TERGITY ODWŁOKOWE JAKO WSKAŹNIK WIELKOŚCI CIAŁA PSZCZOŁY

tekst: Michał Gromisz

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XV, 1971 — Michał Gromisz

strona 15

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XV, NR 1-2 WRZESIEŃ 1971

Michał Gromisz

Oddział Pszczelnictwa IS

WSTĘP

Od dawna interesowano się rozmiarami ciała pszczoły robotnicy, zarówno ze względów taksonomicznych jak i gospodarczych. Za miernik wielkości pszczoły są brane pod uwagę przede wszystkim szerokości tergitów odwłokowych. Brakuje jednak ustalonego poglądu o tego rodzaju wskaźnikach, czy to w zakresie doboru do pomiaru odpowiedniego tergitu, czy w metodyce oznaczania tej cechy.

Naszym celem jest wyszukanie wśród tergitów odwłokowych pszczoły robotnicy takiego, którego wymiary najlepiej spełniałyby warunki wskaźnika wielkości jej ciała i były łatwe w oznaczaniu.

PRZEGLĄD LITERATURY

Rozpowszechnione jest charakteryzowanie wielkości owadów przez podawanie długości ich ciała względnie odwłoka. W opisie pszczoły miodnej od dawna zwrócono uwagę na małą wartość tej oceny. Starano się więc wprowadzić bardziej precyzyjne pomiary. Już Girdwojń w swojej „Anatomii pszczoły” wydanej w 1875 r. podaje wymiary poszczególnych tergitów odwłokowych pszczół robotnic. Obecnie prawie w każdej charakterystyce morfologicznej pszczoły miodnej uwzględnia się wymiary tergitów, uważając je za wskaźnik wielkości ciała robotnicy (Bornus 1960). Oznaczający tę cechę posługują się jednak różnymi metodami. Stąd też porównywanie wyników ich badań jest utrudnione. Można je wykorzystać najwyżej przy formie opisowej. Niektórzy oznaczają pojedyncze tergity, inni natomiast uwzględniają w opisie morfologicznym sumę szerokości dwóch tergitów (Bährmann, Gromisz, Veselý 1966).

strona 16

Wymiarami tergitów odwłokowych robotnic interesują się chętnie systematycy pszczoły miodnej, ale przypisuje się im także znaczenie jako wskaźnika użytkowości pszczół. Pszczoły większe, lepiej rozwinięte, przypuszczalnie sprawniej i wydajniej pracują. Wiąże się to przede wszystkim z większym ładunkiem nektaru, który może pszczoła przynieść z pola w wolu miodowym (Michailoff 1931, Gontarski 1935). Przed pierwszą wojną światową interesowali się tym zagadnieniem Ciesielski i Tomkiewicz, upatrując w wychowie większych pszczół duże korzyści gospodarcze (Leciejewski 1920). Powiększenie wymiarów ciała robotnic osiągnąć zdołano, wychowując je w plastrach o komórkach powiększonych (Własow 1965). Problem chowu powiększonych robotnic pozostaje jednak nadal jeszcze otwarty. Sygnalizuje co najwyżej silne różnicowanie się wymiarów tergitów odwłokowych robotnicy w zależności od warunków środowiska wychowu w okresie larwalnym (Michailoff 1927 a, b). Duży wpływ czynników poza genetycznych na kształtowanie się wymiarów tergitów obniża znacznie ich przydatność taksonomiczną.

METODYKA

Na początku lipca 1963 roku w pasiece Zakładu Pszczelnictwa IS w Skierniewicach wytypowano do doświadczeń 9 rodzin, po 3 z rasy pszczół miejscowych, mutantów cordovan oraz kaukaskiej. Zamknięto w nich matki na plastrach pod izolatorem z kraty odgrodowej na okres jednej doby, aby otrzymać czerw jednakowego wieku. Po 20 dniach od złożenia przez matkę jajeczek, plastry z czerwiem zabrano z ula i umieszczono w cieplarce w temperaturze 34°C. Pszczoły bezpośrednio po wygryzaniu się z komórek usypiano dwutlenkiem węgla, następnie numerowano, ważono na wadze torsyjnej i zabijano przez zanurzanie we wrzącej wodzie. Przechowywano je w 75% denaturacie. W ten sposób przygotowano do badań po 50 robotnic z każdego roju, łącznie 450 robotnic.

