SELEKCJA PSZCZÓŁ (APIS MELLIFERA CARNICA) O KRÓTKIM STADIUM CZERWIU ZASKLEPIONEGO

tekst: Maciej Siuda, Jerzy Wilde

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXIX, 1995 — Maciej Siuda, Jerzy Wilde

strona 79

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXIX, Nr 1 1995

Maciej Siuda, Jerzy Wilde

Zakład Pszczelnictwa, AR-T, ul. Oczapowskiego 5, 10-957 Olsztyn

Streszczenie

Do hodowli pszczół o krótkim okresie czerwiu zasklepionego użyto matek A.m.carnica F2, oraz matek mieszańców A.m.capensis x A.m.carnica, inseminowane wypierająco trutniami kraińskimi (pokolenie F4). W pokoleniu F5 mieszańców oraz F3 krainek stwierdzono wydłużenie się średniego okresu czerwiu zasklepionego (OCZ) robotnic w stosunku do pokoleń wyjściowych o 4,0 godz. dla mieszańców i o 1,4 godz. dla czystych krainek. W dalszych pokoleniach nastąpił spadek średnich wartości OCZ do 278,6 godz. dla mieszańców i do 279,4 godz. dla krainek i był krótszy od średniej dla populacji krainki odpowiednio o 9,4 i 8,6 godz. Robotnice po najlepszych matkach miały OCZ krótszy od średniej dla populacji krainki: mieszaniec F7 o 13,4 godz. (274,6 godz.), a A.m.carnica F5 o 13,2 godz. (274,8 godz.). Wydaje się celowym objęcie selekcją na krótki OCZ wszystkie postacie pszczół. Wpływ warunków pogodowych na długość OCZ wymusza zmiany metodyczne w sposobie postępowania z plasterkami po zasklepieniu komórek, sugerujemy więc przenoszenie plasterków z ulików weselnych do cieplarek.

Słowa kluczowe: selekcja, odporność, Varroa jacobsoni, Apis mellifera carnica, Apis mellifera capensis, okres czerwiu zasklepionego.

WSTĘP

Varroa jacobsoni jest pasożytem pszczół, stanowiącym poważny problem nie tylko pszczelarstwa w Polsce ale w całej Europie (Koeniger, Fuchs 1988, Wilde 1994a). Do walki z tym roztoczem wypracowano szereg metod: biologicznych, termicznych, mechanicznych i chemicznych (Koeniger, Fuchs 1988). Metody te pozwalają kontrolować populację Varroa w rodzinie pszczelej, dotychczas niemożliwe jest jednak całkowite wyleczenie rodziny. Obecnie największe znaczenie w zwalczaniu populacji pasożyta w rodzinie pszczelej mają środki chemiczne (Ritter 1988). Pomimo 100% skuteczności laboratoryjnej leków III generacji, ich stosunkowo niska skuteczność terenowa, powodowana między innymi reinwazją pasożytów, zmusza pszczelarzy do corocznego leczenia rodzin pszczelich (Büchler, Maul 1991). Częste stosowanie leków prowadzi do uodporniania się warrozy (Colombo i in. 1993), dodatkowo zachodzi obawa, że kumulowanie się podprogowych dawek akarycydów w środowisku gniazda pszczelego może mieć niekorzystny wpływ na pszczoły i zdrowie człowieka spożywającego produkty pszczele (Laub i in. 1987, Wallner 1992). Z tego też względu powraca się do metod leczenia tzw. lekką chemią i metod mechanicznych oraz pracuje

strona 80

się nad ich udoskonaleniem (Colin 1990, Quedzuweit 1994). Próbuje się też ograniczyć rozmnażanie się roztoczy środkami hormonalnymi (Hänel, Koeniger 1986, Rosenkranz, Stürmer 1992).

