — | x | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | |
| Przysiek³ | 1960 | 469 | — | — | 46 | 24 | 2 | 10 | 9 | 0,5 | 2 | — | 0,5 | — | — | 1 | 5 | — |
| Grębocin³ | 1960 | 379 | — | — | 50 | 27 | — | — | — | 1 | — | 1 | 1 | — | 8 | 6 | 6 | — |
| Papowo³ | 1960 | 321 | 0,5 | — | 36 | 28 | — | — | 14,5 | — | 3 | 1 | 1 | — | 8 | 6 | 6 | — |
| Lipniczki³ | 1960 | 79 | — | — | 47 | 18 | 3 | 1 | 13 | 1 | 3 | 1 | 4 | — | 4 | — | 6 | — |
| Turzno³ | 1960 | 141 | — | — | 41 | 25 | 1 | — | 16 | — | 1 | 2 | 11 | — | 1 | 1 | 1 | — |
| Piwnice³ | 1960 | 77 | — | — | 67 | 18 | — | 4 | — | — | 3 | — | 4 | — | — | 1 | 3 | — |
| Lulkowo³ | 1960 | 293 | — | 1 | 16,5 | 10 | 1 | 41 | 2 | 1 | 1 | — | 12 | — | 13 | 1 | 0,5 | — |
| Koniczynka³ | 1959—1960 | 979 | — | — | 41,5 | 31 | — | 1 | 8,5 | — | 4 | 0,5 | 5,5 | — | 1 | 1 | 6 | — |
| Koniczynka⁴ | 1973 | 414 | — | — | 68 | 11 | 5 | 2,5 | 1 | — | 3 | — | — | — | 0,5 | 1,5 | 5 | 2,5 |
| „ | 1982—1983 | 1484 | — | 2 | 28,5 | 29 | 29 | 3 | 1 | — | 3 | — | — | — | 0,1 | 0,1 | 4 | 0,3 |
| Kotlina Toruńska⁵ | 1974—1978 | — | x | m | m | m | m | m | m | x | x | x | x | x | — | — | x | x |
| Kiełp + Starogród⁶ | 1971 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — |
| Płutowo⁶ | 1971—1973 | — | — | — | — | x | x | x | — | x | x | — | — | — | — | x | x | — |
| Wypcz¹¹ | 1975—1976 | — | — | — | x | x | x | — | x | — | x | — | — | — | 1 | — | x | x |
| Dobrzejowice⁷ | 1974 | 47 | — | 4,5 | 78,5 | 4,5 | 2 | — | 2 | — | 2 | — | — | — | 2 | 4,5 | — | — |
| Ostaszewo Toruń.⁷ | 1974 | 54 | — | — | 76 | — | 11 | — | 3,7 | — | — | — | — | — | 3,7 | 1,9 | — | 3,7 |
| Unisław⁷ | 1973 | 47 | — | 2 | 72,5 | 11 | 2 | — | 2 | 2 | — | — | 2 | — | 2 | 4,5 | — | — |
| Trzebczyk⁷ | 1973 | 32 | — | — | 50 | 9,5 | 3 | — | 3 | — | 3 | 6,5 | — | — | 9,5 | 9,5 | 6 | — |
| Robakowo⁷ | 1974 | 22 | — | — | 77 | — | — | — | 4,5 | — | — | — | — | — | 4,5 | — | 14 | — |
| Pokrzywno⁷ | 1974—1975 | 71 | — | — | 59 | 23 | 1 | — | — | — | 6 | — | — | — | 6 | 4 | — | 1 |
| Łasin⁷ | 1972 | 24 | — | — | 92 | 4 | — | — | — | — | 4 | — | — | — | — | — | — | — |
| Jankowice⁷ | 1973 | 21 | — | — | 43 | 9 | 5 | — | 5 | — | 5 | — | — | — | 14 | — | 14 | 5 |
| Miejscowość i rok / Locality and year | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: O | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: P | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: C | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: I | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ru | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Piotrowice⁷ | 1972 | 24 | — | — | 42 | 8,5 | 4 | — | 4 | — | 4 | 8,5 | 4 | — | 4 | 4 | 17 | — |
| Biskupiec⁷ | 1975 | 44 | — | — | 41 | 23 | 18 | — | 5 | — | 2 | 2 | — | — | — | 2 | 5 | 2 |
| Krzemieniewo⁷ | 1972 | 29 | — | — | 21 | 10,3 | 10,3 | — | 10,3 | — | 10,3 | — | 3,4 | 3,4 | 7 | 17 | 7 | — |
| Ostaszewo Działd.⁷ | 1974—1975 | 110 | — | — | 57 | 8 | 11 | 2 | 1 | — | 2 | 1 | 2 | — | 1 | 3 | 5 | 7 |
| Myśliwiec⁷ | 1974 | 47 | — | — | 62 | 19 | 6,5 | — | — | — | — | 2 | — | 4 | — | — | 6,5 | — |
