BADANIA HISTOCHEMICZNE JELITA ŚRODKOWEGO PSZCZÓŁ ROBOTNIC ODŻYWIANYCH NAMIASTKAMI PYŁKU KWIATOWEGO

tekst: Aleksandra Hartwig

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XI, 1967 — Aleksandra Hartwig

strona 69

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XI, NR 1—3 WRZESIEŃ 1967

Aleksandra Hartwig

Zakład Chorób Owadów Użytkowych SGGW w Warszawie

WSTĘP

Pyłek kwiatowy stanowi pokarm białkowy pszczół — konieczny dla właściwego rozwoju i wychowania czerwiu. Pszczelarze w czasach rzymskich, przy niedostatecznej ilości pyłku kwiatowego, podawali pszczołom wyciągi z fig i pomarańczy i świeże mleko owcze. W literaturze pszczelarskiej (Haydak 1943, Schönfeld 1954, Bysiek. 1960, Guderska 1963, Konopacka 1963) spotykamy informacje o różnym pożywieniu pszczół, jak mięso kurcząt i ryb, pasta z jajek i miodu, odtłuszczona mąka sojowa, wysuszone drożdżie itp.

Wobec intensyfikacji produkcji pszczelej, szczególnie w pasiekach produkujących mleczko pszczele, uzupełnianie pokarmu białkowego w odżywianiu pszczół nabrało dużego znaczenia. Zagadnienie to jest tym bardziej aktualne, że baza pożytków naturalnych — nektaru i pyłku — zmniejsza się przez likwidację chwastów i nieużytków.

W przedstawionej pracy zajmowano się dwiema najczęściej stosowanymi namiastkami pyłku kwiatowego, drożdżami piekarskimi i mąką sojową. „Sojapyl” jest jedyną dostępną paszą białkową dla pszczół, specjalnie w tym celu produkowaną w Czechosłowacji. Drożdże piekarskie zyskały pozytywną ocenę niektórych hodowców (Teichert 1965) jako pożywienie dobrze uzupełniające niedobory pyłku kwiatowego.

W badaniach stosowano metodykę cytochemiczną, pozwalającą na obserwacje nie tylko morfologiczne, ale także fizjologiczne badanych struktur komórkowych. Z obserwacji cytochemicznych nad przewodem pokarmowym innych owadów wiadomo, że różnice w pożywieniu oraz głodzenie mogą spowodować zmiany cytofizjologiczne komórek nabłonka przewodu pokarmowego. Na przykład w komórkach nabłonka jelita środkowego gąsienicy Galleria mellonella, których naturalnym pokarmem jest woszczyna — zmiana pożywienia na inny pokarm białkowy, jak również głodzenie, powodują znaczne różnice w aktywności fosfatazy alkalicznej (Przełęcka 1963).

strona 70

Celem naszych badań było ustalenie, czy w przypadku podawania pszczołom namiastek pyłku kwiatowego pojawiają się w jelitach środkowych tych pszczół jakieś zmiany w obrazie cytofizjologicznym komórek nabłonka. W związku z tym u pszczół robotnic żywionych normalnie oraz żywionych namiastkami pyłku, badano występowanie niektórych związków, kwasów nukleinowych, fosfolipidów oraz enzymów z grupy hydrolaz. W tej ostatniej grupie poza 5-bromoindoksylesterazą badano fosfotazę alkaliczną i fosfotazę kwaśną, o których wiadomo z badań Rocksteina i Horrona (1955), że wykazują w organizmie pszczoły wysoką aktywność.

MATERIAŁ I METODA

Materiał do badań cytochemicznych stanowiły jelita środkowe pszczół robotnic różnego wieku. Robotnice pobierano z 10 zdrowych rojów, przez strząsanie ich z plastrów. Pszczoły umieszczono w czterech wkładkach do ulików weselnych typu Zandera, w każdym około 100 sztuk, bez czerwiu i matki. Pożywienie tych pszczół w każdym uliku było inne, a mianowicie:

  1. drożdże piekarskie plazmolizowane cukrem pudrem (10 g drożdży + 100 g cukru);
  2. drożdże piekarskie zabite przez gotowanie (1 g drożdży + 10 g cukru ogrzewano przez 10 minut na łaźni wodnej);
  3. mieszanina mąki sojapyl z miodem (1 g mąki + 10 g miodu);
  4. mieszanina miodu i pyłku (1 g pyłku + 10 g miodu).

Ulik przetrzymywano w temperaturze pokojowej przez okres 7 dni, w celu zaadoptowania pszczół do nowego pożywienia. Okres krótszego przetrzymywania pszczół jest niewskazany, gdyż pszczoły pobierane z plastrów mogą zabierać do wola miodowego zapas pożywienia wystarczający na 3 dni. A przetrzymywanie dłuższe niż 7 dni, z uwagi na długość życia pszczół, także nie może być stosowane.

Każda seria (cztery uliki) była powtarzana pięciokrotnie, a do obserwacji cytochemicznych pobierano losowo około 20 osobników z serii.

Badano także w celach porównawczych jelita środkowe bardzo młodych pszczół, prawie natychmiast po ich wygryzieniu się — bardzo jasno zabarwione, oraz zbieraczek powracających z obnóżami pyłku.

Doświadczenia przeprowadzono w okresie 15.VI.—10.VIII. 1966 r.