Trudności w pozbyciu się pasożyta skłoniły do poszukiwania metod podniesienia odporności pszczół na inwazję V.jacobsoni. Wiele mechanizmów warunkujących odporność na pasożyta podpatrzono u pierwotnego gospodarza, pszczoły wschodniej Apis cerana (Peng i in. 1987a, 1987b). W ostatnim czasie zachowania te zaobserwowano także u pszczół europejskich (Wallner 1990). Stwierdzono też u pszczół europejskich różnice w rozmnażaniu się V.jacobsoni w zależności od klimatu i rasy pszczół (Woyke 1992). Dotychczasowe badania pozwoliły stwierdzić, że krótki okres czerwiu zasklepionego pszczoły południowoafrykańskiej A.m.capensis ogranicza rozmnażanie roztocza V.jacobsoni. Robotnice tych pszczół wygryzają się po 10-11 dniach trwania tego okresu a potomstwo roztoczy, które nie zakończyło swojego rozwoju ginie (Moritz 1985, Moritz i Mautz 1990). Długość stadium czerwiu zasklepionego jest uwarunkowana genetycznie (Moritz 1985). Możliwe zatem jest przy pomocy odpowiedniego programu hodowlanego, wyhodowanie pszczół o krótkim okresie czerwiu zasklepionego (Wilde 1994a).

Celem badań prowadzonych w Zakładzie Pszczelnictwa we współpracy z Instytutem Pszczelnictwa z Oberursel jest hodowla pszczół o krótkim okresie czerwiu zasklepionego w oparciu o matki rasy kraińskiej, jak również krzyżówkę pszczoły południowoafrykańskiej z pszczołą kraińską. Uzyskana linia pszczół swoimi właściwościami powinna przypominać pszczołę kraińską oraz mieć krótki okres trwania stadium zasklepionego, właściwy dla pszczół południowoafrykańskich.

MATERIAŁ I METODYKA

Doświadczenie prowadzono w pasiece Zakładu Pszczelnictwa ART w Olsztynie. Materiałem wyjściowym do hodowli pszczół o krótkim okresie czerwiu zasklepionego (OCZ) były matki krainki (pokolenie F2) wyhodowane w Olsztynie w 1992 roku oraz matki mieszańce (A.m.capensis x A.m.carnica), krzyżowane wypierająco z trutniami kraińskimi (pokolenie F5), sprowadzone z Oberursel. Matki pszczele hodowane były w systemie ciągłym w osieroconych rodzinach wychowujących. Po wygryzieniu matki poddawane były do styropianowych ulików weselnych, zgodnie z metodyką opisaną przez Wilde (1994a). Moment wygryzienia się pszczół określano posługując się metodą znakowania na przykładanej do plastra co 2 godziny folii od 60 do 100 zasklepionych komórek pszczelich (Langenbach 1991). W roku 1993 oraz 1994 oceniano ponadto długość okresu czerwiu zasklepionego trutni używanych do inseminacji matek. Do określenia długości tego okresu u trutni

strona 81

posłużono się metodą własną (Wilde i Siuda 1992). Do inseminacji przeznaczono trutnie o okresie czerwiu zasklepionego krótszym niż 336 godzin. Matki pszczele inseminowano nasieniem pobranym od jednego indywidualnie dobranego dla każdej matki trutnia. W 1994 roku czas trwania stadium zasklepionego określano także u matek. Do dalszej hodowli przeznaczano matki o okresie rozwoju postlarwalnego krótszym niż 172 godziny.

WYNIKI

W roku 1993 wystąpiło wydłużenie długości trwania stadium zasklepionego robotnic, zarówno po matkach czystych krainkach (pokolenie F3), jak i mieszańcach pokolenia F5 (tab. 1). Od pokolenia F4 matek czystych krainek oraz pokolenia F6 mieszańców obserwujemy stały spadek średniego okresu czerwiu zasklepionego (OCZ) robotnic. Długi średni OCZ robotnic w pokoleniu F5 mieszańców najprawdopodobniej spowodowany został zmianą klimatu na zimniejszy wskutek przywiezienia matek z Oberursel do Olsztyna.