| Lipnica⁷ | 1973 | 54 | — | — | 48 | 33 | 2 | — | 4 | — | 9 | 2 | — | — | 2 | — | — | — |
| Szafarnia⁷ | 1974 | 30 | — | — | 57 | — | 7 | — | 13 | — | — | — | — | — | 10 | 7 | 3 | 3 |
Odnośniki do tabel 1—3 — Notes to the tables 1—3:
¹ O — Bombus soroeensis (F.) — trzmiel różnobarwny J — B. jonellus (K.) — t. wrzosowiskowy R — B. pratorum (L.) — t. leśny Y — B. hypnorum (L.) — t. drzewny T — B. terrestris (L.) — t. ziemny + B. lucorum (L.) — t. gajowy L — B. lapidarius (L.) — t. kamiennik D — B. ruderarius (Müll.) — t. rudonogi A — B. pascuorum (Scop.) — t. rudy M — B. muscorum (F.) — t. żółty V — B. humilis (Ill.) — t. zmienny
² Alfken 1909, 1912 ³ Błażejewska i in. 1961 — Trifolium pratense ⁴ Pawlikowski 1987 ⁵ Pawlikowski 1985 ⁶ Banaszak 1977, 1980, 1982 ⁷ leg. S. Sowa, det. M. Dylewska — Trifolium pratense ⁸ Torka 1912, 1932 (cit. Szulczewski 1948) ⁹ leg. Gusman, det. A. Ruszkowski
S — B. sylvarum (L.) — t. rudoszary E — B. veteranus (F.) — t. szary P — B. pomorum (Pz.) — t. rdzawoodwłokowy C — B. confusus Schenck — t. wielkooki I — B. distinguendus (Mor.) — t. ozdobny U — B. subterraneus (L.) — t. paskowany Ho — B. hortorum (L.) — t. ogrodowy Ru — B. ruderatus (F.) — t. ciemnopasy x — występuje — present m — licznie — numerous
¹⁰ Ziółkowski 1979 — Brassica oleracea ¹¹ Ziółkowski 1979 — Raphanus sativus ¹² Pawlikowski, Barczak 1986 ¹³ leg. M. Biliński, det. A. Ruszkowski — Trifolium pratense ¹⁴ leg. M. Biliński, det. A. Ruszkowski — różne rośliny — the various plant species ¹⁵ Drogoszewski 1932 ¹⁶ Olszewski 1937 (cit. Banaszak 1985)
strona 118Tabela 2 Skład gatunkowy trzmieli (w %) w woj. bydgoskim The bumblebee species percentage in Bydgoszcz-province
| Miejscowość i rok / Locality and year | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: J | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: R | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: P | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: C | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: I | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ru | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Żnin⁸ | — | — | x | x | x | x | x | x | x | — | x | — | x | — | — | — | x | — | |
| Mogilno⁸ | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — | |
| Bydgoszcz⁹ | 1955 | 1 | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Łęgnowo⁶ | 1971 | — | — | — | x | x | x | x | x | — | x | x | x | — | — | — | — | — | — |
| Ślesin⁶ | 1971—1972 | — | — | x | — | — | — | x | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — |
| Folusz⁶ | 1971—1973 | — | x | — | — | x | — | — | x | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — |
| Gruczno⁶ | 1972—1973 | — | — | — | x | x | x | — | — | x | x | x | — | — | — | — | x | x | — |
| Lucim¹⁰ | 1975—1976 | — | — | — | — | x | x | x | — | x | x | x | x | — | — | — | x | x | x |
| Trzeciewiec¹⁰ | 1975—1976 | — | — | — | — | x | x | — | — | x | — | x | — | — | — | x | — | — | x |
| Włóki¹⁰ | 1975—1976 | — | — | — | — | x | x | x | — | x | x | x | — | x | — | — | x | x | x |