W roku 1967 dokonano pomiarów szerokości poszczególnych tergitów odwłokowych od tergitu III do tergitu VI według numeracji przyjętej przez Snodgrassa (1956), a więc tych tergitów, które można łatwo pomierzyć stosując metodykę przyjętą przez Oddział Pszczelnictwa IS. Mierzenie tergitu II, zamykającego puszkę odwłoka od przodu i tergitu VII na końcu odwłoka, jest trudne lub niemożliwe ze względu na ich kształt (ryc. 1).

Szerokość tergitów oznaczano w środkowej ich części po linii wzdłuż ciała pszczoły (ryc. 1). Odczytów na preparacie dokonywano w podziałkach okularu mikroskopowego przy powiększeniu 25 ×. Pomiary wszystkich tergitów robiono i zapisywano oddzielnie dla każdej robotnicy.

Obliczenie matematyczno-statystyczne przeprowadzono w podziałkach okularu. W tekście podano średnie arytmetyczne (x̄) i ich średnie błędy

strona 17

(S_x). Do porównania rozmiarów zmienności posłużono się wariancją (S2) poszczególnych cech (wymiarów poszczególnych tergitów) w ramach całej populacji (p_z) oraz w obrębie ras (r_s) i rojów (r_j).

Obliczano także zależności korelacyjne pomiędzy szerokościami poszczególnych tergitów a długością odwłoka, za którą przyjęto sumę szerokości tergitów III, IV, V i VI, oraz ciężarem robotnic. Według tego samego schematu obliczano również współczynniki korelacji dla sumy szerokości III i IV, IV i V oraz V i VI tergitu. W uporządkowaniu materiału do obliczania współczynników korelacji fenotypowej potraktowano 450 robotnic jako populację jednorodną.

Ryc. 1. Numeracja tergitów odwłokowych
Ryc. 1. Numeracja tergitów odwłokowych No of abdominal tergites a — odwłok pszczoły robotnicy widziany z boku a — abdomen of worker-bee — side view b — tergity wypreparowane; pomiarów szerokości dokonywano wzdłuż linii przerywanej b — dissected tergites (the width was measured along the breaked line)

W niektórych przypadkach uwzględniano dodatkowo różnice rasowe a nawet między rojami. Obliczano wtedy współczynniki korelacji (r) według wzoru:

r = ΣΣ (y — ȳ) (x — x̄) / ΣΣ (y — ȳ)2 ΣΣ (x — x̄)2

w którym licznik i mianownik składa się z sum wartości obliczonych dla poszczególnych ras względnie rojów.

W obliczaniu korelacji genetycznej wykorzystano wzory podane przez Nowickiego (1969); licznik i mianownik obliczano z sumy kowariancji i wariancji genetycznej dla poszczególnych ras, według schematu podanego uprzednio.

strona 18

WYNIKI

Na podstawie szerokości tergitu lub sumy szerokości dwóch tergitów orzekamy, że pszczoły danej rasy są większe lub mniejsze w porównaniu do pszczół innej rasy. Ocena taka jest względna ale ugruntowuje wśród pszczelarzy przekonanie o dużym znaczeniu tej cechy w oznaczaniu wielkości pszczoły w celach gospodarczych, na przykład w kalibrowaniu otworów kraty odgrodowej.

W naszych badaniach dokonano pomiaru szerokości III, IV, V i VI tergitu odwłokowego u 450 robotnic należących do 3 ras pszczół; miejscowych — hodowli Oddziału Pszczelnictwa IS, mutantów cordovan od importowanych matek z USA oraz kaukaskich szarych wysoko-górskich od oryginalnych matek z Gruzji. Średnia suma szerokości wszystkich czterech mierzonych tergitów wynosiła odpowiednio dla tych ras 240,1, 242,9 i 241,5 podziałek okularu (tab. 1). Najdłuższe odwłoki miały zatem pszczoły cordovan, potem kaukaskie i wreszcie krajowe.

Tabela 1 Szerokość poszczególnych tergitów u pszczół trzech ras (w podziałkach okularu mikroskopowego) The width of individual tergits of the three races of bees (in the eyepiece scales)

Nr tergitu / No of the tergit Rasa pszczół / The race of bees: miejscowa / native Rasa pszczół / The race of bees: cordovan / cordovan Rasa pszczół / The race of bees: kaukaska / caucasian
III 68,2 ± 0,135 67,5 ± 0,139 66,9 ± 0,114
IV 58,9 ± 0,117 59,1 ± 0,114 58,7 ± 0,083
V 57,0 ± 0,105 58,2 ± 0,126 57,7 ± 0,088
VI 56,2 ± 0,099 58,1 ± 0,144 58,1 ± 0,077
III + IV 127,0 ± 0,218 126,6 ± 0,208 125,6 ± 0,181
IV + V 115,9 ± 0,201 117,3 ± 0,217 116,4 ± 0,158
V + VI 113,2 ± 0,187 116,3 ± 0,249 115,8 ± 0,158
III + IV + V + VI 240,1 ± 0,381 242,9 ± 0,393 241,5 ± 0,305