Tabela 1 Średni okres czerwiu zasklepionego robotnic (w godz.) Average duration of post-capping period of workers (in h)

Pokolenie Generation A.m.carnica Pokolenie Generation A.m.capensis x A.m.carnica
F2 284,2 (279,7) F4 283,2 (263,1)
F3 285,3 (277,6) F5 287,2 (283,7)
F4 281,4 (280,8) F6 279,7 (275,6)
F5 279,4 (274,8) F7 278,6 (274,6)
F8 277,7

Objaśnienia – Explanations:

  • w nawiasach podano średni okres czerwiu zasklepionego robotnic po najlepszej matce
  • average duration of post-capping period of workers from the best honey bee queen in brackets

Zmiana klimatu na chłodniejszy spowodowała wydłużenie tego okresu u robotnic pochodzących od tych matek, do 287,2 godz. Już w następnym pokoleniu obserwowano znaczne jego skrócenie (279,7 godz.). W roku 1993 wyhodowano także ósme pokolenie F8 ale wskutek późnej pory sezonu, przesunięto oznaczanie OCZ robotnic na wiosnę 1994 roku. Ze względu na duże ubytki matek pszczelich podczas zimowli 1993/94 nie tylko w pasiece

strona 82

Zakładu Pszczelnictwa, ale również w pasiekach współpracujących możliwe było oznaczenie OCZ robotnic po jednej matce z pokolenia F8.

Dłuższy średni OCZ robotnic (280,8 h) po matce kraince w pokoleniu F4, w porównaniu z F6 mieszańców (275,6 godz.) oraz brak środków na prowadzenie badań na liczebnie większym materiale był powodem rezygnacji z hodowli następnego pokolenia w 1993 roku. Dalsze prace selekcyjne w obrębie A.m.carnica podjęto w 1994 roku. Wyhodowane pokolenie F5 uzyskało podobną wartość OCZ (274,8 godz.), jak mieszańce F7 (274,6 godz.).

W celu przekrzyżowania matek A.m.carnica pokolenia F6 oraz mieszańców F9, w roku 1994 sprowadzono pszczołę A.m.scutellata. Od krzyżówki tej spodziewano się uzyskać szybszy postęp hodowlany, w warunkach Afryki Środkowej cechuje się ona bowiem krótkim, 19 dniowym okresem całkowitego rozwoju. Jednak robotnice po matkach A.m.scutellata w warunkach klimatycznych Polski nie cechują się krótkim OCZ (285.8 godz. – tab. 2). Próba zastosowania w tym samym celu mieszańców F1 A.m.carnica x A.m.capensis także się nie powiodła, ze względu na długi OCZ ich robotnic (280,7 godz.).

Tabela 2 Średni okres czerwiu zasklepionego (OCZ) robotnic po matkach różnych ras (w godz.) Average duration of post-capping period (PCP) of workers from the honey bee queens of different breeds (in h)

Rasa matek Breed of Queens Pokolenie Generation OCZ robotnic PCP of workers
A.m.scutellata P 285,8 (275,2)
A.m.carnica F5 275,2 (274,8)
A.m.capensis x A.m.carnica F7 278,6 (274,6)
A.m.carnica x A.m.capensis F1 280,7

Objaśnienia – Explanations:

  • w nawiasach podano średni okres czerwiu zasklepionego robotnic po najlepszej matce
  • average duration of post-capping period of workers from the best honey bee queen in brackets

Testowane w 1993 roku trutnie wygryzały się w okresie od 321,0 do 358,3 godz., średnio po 338,0 godz. (ryc. 1). W 1994 roku żaden z trutni nie wygryzł się wcześniej niż przed upływem 336 godzin, w związku z czym zaniechano sztucznego unasieniania matek tymi trutniami. Matki testowane w 1994 roku (ryc. 1) wygryzały się średnio po 178,9 godz. (166,0-197,1 godz.). Testowane trutnie i matki miały średnie wartości OCZ dłuższe niż osobniki w 1992 roku (trutnie o 19,8 i 7,8 godz. oraz matki o 4,8 i 8,9 godz.). W czasie

strona 83

prowadzenia experymentu, obserwowaliśmy wpływ warunków klimatycznych na długość trwania rozwoju postlarwalnego (tab. 3). Uwidoczniło się to szczególnie przy porównaniu potomstwa robotnic po tych samych matkach, sprawdzanych najpierw w Oberursel, a następnie w Olsztynie.