| Gąski¹¹ | 1975—1976 | — | — | — | — | x | x | x | — | x | — | x | — | x | — | — | — | x | x |
| Bory Tucholskie¹² | 1977+1980 | ||||||||||||||||||
| bór sosnowy (30—60 lat) | — | x | — | — | m | m | — | x | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | |
| młodnik sosnowy (5—10 lat) | — | x | m | — | m | m | — | x | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | |
| polana | — | x | m | — | m | m | m | m | x | — | — | — | — | — | — | — | x | — | |
| Osiek k. Kcyni¹⁶ | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | |
| Lutowo⁷ | 1974 | 27 | — | — | — | 37 | 7,5 | 33 | — | — | — | 7,5 | — | — | — | — | — | 15 | — |
| Grochowiec⁷ | 1974 | 28 | — | — | — | 64 | — | 21 | — | 4 | — | — | — | — | — | — | — | 4 | 7 |
| Miejscowość i rok / Locality and year | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: J | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: R | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: P | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: C | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: I | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ru | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Deręgowice⁷ | 1973 | 56 | — | — | — | 37 | 4 | 9 | 16 | 9 | 2 | 9 | 5 | — | — | 2 | — | 7 | — |
| Silno⁷ | 1972 | 31 | — | — | — | 52 | 22,5 | — | — | — | — | 3 | — | — | — | 22,5 | — | — | — |
| Tuchola⁷ | 1973 | 48 | — | — | — | 54 | 27 | 7 | — | 4 | — | — | 2 | 2 | — | 2 | 2 | — | — |
| Gostycyn⁷ | 1972 | 20 | — | — | — | 35 | 10 | 5 | — | — | — | — | — | — | — | 25 | 15 | 5 | 5 |
| Wojnowo⁷ | 1973 | 41 | — | — | — | 90 | — | 3 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 7 | — |
| Borówno⁷ | 1974 | 50 | — | — | — | 90 | — | 4 | — | — | — | — | — | — | — | — | 2 | 4 | — |
| Gruczno⁷ | 1972 | 16 | — | — | — | 44 | 6 | 25 | — | 6 | — | 6 | — | — | — | — | — | 13 | — |
| Sortowice⁷ | 1972 | 32 | — | — | — | 66 | 28 | — | — | — | — | — | — | — | 3 | — | — | 3 | — |
| Turzyn⁷ | 1973 | 44 | — | — | — | 64 | 4,5 | 11,5 | — | 4,5 | 4,5 | — | — | — | — | — | 2 | 9 | — |
| Biskupin⁷ | 1974 | 48 | — | — | 2 | 54 | 23 | 15 | — | 4 | — | — | — | — | — | — | 2 | — | — |
| Wszedzień⁷ | 1972 | 27 | — | — | — | 15 | 66,5 | — | — | 3,7 | 3,7 | — | — | 3,7 | — | 3,7 | — | 3,7 | — |
| Leszcze⁷ | 1973 | 48 | — | — | — | 48 | 13 | 13 | — | 8 | — | — | — | — | — | — | 4 | 6 | 8 |
| Kwieciszewo⁷ | 1973 | 27 | — | — | — | 85 | 11 | 4 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Kwieciszewo¹⁴ | 1985 | 13 | — | — | — | 30 | 8 | 23 | — | 23 | — | — | — | — | — | — | — | 8 | 8 |
| Janikowo¹⁴ | 1985 | 20 | — | — | 10 | 30 | 20 | 5 | 5 | 20 | — | — | — | — | — | — | — | 10 | — |
Odnośniki jak w tab. 1 — Notes as in the table 1
strona 120Tabela 3 Skład gatunkowy trzmieli (w %) w woj. pilskim i włocławskim The bumblebee species percentage in provinces: Piła and Włocławek