Przy porównywaniu wymiarów poszczególnych tergitów lub sum ich szerokości, ta kolejność ras nie zawsze zostaje zachowana. W uporządkowaniu od największej (100%) do najmniejszej wartości tych cech pszczoły miejscowe (m), cordovan (c) i kaukaskie (k) zajmują różne miejsca, a mianowicie:

III — m > c > k (100% 99,0% 98,0%

IV — c > m > k (100% 99,7% 99,7%

V — c > k > m (100% 99,1% 97,9%

VI — c > k = m (100% 96,7% 96,7%

strona 19

III + IV — m > c > k (100% 99,6% 97,3%

IV + V — c > k > m (100% 99,4% 98,8%

V + VI — c > k > m (100% 99,2% 98,8%

III + IV + V + VI — c > k > m (100% 99,6% 98,9%

Nie jest zatem obojętne, który z tergitów odwłokowych przyjmiemy za wskaźnik wielkości ciała pszczoły. Od tego zależą wyniki oceny w porównaniach międzyrasowych. Jeżeli uznamy za wskaźnik wielkości szerokość III tergitu, największe będą pszczoły miejscowe, natomiast na podstawie szerokości V tergitu pozbawia się ich tego pierwszeństwa na rzecz mutantów cordovan. Różnice między średnimi wartościami dla ras są w większości przypadków wysoce istotne.

Suma szerokości tergitów od III do VI, a więc tych które można łatwo mierzyć na preparacie, jest niewątpliwie bardziej obiektywną miarą wielkości ciała robotnicy, przede wszystkim jej odwłoka, niż szerokości pojedynczych tergitów. Wymiary pojedyncze mogą spełniać rolę wskaźników wielkości tym trafniejszą, im lepiej charakteryzują długość odwłoka. Do takich tergitów można zaliczyć V i VI. Natomiast tergity III i IV, lub suma ich szerokości nie spełnia dobrze tych warunków. Użyteczność ich wymiarów jako wskaźników wielkości pszczoły, jest więc problematyczna. Mogą one jednak nadawać się w taksonomii do wyodrębniania ras lub nawet drobniejszych jednostek systematycznych.

Poza wymiarami liniowymi można charakteryzować wielkość ciała pszczoły także jego masą. Średnio ciężar świeżo wygryzionych robotnic wynosił dla pszczół miejscowych — 115,6 ± 0,448 mg, cordovan — 113,2 ± 0,150 mg, kaukaskich — 115,4 ± 0,382 mg. Różnice między rasami nie są znaczne (ale wysoce istotne), mniej więcej tego samego rzędu co i wymiary poszczególnych tergitów. Uporządkowanie ras według malejącego średniego ciężaru robotnic nie znajduje potwierdzenia, że pszczoły cięższe są również i większe, to znaczy, że mają szersze tergity odwłokowe. Nie możemy zatem umacniać się w przekonaniu, że typowanie wskaźnika wielkości robotnicy na podstawie długości odwłoka (sumy szerokości III, IV, V i VI tergitu) i na podstawie ciężaru ciała prowadzi do jednoznacznych wyników.

W naszych badaniach różnice międzyrasowe na podstawie szerokości poszczególnych tergitów, a także i ciężaru ciała robotnic są niewielkie (tab. 1). W stosunku do największej wartości średniej dla rasy rzadko przekraczają 2% (szerokość tergitu VI i suma szerokości tergitów III + IV). W innym materiale doświadczalnym niż dobranym przez nas, różnice te mogłyby przypuszczalnie ulec zasadniczej zmianie, zarówno co do ich wielkości, jak i kierunku na plus czy na minus. Sugerują to między innymi duże różnice między wartością średnich z rojów w obrębie ras, często wysoce istotne. Należy zatem zachować dużą ostrożność w wyborze wskaźnika wielkości. Przy tego rodzaju zadaniu staje się niezbędne poznanie współzależności w zmienianiu się cech kandydujących do miana wskaźnika

strona 20

wielkości z taką wartością, którą uważamy za rzeczywistą wielkość robotnicy. Miarą stopnia współzależności między cechami jest współczynnik korelacji.