Ryc.1. Okres czerwiu zasklepionego trutni selekcjonowanych w 1993 roku i matek hodowanych w 1994 roku Post-capping duration of drones selected in 1993 and queens bred in 1994

Tabela 3 Wpływ warunków klimatycznych na okres czerwiu zasklepionego (OCZ) robotnic Influence of weather conditions on the post-capping duration (PCP) of workers

Pochodzenie Origin OCZ robotnic w godz. – PCP of workers in h: Olsztyn OCZ robotnic w godz. – PCP of workers in h: Rok – Year OCZ robotnic w godz. – PCP of workers in h: Oberursel OCZ robotnic w godz. – PCP of workers in h: Rok – Year
A.m.capensis x A.m.carnica 307,9 1994 272,3 1992
A.m.carnica x A.m.capensis 280,7 1994 275,6 1994

DYSKUSJA

Zbliżone średnie w pokoleniu F5 oraz F7 mieszańców świadczyć mogą o wyrównaniu selekcjonowanych pszczół. Z badań Wilde (1994a) wynika, iż morfologicznie mieszańce już w trzecim pokoleniu wykazywały cechy czystych krainek. Zachodzi więc obawa, że dalsze skracanie długości OCZ robotnic może być utrudnione. Dlatego też wydaje się iż, należy selekcją na krótkie trwanie OCZ objąć wszystkie postacie pszczół. Tym bardziej iż wyliczone korelację między matkami a potomstwem oraz między ojcami a córkami okazały się wysokie i wysoko istotne (Wilde 1994b). W 1993 i

strona 84

1994 roku nie udało się wyselekcjonować matek i trutni o krótkim OCZ, w porównaniu z rokiem 1992. Uwidoczniło to pewne możliwości uzyskania postępu hodowlanego pod warunkiem zachowania ostrych kryteriów selekcyjnych. Ponieważ wiele czynników, w tym głównie klimatyczne, utrudniają porównanie wyników uzyskanych w różnych porach sezonu i w latach, sugerować należy, aby matki do dalszej hodowli miały OCZ krótszy niż różnica pomiędzy średnią dla jej sióstr a jej dwoma odchyleniami standardowymi. Ten sam warunek powinny spełniać trutnie przeznaczone do sztucznego unasieniania selekcjonowanych matek.

Zaobserwowany wpływ warunków pogodowych na długość trwania stadium zasklepionego jest zgodny z naszymi wcześniejszymi badaniami (Wilde 1994a) i potwierdzają go inni hodowcy (Büchler 1990). Dlatego też należy zmienić sposób postępowania z plasterkami w momencie zakończenia oznaczenia momentu zasklepienia komórek. Sugerować należy przenoszenie plasterków po zasklepieniu czerwiu z ulików weselnych do cieplarek. Spowoduje to ujednolicenie warunków rozwoju postlarwalnego wszystkich postaci pszczół oraz zniweluje wpływ warunków klimatycznych. Wydaje się, iż innym sposobem może być oznaczanie OCZ w silnych rodzinach pszczelich. Uzyskuje się wówczas wymaganą liczbę testowanych komórek z czerwiem (80-120 szt.) w bardzo krótkim czasie (1-2 godz.). Jest to jednak metoda droga i wymagająca zaangażowania dużej liczby rodzin pszczelich. Jest także w porównaniu z ulikami weselnymi bardziej pracochłonna, uniemożliwiając porównanie w tym samym czasie potomstwa po większej liczbie matek.

WNIOSKI

  1. Aby przyspieszyć uzyskanie postępu hodowlanego w hodowli pszczół o krótkim OCZ należy wszystkie postacie pszczół objąć określaniem wartości tej cechy .
  1. Należy dążyć do ograniczenia wpływu warunków klimatycznych na OCZ hodowanych pszczół. Można to osiągnąć przez inkubowanie czerwiu zasklepionego w cieplarce lub w rodzinie pszczelej.

LITERATURA

Büchler R. (1990) – Genetisch bedingte Unterschiede in der Anfälligkeit von Bienenvölker (Apis mellifera L.) gegenüber der Varroamilbe (Varroa jacobsoni Oud.) als Grundlage einer Zucht auf erhöhte Wiederstandfähigkeit. Ph.D. Thesis. Rheinische Friedich Wilheims Universität. Bonn.

Büchler R., Maul V. (1991) – Die Nachwirkung einer Bayvarolbehandlung auf später in die Bienenvölker eingebrachte Varroamilbe. Apidologie, 22:289-396.