| Miejscowość i rok / Locality and year | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: O | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: R | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: P | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: C | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: I | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ru | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| PIŁA-province: | |||||||||||||||||||
| Wągrowiec⁸ | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | x | — | |
| Czarnków⁸ | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | |
| Chodzież⁸ | — | — | — | — | — | x | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | |
| Wałcz² | — | x | x | x | x | x | x | x | x | x | x | x | x | x | x | — | x | x | |
| Morzewo¹⁶ | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | x | x | — | — | — | — | |
| Osiek k. Chodzieży¹⁶ | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | |
| Dzwonowo¹⁶ | — | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | |
| Dębina⁶ | 1969—1970 | 37 | — | 30 | — | 13 | 3 | 11 | 35 | — | — | — | — | — | — | — | — | 8 | — |
| Łaziska⁷ | 1973 | 42 | — | — | — | 55 | 9 | 17 | 5 | 7 | — | — | — | — | — | — | 2 | 5 | — |
| Kosztowo⁷ | 1974 | 40 | — | — | — | 70 | 15 | — | 2,5 | — | — | — | — | — | — | — | 2,5 | 10 | — |
| Huta¹³ | 1974 | 5 | — | — | — | m | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — |
| Trzcianka¹³ | 1973 | 29 | — | — | 11 | 38 | 28 | 14 | — | 3 | — | 3 | 3 | — | — | — | — | — | — |
| Gostomia¹³ | 1974 | 37 | — | — | — | 54 | 19 | 8 | — | 3 | — | — | — | — | — | — | — | 13 | 3 |
| Brzeźnica¹⁴ | 1974 | 48 | — | — | — | 6 | 4 | 13 | — | 4 | 2 | 15 | 6 | — | 2 | — | 13 | 25 | 10 |
| Lotyń¹⁴ | 1973 | 51 | — | — | — | 70 | 8 | — | 2 | 10 | — | — | 2 | — | — | 6 | — | 2 | — |
| Złotów¹⁴ | 1974 | 15 | — | — | — | 46 | — | 7 | — | — | 27 | 13 | — | — | — | — | — | — | 7 |
| Osowo¹⁴ | 1974 | 3 | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | x | x |
| Miejscowość i rok / Locality and year | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: O | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: R | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: P | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: C | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: I | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)¹: Ru | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| WŁOCŁAWEK-province: | |||||||||||||||||||
| Włocławek¹⁵ | — | x | — | — | x | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | |
| Borucin⁷ | 1972 | 35 | — | — | — | 74 | 20 | — | — | 3 | — | — | — | 3 | — | — | — | — | — |
| Borucinek⁷ | 1973 | 44 | — | — | — | 86 | 9 | 2,5 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 2,5 | — |
| Krojczyn⁷ | 1973 | 35 | — | — | — | 86 | — | 3 | — | 5,5 | — | — | — | — | — | 5,5 | — | — | — |
| Rypałki⁷ | 1974 | 6 | — | — | — | m | — | x | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — |
| Kikół⁷ | 1974 | 53 | — | — | — | 64 | 9 | 15 | — | 2 | — | — | — | — | — | — | — | 4 | 6 |