Współczynniki korelacji pomiędzy szerokościami poszczególnych tergitów a długością odwłoka (suma wszystkich mierzonych tergitów) i ciężarem robotnicy w obrębie pszczół trzech badanych ras układają się następująco:

tergity do długości odwłoka do ciężaru robotnicy
III 0,622 0,394
IV 0,831 0,381
V 0,829 0,311
VI 0,767 0,254
III + IV 0,848 0,440
IV + V 0,958 0,353
V + VI 0,881 0,308
III + IV + V + VI — 0,414

Związki korelacyjne szerokości poszczególnych tergitów z długością odwłoka są wysokie, dla tergitu IV i V współczynniki korelacji przekraczają nawet 0,8, co w zakresie współzmienności cech ilościowych informuje o istnieniu bardzo dużej zależności. Jedynie tergit III odróżnia się od pozostałych najniższym współczynnikiem korelacji. Tergit ten jednak, podobnie jak i IV, jest najsilniej skorelowany z ciężarem pszczoły. Współczynnik tej zależności jest jednak niewielki, bo nie sięga nawet wartości 0,4. Wskazuje on tylko na występowanie tu zależności dodatniej, większej niż przy pozostałych tergitach. Wszystkie współczynniki korelacji w stosunku do długości odwłoka i do ciężaru pszczoły są wysoce istotne.

Sumy szerokości tergitów — III + IV, IV + V i V × VI — są silniej skorelowane z długością odwłoka i ciężarem pszczoły niż szerokości pojedynczych tergitów. Bardzo wysokim współczynnikiem r = 0,958 wyróżnia się tutaj suma szerokości IV i V tergitu. Cecha ta nadaje się więc najlepiej do charakteryzowania rozmiarów ciała pszczoły. Jest ona także stosunkowo silnie skorelowana z ciężarem pszczoły. Współczynnik tej korelacji i współczynnik korelacji między długością odwłoka i ciężarem ciała pszczoły są zbliżone (0,353 i 0,414).

Podane przez nas współczynniki korelacji zostały obliczone na podstawie badania całego materiału doświadczalnego, bez względu na rasową przynależność robotnic. Obliczanie współczynnika wewnątrz ras przynosi inne wartości. Według tego sposobu obliczania współczynniki korelacji szerokości tergitów z długością odwłoka wynoszą dla poszczególnych tergitów: III — 0,420, IV — 0,804, V — 0,735 i VI — 0,801, natomiast dla sum szerokości tergitów: III + IV — 0,896, IV + V — 0,955, V + VI — 0,909. Związek korelacyjny szerokości tergitów z ciężarem robotnic układa się tu następująco: III — 0,416, IV — 0,368, V — 0,414, VI — 0,386, III + IV — 0,481, IV + V — 0,429, V + VI — 0,440.

strona 21

Zwraca uwagę duża zależność pomiędzy długością odwłoka i ciężarem pszczoły (r = 0,414). Współczynnik ten wewnątrz jednej rasy wynosi — 0,554.

Różnicowanie się wartości współczynników korelacji w zależności od sposobu ich obliczania, wskazuje na odmienne kształtowanie się wartości poszczególnych cech (szerokości tergitów) w obrębie ras i rojów. Dlatego też każda z tych cech może przedstawiać inną przydatność taksonomiczną w szczegółowej systematyce pszczół, gdzie doszukujemy się różnic pomiędzy mniejszymi populacjami, nawet w obrębie rasy. W tabeli drugiej podano wariancję (S2) obliczoną w obrębie wszystkich badanych robotnic (p_z), średnią wewnątrz rasy (r_s) i średnią wewnątrz roju (r_j). Na prawej stronie tej tabeli obliczono procentowe stosunki wartości wariancji obliczonych tymi trzema sposobami. Użyteczność taksonomiczna danej cechy w odróżnieniu ras jest tym większa, im jej wariancja wewnątrz rasy obejmuje mniejszy zakres zmienności ogólnej. Dodatkowym warunkiem doboru taksonomicznego cechy, jest mała zmienność jej wartości między rojami wewnątrz rasy. Te wymagania w naszych badaniach najlepiej spełnia szerokość VI tergitu (tab. 2). Zmienność tej cechy wewnątrz rasy stanowi 72,2% zmienności ogólnej, a zmienność między rojami kształtuje się na poziomie przeciętnym (82,6%). Dobrze nadaje się również szerokość tergitu V, a także suma szerokości V i VI.