Colin M. E. (1990) – Essential oils of Labiatae for controlling honey bee varroasis. J.Appl. Ent., 110:19-25.

strona 85

Colombo M., Lodesani M., Sareafico M. (1993) – Resistenza di Varroa jacobsoni a flivalinate. Primi resultati di indagini condotte in Lombardia. L’ape nostra amica, 15(5):12-15.

Hänel H., Koeniger N. (1986) – Possible regulation of the reproduction of the honey bee mite Varroa jacobsoni (Mesostigmata: Acari) by a host’s hormone: Juvenile hormone III. J.Insect.Physiol., 32:791-798.

Koeniger N., Fuchs S. (1988) – Control of Varroa jacobsoni Oud. in honey bee colonies containig sealed brood cells. Apidologie, 19:117-130.

Langenbach K. (1991) – Bestimmung der Zellverdeckelungsdauer verschiedener Bienenherkünfte. Apidologie, 22:448-450.

Laub E., Metzler B., Pütz A., Roth M. (1987) – Zur Rückstandsituation zugelassenerVarroatosebekämpfungsmittelinHonig. Lebensmittelchem. Gerichtl. Chem., 4:107-109.

Moritz R.F.A. (1985) – Heritablity of the postcaping stage in Apis mellifera and its ralation to varoatosis resistance. J.Hered., 76:267-270.

Moritz R.F.A., Mautz D., (1990) – Development of Varroa jacobsoni in colonies of Apis mellifera capensis and Apis mellifera carnica. Apidologie, 21:53-58.

Peng Y.S.C., Fang Y., Xu S., Ge L. (1987a) – The resistance mechanism of the Asian honey bee, Apis cerana Fabr., to an ectoparasitic mite, Varroa jacobsoni Oud. J.Invertebr.Pathol., 49:54-60.

Peng Y.S.C., Fang Y., Xu S., Ge L., Nasr M.E. (1987b) – Response of the Asian honeybee, (Apis cerana Fabr.) colonies to the brood of european honeybee (Apis mellifera L.) infested with parasitic mite, Varroa jacobsoni Oudemans. J.Invertebr. Pathol., 49:259-264.

Rath W., Drescher W. (1990) – Response of Apis cerana Fabr. towards brood infested with Varroa jacobsoni Oud. and infestation rate of colonies in Thailand. Apidologie, 21:311-320.

Ritter W. (1988) – Medications registered in Western Europe for Varrotosis control. Apidologie, 19:113-116.

Rosenkranz P., Stürmer M. (1992) – Ernährungsabhängige Fertilität der Varroa-Weibchen in Arbeiterinnen-Brut von Apis mellifera carnica und Apis mellifera capensis. Ann.UMCS. Sectio DD, 55-59.

Ruttner F., Hänel H. (1992) – Active defense against Varroa mites in Carniolan strain of honeybee (Apis mellifera carnica Pollmann). Apidologie, 23:173-187.

Quedzuweit K. (1994) – Prüfung des Einsates von Majoranoel zur Bekämpfung der Varroatose unter praxisnahen Bedingungen. Ph.D. Thesis. Justus-Liebig-Universität. Gießen.

Wallner A. (1990) – Beobachtungen natürlicher Varroaabwerhrreaktionen in meinen Bienenvölker. Bienenvater, 111:299-300.

Wallner K. (1992) – Rückstände von Varroa-Bekämpfungsmitteln im Bienenwachs und ihr Einfluß auf die Honigqualität. Ann.UMCS. Sectio DD, 47:29-33.

Wilde J. (1994a) – Hodowla pszczół o skróconym okresie postlarwalnym, odpornych na Varroa jacobsoni. Acta Acad.Agricult.Tech.Olst., Zootechnica, 39 B:1-43.

Wilde J. (1994b) – Einfluß der Zellverdeckelungsdauer von Koeniginnen und Drohnen auf die ihrer Nachkommen bei Apis mellifera carnica. Apidologie, 25(4):38-39.

Wilde J., Siuda M. (1992) – Próba selekcji na skrócenie stadium czerwia zasklepionego u pszczoły miodnej Apis mellifera carnica. Ann.UMCS. Sectio DD, 47:137-140.