| Niestuszewo⁷ | 1974 | 39 | — | — | — | 92 | 5 | — | — | 3 | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Zakrzewo⁷ | 1974 | 46 | — | — | — | 59 | 13 | 2 | 4,5 | 8,5 | — | — | — | 2 | 4,5 | 4,5 | 2 | — | — |
| Skępe¹¹ | 1975—1976 | — | — | — | — | x | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Karnkowo¹¹ | 1972—1976 | — | — | — | — | x | x | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — |
| Raciążek⁶ | 1975 | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — |
| Ciechocinek⁶ | 1975 | — | — | — | x | x | x | x | x | x | — | x | x | — | — | — | — | x | — |
| Otłoczyn⁶ | 1975 | — | — | — | — | x | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Kulin⁶ | 1975+1977 | — | — | — | x | x | x | — | x | — | — | x | x | — | — | — | — | — | — |
Odnośniki jak w tab. 1 — Notes as in the table 1
strona 122Tabela 4 Zagęszczenie trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej, kapusty pastewnej i rzodkiewki w woj. pilskim i bydgoskim The density of bumblebees per one hectare of red clover, cabbage and radish in the province: Piła and Bydgoszcz
| WOJEWÓDZTWO, miejscowość, data / PROVINCE, locality, date | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees¹: kr. | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees¹: śr. | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees¹: dł. | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees¹: b.dł. | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees¹: ogółem / total | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| PIŁA — Trifolium pratense | ||||||
| Brzeźnica² | 11.8.1974 | 145 | 580 | 220 | 505 | 1450 |
| Lotyń² | 3.8.1973 | 1805 | 310 | 140 | 45 | 2300 |
| Kosztowo³ | 2.8.1974 | 590 | 20 | 20 | 70 | 700 |
| Łaziska³ | 26.7.1973 | 1375 | 625 | 40 | 110 | 2150 |
| BYDGOSZCZ — Trifolium pratense³ | ||||||
| Lutowo | 2.8.1974 | 200 | 180 | 0 | 70 | 450 |
| Grochowiec | 2.8.1974 | 1025 | 400 | 0 | 175 | 1600 |
| Deręgowice | 9.8.1973 | 1025 | 1250 | 50 | 175 | 2500 |
| Silno | 25.7.1972 | 1250 | 50 | 380 | 0 | 1680 |
| Tuchola | 9.8.1973 | 1340 | 210 | 100 | 0 | 1650 |
| Gostycyn | 25.7.1972 | 755 | 85 | 670 | 170 | 1680 |
| Wojnowo | 27.7.1973 | 1440 | 40 | 0 | 120 | 1600 |
| Borówno | 2.8.1974 | 2250 | 100 | 50 | 100 | 2500 |
| Gruczno | 25.7.1972 | 260 | 190 | 0 | 70 | 520 |
| Sortowice | 25.7.1972 | 1200 | 0 | 40 | 40 | 1280 |
| Turzyn | 26.7.1973 | 925 | 280 | 25 | 120 | 1350 |
| Biskupin | 1.8.1974 | 1125 | 295 | 30 | 0 | 1450 |
| Wszedzień | 26.7.1972 | 1205 | 110 | 110 | 55 | 1480 |
| Kwieciszewo | 26.7.1973 | 1535 | 65 | 0 | 0 | 1600 |
| Leszcze | 1.8.1974 | 1100 | 380 | 70 | 250 | 1800 |
| — Brassica oleracea⁴ | ||||||
| Włóki | 1975—1976 | 99 | 23 | 0 | 10 | 132 |
| Trzeciewiec | „ | 296 | 162 | 13 | 30 | 501 |
| Lucim | „ | 978 | 210 | 10 | 27 | 1225 |
| — Raphanus sativus⁴ | ||||||
| Gąski | 1976 | 638 | 939 | 106 | 33 | 1716 |
Odnośniki do tab. 4—5 — Notes to the tables 4—5:
¹ kr. — z krótkim języczkiem — with the short tongue (O, J, R, Y, T, L) śr. — ze średnim języczkiem — with the middle tongue (D, A, M, V, S, E) dł. — z długim języczkiem — with the long tongue (P, C, I, U) b.dł. — z bardzo długim języczkiem — with the longest tongue (Ho, Ru) ² M. Biliński ³ S. Sowa ⁴ Ziółkowski 1979