Tabela 2 Zmienność szerokości poszczególnych tergitów w obrębie populacji zbiorczej (p_z), ras (r_s) i rojów (r_j) (objaśnienie w tekście) Variability of the width of individual tergits within investigated population (p_z), races (r_s) and colonies (r_j) (the explanation in the text)

Nr tergitu / No of the tergit Wariancja (S2) / Variance: p_z Wariancja (S2) / Variance: r_s Wariancja (S2) / Variance: j r_s / p_z · 100 r_j / p_z · 100 r_j / r_s · 100
III 2,63 2,39 1,89 90,8 71,9 79,1
IV 1,78 1,77 1,58 99,4 88,8 89,3
V 1,96 1,72 1,40 87,8 71,4 81,4
VI 2,70 1,95 1,61 72,2 59,6 82,6
III + IV 6,12 5,90 5,22 96,4 85,3 88,5
IV + V 5,94 5,62 4,72 94,6 79,5 84,0
V + VI 7,90 6,10 4,93 77,2 62,4 80,8
III + IV + V + VI 20,75 19,55 17,00 94,2 81,9 87,0

W poszukiwaniu najlepszego wskaźnika wielkości ciała pszczoły badaliśmy dotychczas fenotypowe zależności między cechami. Otrzymaliśmy dla

strona 22

niektórych cech bardzo wysokie związki korelacyjne z wielkością pszczoły (długością odwłoka). Wyrażają one jednak sumę oddziaływania genotypu pszczoły i środowiska, są więc tylko w pewnej części uwarunkowane genetycznie. Poznanie rozmiarów zależności genetycznych pozwoli pełniej ocenić rolę poszczególnych cech jako wskaźników wielkości pszczoły.

Szacowanie korelacji genetycznej na podstawie naszego materiału doświadczalnego daje jednak wartości przybliżone. Współczynniki korelacji genetycznej są tu bowiem obarczone dużym błędem, przede wszystkim ze względu na niedostateczną liczbę osobników do tego rodzaju badań. Użyteczność praktyczna szacowanych przez nas współczynników korelacji genetycznej jest zatem ograniczona, ale mogą one sygnalizować pewne różnicowanie się przydatności oznaczanych cech do charakteryzowania wielkości ciała pszczoły. Współczynniki korelacji genetycznej przedstawiają się następująco:

tergit z długością odwłoka z ciężarem pszczoły
III 0,400 0,418
IV 0,711 0,489
V 0,924 0,641
VI 0,863 0,913
III + VI 0,827 0,691
IV + V 0,903 0,735
V + VI 0,899 0,701

Wysokim współczynnikiem korelacji genetycznej wyróżnia się szerokość tergitu V oraz sumy szerokości IV + V i V + VI tergitu i to zarówno w stosunku do długości odwłoka jak i do ciężaru pszczoły. Wskazuje to na znaczny udział tego samego zespołu genów w kształtowaniu się wartości tych cech. Stosunkowo niewielką zależność genetyczną z wielkością pszczoły i jej ciężarem wskazuje szerokość III tergitu. Natomiast zmienność szerokości VI tergitu jest silnie związana genetycznie ze zmiennością ciężaru pszczoły.

W oznaczaniu morfologicznych cech pszczół niepoślednią rolę odgrywa stopień trudności sporządzania preparatów mikroskopowych. Pożądany jest dobór takich cech, które można łatwo i szybko określać. Pod tym względem pierwszeństwo przypadnie szerokości pojedynczego, któregokolwiek tergitu przed sumą szerokości dwóch tergitów, bo na przygotowanie i zmierzenie jednego preparatu potrzeba znacznie mniej czasu. Nie rozporządzamy dostatecznie obszernym materiałem porównawczym, ale na podstawie 180 oznaczeń średni czas przygotowania i pomierzenia III i IV tergitu u 10 robotnic wynosi 15,9 minut, podczas gdy na określenie szerokości V tergitu wystarcza 9,0 minut. Poza tym nie wszystkie tergity jednakowo łatwo można preparować. Szczególnie trudno jest zrobić dobry preparat z III tergitu ze względu na jego kształt. To też pomiary tego tergitu mogą być obciążone większym błędem niż pomiary pozostałych tergitów.

strona 23

Preparowanie niektórych tergitów, zwłaszcza V, wymaga dużej koncentracji uwagi, bo można łatwo pomylić je z sąsiednimi. Poza tergitem III wszystkie dalsze mają podobny kształt, i łatwiej jest odszukać tergit, który znajduje się na początku lub na końcu odwłoka niż w jego partii środkowej.