Woyke J. (1992) – Przyczyny różnego stopnia inwazji Varroa w strefie umiarkowanej i tropikalnej. I. polsko-niemieckie Sympozjum „Postępy w badaniach nad warrozą”. Szczecin 17-19.09.1992. Streszczenia referatów, 40-41.

strona 86

SELECTION OF HONEY BEES (APIS MELLIFERA CARNICA) FOR A SHORT POST-CAPPING PERIOD

M. Siuda, J. Wilde

Summary

Recently resistance mechanisms of the European honey bees to Varroa jacobsoni has been observed. There have been attempts to strenghten the mechanisms through breeding selection. The purpose of these efforts is to breed a population of European bees resistant to the parasite. One of the ways to strengthen the resistance to V.jacobsoni is to breed bees with a short post-capping period (PCP).

To breed the bees with a short PCP, A.m. c F2 queens and A.m.capensis with A.m.carnica queens (F4), inseminated by Carniolan drones in each consecutive generation, were used in our experiments. To evaluate the duration of PCP for workers, the method devised by Langenbach (1991) was used with our own modifications (Wilde and Siuda 1992). The PCP duration for queens and drones was estimated with our own method (Wilde and Siuda 1992).

In the F5 generation of hybrids and the F3 generation of pure Carniolans, a longer duration of average PCP compared to the starting generations (F4 and F2) was noticed. The duration was longer by 4 hours for the hybrids and by 1.4 h for pure Carniolans. In the next generation a decrease of the average PCP (to 278.6 h for hybrids and 279.4 h for pure Carniolan queens) was defined. This duration is shorter than the average for A.m.carnica by 9.4 h and 8.6 h, respectively. The worker bees of the best queens had PCP shorter than the average for the Carniolan population: F7 hybrid by 13.4 h (274.6 h) and A.m.carnica (F5) by 13.2 h (274.8 h). Tested A.m.scutellata queens and the hybrid queens A.m.carnica x A.m.capensis (F1), with which it was attempted to cross the population selected in Olsztyn, did not show a satisfactory short PCP (i.e. 285.8 and 280.7 h) in the conditions of North-East Poland. The drones, controlled in 1993, had an average PCP 338.0 h (321.0-358.3 h). In 1994, none of the tested drones did not fulfill the condition we assumed and failed to emerge before 336 h. The PCP duration for queens in 1994 ranged from 166.0 to 197.1 h (178.9 h on average). It seems reasonable to select all bee casts for a short PCP. The influence of weather conditions on the PCP duration makes it necessary to introduce some changes in the methodology of dealing with combs after brood-cell capping. Therefore we suggest taking the combs from nuclei to incubators.

Keywords: selection, resistance, Varroa jacobsoni, Apis mellifera carnica, Apis mellifera capensis, post capping stage.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 82, tab. 2: „275,2 (274,8)” → 279,4 (274,8)
  • s. 83: „experymentu” → eksperymentu
  • s. 83: „wyliczone korelację” → wyliczone korelacje
  • s. 84, piśmiennictwo: „Wiederstandfähigkeit” → Widerstandsfähigkeit
  • s. 84, piśmiennictwo: „Friedich Wilheims” → Friedrich Wilhelms
  • s. 85, piśmiennictwo: „flivalinate” → fluvalinate
  • s. 85, piśmiennictwo: „resultati” → risultati
  • s. 85, piśmiennictwo: „containig” → containing
  • s. 85, piśmiennictwo: „zugelassenerVarroatosebekämpfungsmittelinHonig” → zugelassener Varroatosebekämpfungsmittel in Honig
  • s. 85, piśmiennictwo: „Heritablity” → Heritability
  • s. 85, piśmiennictwo: „postcaping” → postcapping
  • s. 85, piśmiennictwo: „ralation” → relation
  • s. 85, piśmiennictwo: „varoatosis” → varroatosis
  • s. 85, piśmiennictwo: „Varrotosis” → Varroatosis
  • s. 85, piśmiennictwo: „Einsates” → Einsatzes
  • s. 85, piśmiennictwo: „Varroaabwerhrreaktionen” → Varroaabwehrreaktionen
  • s. 86, streszczenie: „strenghten” → strengthen
  • s. 86, streszczenie: „bee casts” → bee castes

Podobne wpisy