2. Zagęszczenie trzmieli na polach
Zagęszczenie trzmieli (tab. 4 i 5) wynosiło 400—4400 trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej w woj. toruńskim, 450—2500 w bydgoskim, 300—
strona 123Tabela 5 Zagęszczenie trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej i kapusty pastewnej w woj. toruńskim i włocławskim The density of bumblebees per one hectare of red clover and cabbage in the provinces Toruń and Włocławek
| WOJEWÓDZTWO, miejscowość, data / PROVINCE, locality, date | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees¹: kr. | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees¹: śr. | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees¹: dł. | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees¹: b.dł. | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees¹: ogółem / total | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| TORUŃ — Trifolium pratense³ | ||||||
| Dobrzejewice | 3.8.1974 | 1750 | 120 | 130 | 0 | 2000 |
| Ostaszewo Toruńskie | 3.8.1974 | 1290 | 250 | 95 | 65 | 1700 |
| Unisław | 27.7.1973 | 3760 | 265 | 375 | 0 | 4400 |
| Trzebczyk | 9.8.1973 | 680 | 180 | 220 | 70 | 1150 |
| Robakowo | 3.8.1974 | 500 | 30 | 30 | 90 | 650 |
| Pokrzywno | 3.8.1974 | 410 | 0 | 120 | 20 | 550 |
| „ | 28.7.1975 | 2140 | 260 | 100 | 0 | 2500 |
| Łasin | 25.7.1972 | 1610 | 70 | 0 | 0 | 1680 |
| Jankowice | 14.8.1973 | 210 | 60 | 55 | 75 | 400 |
| Piotrowice | 24.7.1972 | 890 | 360 | 210 | 300 | 1760 |
| Biskupiec | 28.7.1975 | 1030 | 430 | 30 | 110 | 1600 |
| Krzemieniewo | 24.7.1972 | 350 | 345 | 345 | 80 | 1120 |
| Ostaszewo Działd. | 10.8.1974 | 1500 | 220 | 80 | 200 | 2000 |
| „ „ | 28.7.1975 | 1735 | 665 | 220 | 480 | 3100 |
| Myśliwiec | 3.8.1974 | 930 | 145 | 0 | 75 | 1150 |
| Lipnica | 14.8.1973 | 1540 | 320 | 40 | 0 | 1900 |
| Szafarnia | 31.7.1974 | 655 | 230 | 195 | 70 | 1150 |
| — Raphanus sativus⁴ | ||||||
| Wypcz | 1975—1976 | 284 | 58 | 5 | 27 | 374 |
| WŁOCŁAWEK — Trifolium pratense³ | ||||||
| Rypałki | 31.7.1974 | 150 | 150 | 0 | 0 | 300 |
| Kikół | 1.8.1974 | 1680 | 390 | 0 | 230 | 2300 |
| Niestuszewo | 1.8.1974 | 680 | 20 | 0 | 0 | 700 |
| Zakrzewo | 1.8.1974 | 1260 | 260 | 230 | 0 | 1750 |
| Borucin | 26.7.1972 | 1960 | 60 | 60 | 0 | 2080 |
| Borucinek | 26.7.1973 | 1570 | 40 | 0 | 40 | 1650 |
| Krojczyn | 25.7.1973 | 1120 | 110 | 70 | 0 | 1300 |
| — Raphanus sativus⁴ | ||||||
| Skępe | 1975 | 242 | 0 | 0 | 0 | 242 |
| Karnkowo | 1975 | 245 | 0 | 0 | 0 | 245 |
Odnośniki jak w tab. 4 — Notes as in the table 4
—2300 we włocławskim i 700—2300 w pilskim. Zagęszczenie to wystarczało teoretycznie dla uzyskania opłacalnych plonów nasion tej rośliny (Sowa i in. 1977, 1991) w 75% miejscowości woj. pilskiego, 53% — woj. toruńskiego, 29% — woj. włocławskiego i 27% woj. bydgoskiego. Opłacalne zawiązywanie nasion koniczyny czerwonej obserwowano jednak w latach 1972—1975 jedynie w woj. toruńskim i włocławskim (Sowa i in. 1977).