W miarę mnożenia kryteriów w ocenie przydatności poszczególnych tergitów jako wskaźników wielkości ciała pszczoły, wybór do tego celu najlepszego z nich staje się trudniejszy. Żaden z tergitów nie spełnia w jednakowym stopniu wszystkich warunków, jakie chcemy brać pod uwagę. Na przykład tergit V najlepiej nadaje się na wskaźnik wielkości pod względem korelacji genetycznej z długością odwłoka, ale w porównaniu z innymi tergitami zajmuje dalsze miejsce (5) pod względem korelacji z ciężarem ciała. Z tergitem IV jest zaś odwrotnie: w pierwszym przypadku uzyskuje on 4 miejsce, a w drugim — 1. W dobieraniu cechy jako wskaźnika wielkości trzeba się więc kierować jej optymalną przydatnością, ocenianą na podstawie zespołu kryteriów. Jeśli w tym zespole kryteriów uwzględnimy związki korelacyjne fenotypowe i genetyczne z długością odwłoka i ciężarem ciała, to kolejność tergitów według ich malejącej przydatności jako wskaźnika wielkości ułoży się następująco: IV + V, III + IV, V + VI, V, VI, IV, III. Natomiast ich kolejność od największej do najmniejszej przydatności taksonomicznej, przedstawionej w tabeli 2, jest następująca: VI, V + VI, V, III, IV + V, III + IV i IV.

Te uszeregowania cech nie uwzględniają jednak wielkości różnic między nimi, na których podstawie dokonano klasyfikacji. W celu ich uwidocznienia obliczono dla poszczególnych cech (szerokości tergitów) wskaźniki liczbowe przyjmując za 1,00 wartość jaka przypada dla cechy o największej przydatności w obrębie każdego z przyjętych kryteriów oceny. Do porównania wzięto sumy tych wskaźników. Wyrażają one pewną wartość liczbową (tab. 3). Im ona jest wyższa, tym dla tej cechy ocena przedstawia się korzystniej.

Przy uwzględnianiu w ocenie współczynników korelacji fenotypowej i genetycznej pierwszeństwo przypada wszystkim trzem sumom szerokości tergitów, ale ich wartość liczbowa niezbyt przewyższa wartość liczbową dla tergitu V. Temu ostatniemu prawie dorównuje pod tym względem tergit IV. Natomiast tergit III otrzymał bardzo niską wartość liczbową, co dyskwalifikuje przydatność jego wymiarów jako wskaźnika wielkości ciała pszczoły.

W dolnej części tabeli 3 zestawiono również na tej samej zasadzie stopnie przydatności taksonomicznej poszczególnych cech. Wykorzystano tu zmienność między rasami i zmienność wewnątrz ras, scharakteryzowane w tabeli 2. Wartości liczbowe cech trochę inaczej tu się układają niż przy ocenie na podstawie współczynników korelacji, przede wszystkim na niekorzyść sum szerokości tergitów. Uważamy jednak, że tę ocenę trzeba przyjąć z dużą ostrożnością, zwłaszcza że uwzględniono w niej także rozmiary

strona 24

Tabela 3 Liczbowa ocena przydatności poszczególnych tergitów odwłokowych do charakteryzowania wielkości ciała pszczoły (objaśnienie w tekście) Numerical estimate of the usefulness of individual abdominal tergits for characterizing of the size of a honey bee (the explanation in the text)

Rodzaj kryterium / Kind of criterion Nr tergitów / No of the tergits: III Nr tergitów / No of the tergits: IV Nr tergitów / No of the tergits: V Nr tergitów / No of the tergits: VI Nr tergitów / No of the tergits: III + IV Nr tergitów / No of the tergits: IV + V Nr tergitów / No of the tergits: V + VI
Długość odwłoka / The length of the abdomen korelacja / correlation fenotypowa / phenotipic 0,65 0,88 0,87 0,80 0,89 1,00 0,92
genetyczna / genetic 0,43 0,77 1,00 0,93 0,90 0,98 0,97
Ciężar pszczoły / The weight of the honeybee fenotypowa / phenotipic 0,90 0,87 0,71 0,58 1,00 0,80 0,70
genetyczna / genetic 0,46 0,54 0,70 1,00 0,76 0,81 0,77
Suma / Sum (a) 2,44 3,06 3,28 2,73 3,55 3,59 3,36
Przydatność taksonomiczna / Tacsonomical usefulness między rasami / between the races 0,33 0,02 0,44 1,00 0,12 0,19 0,82
wewnątrz rasy / within the race 0,81 1,00 0,80 0,67 0,96 0,90 0,70
Suma / Sum (b) 1,14 1,02 1,24 1,67 1,08 1,09 1,52
Ogółem / Total (a + b) 3,58 4,08 4,52 4,98 4,63 4,68 4,88