strona 124Woj. toruńskie, a prawdopodobnie także włocławskie i część pilskiego należy więc uznać za potencjalny rejon nasienny koniczyny czerwonej.
Zagęszczenie trzmieli na 1 ha kapusty pastewnej wynosiło w latach 1975—1976 w woj. bydgoskim 132—1225 osobników, a na 1 ha rzodkiewki w woj. toruńskim i włocławskim — 242—245, w bydgoskim zaś (Gąski) — 1716 (Ziółkowski 1979). Tylko w Gąskach zagęszczenie to było rzeczywiście wysokie.
WNIOSKI
- Województwa: toruńskie, bydgoskie, pilskie i włocławskie stanowią rejon o średnim zagęszczeniu trzmieli i dość dużej liczbie (19) ich gatunków.
- Zagęszczenie trzmieli w połowie terenów rolniczych tego rejonu było wystarczające dla uzyskania opłacalnych plonów nasion koniczyny czerwonej i co najmniej woj. toruńskie należy uznać za potencjalny rejon nasienny koniczyny czerwonej.
- Dominowały tu w latach 1960—1975 prawie wyłącznie trzmiel ziemny — B. terrestris (L.) i gajowy — B. lucorum (L.), co wskazuje na stosunkowe ubóstwo flory tego rejonu.
- Na przestrzeni lat 1910—1980 fauna trzmieli tego rejonu nie uległa raczej większym zmianom.
LITERATURA
Alfken J. D. (1909) Beitrag zur Kenntnis der Apidenfauna von Westpreussen (Sammelbericht). Ber. Westpr. Bot.-zool. Ver.. Danzig, 31:101—123
Alfken J. D. (1912) Die Bienenfauna von Westpreussen. Ber. Westpr. Bot.-zool. Ver., Danzig, 34:1—96
Banaszak J. (1977) Pszczoły (Hymenoptera: Apoidea) rezerwatu „Dębina” pod Wągrowcem. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., 30 C: 155—158
Banaszak J. (1980) Pszczoły (Apoidea, Hymenoptera) siedlisk kserotermicznych rejonu dolnej Wisły. PAN, Fragm. Faunist., Warszawa, 25(19):335—360
Banaszak J. (1982) Pszczoły (Apoidea, Hymenoptera) Niziny Wielkopolsko-Kujawskiej. PAN, Fragm. Faunist., Warszawa. 27(7):75—92
Banaszak J. (1985) Informacje o faunie pszczół (Apoidea) Polski w nie publikowanych pracach magisterskich. PAN, Fragm. Faunist., Warszawa, 29(18): 377—390
Błażejewska A. i inni (1961) Z obserwacji nad występowaniem trzmieli (Bombus Latr.) na uprawach koniczyny czerwonej w okolicy Torunia. Zesz. Nauk. UMK, Biol. Toruń, 8:51—60
Drogoszewski K. (1932) Wykaz żądłówek zebranych w Polsce środkowej. Pol. Pismo Entomol., Lwów, 11:113—118
Pawlikowski T. (1978) Związki pokarmowe pszczołowatych (Hymenoptera, Apoidea) występujących na uprawach rzepaku ozimego — Brassica napus L. z innymi roślinami zielnymi w okolicy Torunia. Pol. Pismo Entomol., 48:267—277
Pawlikowski T. (1985) Zgrupowania dzikich pszczołowatych (Hymenoptera,
strona 125Apoidea) na kserotermicznych siedliskach wydmowych Kotliny Toruńskiej. Stud. Soc. Scient. Toruń, Ser. E, 10(4):255—311