zmienności wewnątrz ras. Różnicowanie się pomiarów cech w ramach rasy określane na podstawie badania tylko 9 rojów, daje obraz niepełny. Dlatego w doborze cechy optymalnie nadającej się do charakteryzowania wielkości pszczoły opieramy się głównie na zależnościach korelacyjnych.

Według oceny na tej podstawie lepiej charakteryzują wielkość pszczoły sumy szerokości tergitów niż wymiary pojedynczych tergitów, ale prawie na takim samym poziomie kształtuje się przydatność do tego celu szerokość V i szerokość IV tergitu. Ze względu na mniej pracochłonne oznaczanie szerokości pojedynczego tergitu niż sumy szerokości dwóch, przyniesie korzyści w badaniach morfologicznych zastąpienie pomiarów III i IV tergitu pomiarem pojedynczym V lub IV tergitu. Według naszych badań tergit V lepiej nadaje się od tergitu IV jako wskaźnik wielkości ciała pszczoły, ale przedstawia on cechę nową, nieoznaczaną dotychczas w badaniach krajowych.

strona 25

DYSKUSJA

Wytypowanie do badań morfologicznych pomiaru V tergitu jako wskaźnika wielkości ciała pszczoły natrafi zapewne na opory większe niż przy wyborze do tego celu szerokości IV tergitu. Pomiar IV tergitu wchodzi bowiem w skład oznaczonej dotychczas sumy szerokości III i IV tergitu, a zatem zostanie zachowana możliwość porównywania wyników po sięgnięciu do materiałów archiwalnych. Wynikające korzyści z tego nie są chyba na tyle znaczne, aby przekreślić użyteczność pomiarów V tergitu.

Zawsze można bowiem powracać w opracowaniach aktualnego materiału do pomiaru III i IV tergitu, aby przeprowadzić konfrontacje historyczne. Zwracamy także uwagę, że wszystkie takie porównania — sumy szerokości III i IV tergitu — zamykają się w zasadzie w ramach materiału krajowego. Za granicą oznaczają także szerokość tych tergitów, ale przeważnie przyjmują inną ich numerację niż stosuje się u nas. Na przykład u Michailoffa (1927) suma szerokości III i IV tergitu odpowiada sumie szerokości IV i V tergitu według numeracji przyjętej przez nas od Snodgrassa (1956). Ponadto bardzo często prace zagraniczne nie podają w metodyce jaką przyjęto numerację tergitów, i w takich wypadkach wszelkie porównania są niemożliwe. Można jedynie mówić wtedy o pszczołach, że są „duże” lub „małe”. Na przykład w badaniach radzieckich pszczoła kraińska jest mniejsza niż środkowo-rosyjska, u nas natomiast utrzymujemy, że jest ona mniejsza od pszczoły miejscowej. Stąd domyślamy się, że nasza pszczoła krajowa i pszczoła środkowoeuropejska są zbliżone wielkością.

Taka ocena jest jednak zawodna, wyniki jej zmieniają się bowiem wraz z doborem poszczególnych tergitów jako wskaźnika wielkości pszczoły. W naszych badaniach mutanty cordovan są mniejsze od pszczół miejscowych, jeżeli przyjmiemy jako kryterium wielkości wymiary III lub III + IV tergitu. Otrzymamy jednak odwrotny stosunek, gdy oceny dokonamy na podstawie szerokości pozostałych tergitów. Ta sprzeczność sygnalizuje potrzebę rewizji opinii, jaka się ustaliła o rasach pszczół, charakteryzowanych na podstawie obecnie przyjętego wskaźnika wielkości. Upoważniają do tego także wypowiedzi niektórych dawniejszych autorów. Uważamy na przykład, że pszczoły włoskie, a zatem i mutanty cordovan, są mniejsze od naszych pszczół miejscowych, tymczasem u Girdwojnia (1875) można znaleźć, że włoszki mają ciało bardziej od pszczół naszych wydłużone. Podobną opinię podziela i Piwowarski (1928), pisząc że pszczoły włoskie są większe od krajowych. Jednakże Lubieniecki (1859) jest odmiennego zdania.

strona 26

WNIOSKI

Jako wskaźnik wielkości pszczoły, najlepiej nadaje się szerokość V tergitu odwłokowego ze względu na:

a) duże — wyższe niż sumy szerokości III i IV tergitu — zależności korelacyjne fenotypowe i genetyczne z długością odwłoka i ciężarem pszczoły;

b) mniej pracochłonne oznaczanie niż sumy szerokości dwóch jakichkolwiek tergitów;

c) stosunkowo dużą zmienność między rasami, a więc także dużą przydatność taksonomiczną.