Pawlikowski T. (1987) Wpływ systemu gospodarowania na dzikie pszczołowate (Hymenoptera, Apoidea) w krajobrazie rolniczym. AUNC, Biot., 35(72): 153—167
Pawlikowski T., Barczak T. (1968) Struktura zgrupowań antofilnych żądłówek (Hymenoptera, Aculeata) na obszarach monokultur sosnowych w Borach Tucholskich. AUNC, Biol., 30(64):3—17
Ruszkowski A. i inni (1989) Trzmiele Wyżyny Małopolskiej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 33:33—54
Sowa S. i inni (1977) Number of pollinator insects with reference to seed setting in red clover in different regions of Poland. Pszczeln. Zesz. Nauk., 21:219—227
Sowa S. i inni (1991) Trzmiele Pojezierza Mazurskiego. Pszczeln. Zesz. Nauk., 35:103—111
Szulczewski J. W. (1948) Błonkówki (Hymenoptera) Wielkopolskiego Parku Narodowego. Część III: Pszczołowate (Apidae). Prace Monogr. Przyr. WPN, Poznań, 2:71—89
Torka V. (1912) Die Bienen der Provinz Posen. Z. Naturwiss. Abt. Posen, 20:97—181
Torka V. (1932) Nachträge zu meiner Veröffentlichung über „Die Bienen der Provinz Posen”. Deut. wiss. Z. f. Polen
Ziółkowski H. (1979) Owady pszczołowate (Apoidea) zapylające kapustę pastewną (Brassica oleracea L. var. acephala hort.) i rzodkiewkę (Raphanus sativus L. var. radiculata D. C. na obszarze kujawsko-pomorskim. Cz. 1 i 2. ATR. Zesz. Nauk., 71, Zootechnika (3):149—183
THE BUMBLEBEES OF PROVINCES: BYDGOSZCZ, PIŁA, TORUŃ AND WŁOCŁAWEK
S. Sowa, M. Dylewska, M. Biliński, A. Ruszkowski
Summary
The 19 bumblebee species appeared in provinces: Toruń, Bydgoszcz, Piła and Włocławek during the twentieth century. The dominant species were nearly everywhere: Bombus terrestris (L.) and B. lucorum (L.); exceptionally — B. pascuorum (Scop.), B. hortorum (L.) or B. lapidarius (L.). The subdominant species were sometimes also — B. ruderarius (Müll.), B. muscorum (F.), B. distinguendus (Mor.), B. subterraneus (L.), B. sylvarum (L.), B. pomorum (Pz.), B. pratorum (L.) and B. hypnorum (L.) The more rare appearing species were — B. ruderatus (F.), B. veteranus (F.), B. confusus Schenck, B. humilis (Ill.). B. soroeensis (F.) and B. jonellus (K.).
The density of bumblebees was here 300—4400 individuals per 1 hectare of red clover and it was sufficient to obtain the payable seed yields in a half of agriculture areas. At least the Toruń-province should be accepted as a potential seed region for red clover.
The bumblebee fauna of investigated regions was in the majority typical for woodless areas with a rather poor flora.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 115: „pilskim (tab. 4)” → pilskim (tab. 3)
- s. 115: „jakrawych” → jaskrawych
- s. 116, tab. 1: „Dobrzejowice” → Dobrzejewice
- s. 125, piśmiennictwo: „Biot.” → Biol.
- s. 125, piśmiennictwo: „Barczak T. (1968)” → Barczak T. (1986)