LITERATURA

Bährmann R., Gromisz M., Veselý V. (1966) — Merkmalsbeurteilung bei der Zuchtauslese der Honigbiene. Archiv. f. Gefl. u. Kleintierk., 15 (1): 41—57

Bornus L. (1960) — Pomiary wielkości pszczoły i niektórych części jej ciała. Pszczeln. Zesz. Nauk., 3 (3—4): 175—182

Girdwojń M. (1875) — Anatomia pszczoły. Paryż

Gontarski H. (1935) — Sammelleistungen von Bienen aus vergrösserten Brutzellen. Archiv. f. Bienen., 16: 278—282

Leciejewski J. (1920) — Rasowa hodowla pszczół. Bartnik postępowy 42 (12): 162—163

Lubieniecki J. (1859) — Dokładna praktyczna nauka dla pasieczników, Lwów

Michailoff A. S. (1927 a) — Der Einflus einiger Lebenslagefaktoren auf die Variabilität der Honigbiene. Archiv. f. Bienen., 8: 289—303

Michailoff A. S. (1927 b) — Über der Zusammenhang zwischen dem Umfang des Bienenkörpers und seiner Teile. Archiv. f. Bienen., 8: 313—312

Nowicki B. (1969) — Ogólna hodowla zwierząt. Warszawa, PWRiL

Piwowarski J. (1928) — Rasy i odmiany pszczoły miodonośnej. Miechów

Snodgrass R. E. (1956) — Anatomy of the Honey Bee, New York, Comstock Pub. Ass. Ithala

Własow W. N. (1965) — Opyt k ukreplenju pczeł. Pczełowodstwo, 85 (8): 8—10

БРЮШНЫЕ ТЕРГИТЫ КАК ИНДЕКСЫ ВЕЛИЧИНЫ ПЧЕЛ РАБОТНИЦ

М. Громиш

Резюме

Величину тела пчелы работницы обычно характерызуется величиной некоторых тергитов брюшка. Иская найлучщего индекса измерено 450 работниц, сравняя вес их тела и длину брюшка с III, IV, V VI тергитами брюшка. Высшую корреляцию до величины пчелы проявлает V тергит брющка и по тому он найлучшим индексом этой величины.

strona 27

ABDOMINAL TERGITES AS INDICATORS OF THE SIZE OF THE HONEY BEE BODY

M. Gromisz

Summary

The size of the honeybee body is generally characterized by the dimension of some abdominal tergits. In the search for the best indicator of size it were examined 450 workers by measuring their tergits III to VI, the weight of body, and the length of abdomen (sum of all tergits).

Among abdominal tergites the highest correlation with the size of the honeybee was shown the V tergit, and this tergit is the best indicator of it.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 16: „poza genetycznych” → pozagenetycznych
  • s. 17, ryc. 1: „breaked line” → broken line
  • s. 20: „V × VI” → V + VI
  • s. 21, tab. 2, główka: „Variance: j” → Variance: r_j
  • s. 22, korelacje genetyczne: „III + VI” → III + IV
  • s. 24, tab. 3, Suma (a), kolumna VI: „2,73″ → 3,31
  • s. 24, tab. 3, 2×: „phenotipic” → phenotypic
  • s. 24, tab. 3: „Tacsonomical” → Taxonomical
  • s. 26, literatura (Michailoff 1927 a): „Einflus” → Einfluß
  • s. 26, literatura (Michailoff 1927 b): „Über der Zusammenhang” → Über den Zusammenhang
  • s. 26, literatura (Snodgrass): „Ithala” → Ithaca
  • s. 26, streszczenie: „характерызуется” → характеризуется
  • s. 26, streszczenie: „найлучщего” → найлучшего
  • s. 26, streszczenie: „проявлает” → проявляет
  • s. 26, streszczenie: „брющка” → брюшка
  • s. 26, streszczenie: „по тому” → потому

Podobne wpisy