Pszczoły doświadczalne w poszczególnych ulikach zachowywały się podobnie, z wyjątkiem pszczół odżywianych mąką sojapyl, u których występowała zawsze duża śmiertelność.

Wypreparowane jelita środkowe utrwalono w formol — calcium w temp. 4°C, utrwalaczu Carnoya, Lewitzkiego i Bouina.

W badaniach stosowano:

strona 71
  1. metodę Bracheta — polegającą na barwieniu mieszaniną zieleni metylowej z pyroniną i wytrawianiu równoległych preparatów rybonukleazą;
  2. metodę Bakera — barwienia fosfolipidów kwaśną hemateiną i przy reakcji kontrolnej przeprowadzonej po wyekstrahowaniu fosfolipidów pirydyną;
  3. dla wykrywania lokalizacji fosfatazy alkalicznej i fosfatazy kwaśnej stosowano metodę sprzęgania solami dwuazowymi wg Mentena, Greena i Junga. Metoda ta polega na ujawnianiu aktywności enzymów poprzez sprzęganie z solami dwuazowymi reszty alkoholowej substratu, powstałej na skutek hydrolizy substratu przez dany enzym;
  4. aktywność nieswoistej esterazy wykrywano metodą indygogenną wg Holt’a; przy tej metodzie następuje utlenianie powstałego w miejscu reakcji bromoindoksyl do nierozpuszczalnego indygo.

Wymienione testy przeprowadzono według Pearsa (1960), Krygier-Godlewskiego (1963).

WYNIKI I DYSKUSJA

Jelito środkowe (żołądek) pszczoły miodnej, podobnie jak jelito środkowe innych owadów jest pochodzenia endodermalnego i nie posiada wyściółki chitynowej, jaka występuje w pozostałych odcinkach przewodu pokarmowego. W jelicie środkowym odbywają się procesy trawienia i chłonienia. Zbudowane jest ono z warstwy komórek nabłonka, z dwiema warstwami mięśni podłużnych i poprzecznych (ryc. 2). Komórki nabłonka wykazują dużą zmienność wyglądu, która jest prawdopodobnie spowodowana różnymi fazami trawienia i chłonienia, w jakich się one aktualnie znajdują.

W warstwie komórek nabłonka ułożone są regularnie centra regeneracji, gdzie następuje stałe odnawianie zniszczonych komórek. Po obu stronach centrów regeneracyjnych układają się wydłużone i silnie przewężone komórki kształtu gruszkowego, będące w fazie holokrynicznego wydalania (ryc. 3). W dalszym etapie tego procesu następuje oderwanie komórki w miejscu przewężenia. Oderwane fragmenty komórek kulistego kształtu wchodzą w skład błony perytroficznej. U pszczół młodych centra regeneracyjne ułożone są gęsto, komórki nabłonka ułożone są zwarcie (ryc. 1). Natomiast u osobników starszych następuje jak gdyby rozciągnięcie warstwy nabłonka i bardziej wyraźne zarysowanie centrów regeneracyjnych i komórek holokrynicznego wydalania.

Komórki nabłonka wykazują dużą pyroninofilność. W centrach regeneracyjnych stwierdzono intensywne zabarwienie cytoplazmy pyroniną. Występowanie RNA wiąże się ze zdolnością danej komórki do przepro-

strona 72
Ryciny 1–4 (mikrofotografie preparatów w układzie 2 × 2; numery, napisy i podziałki odręczne na zdjęciach): górne z lewej — numer „1.", podziałka „20 μ"; górne z prawej — numer „2.", napisy „r.c." i „m.l." ze strzałkami oraz trzecia strzałka bez napisu, podziałka „25 μ"; dolne z lewej — numer niewid

Ryciny 1–4 (mikrofotografie preparatów w układzie 2 × 2; numery, napisy i podziałki odręczne na zdjęciach): górne z lewej — numer „1.”, podziałka „20 μ”; górne z prawej — numer „2.”, napisy „r.c.” i „m.l.” ze strzałkami oraz trzecia strzałka bez napisu, podziałka „25 μ”; dolne z lewej — numer niewidoczny, podziałka „20 μ”; dolne z prawej — numer niewidoczny, podziałka „20 μ”.

Materiał utrwalony w płynie Carnoya; skrawki parafinowe; barwione zielenią metylową z pyroniną

Carnoy’s fixation, paraffin sections, methyl greenpyronin

Ryc. 1. Bardzo młoda pszczoła; komórki nabłonka ułożone zwarcie

Ryc. 2. Pszczoła zbieraczka; komórki nabłonka bardziej pofałdowane niż u pszczoły młodej (ryc. 1)

Ryc. 3. Pszczoła żywiona „sojapylem”; niektóre komórki nabłonka w fazie holokrynicznego wydzielania

Ryc. 4. Pszczoła żywiona drożdżami plazmolizowanymi; brak różnic w pyrofilności pomiędzy komórkami nabłonka jelita środkowego pszczoły zbieraczki (rys. 2) a pszczoły żywionej sojapylem (ryc. 3) i pszczoły żywionej plazmolizowanymi drożdżami

Fig. 1. A very young bee. The epithefial cells closely compacted each to the other

Fig. 2. A foraging bee. The epithefium more folded, than that on fig 1

Fig. 3. A bee fed with the soja fluor „sojapyl”. Some of the epithefial cells in the phase of the holocrinic secretion

Fig. 4. A bee fed with plasmolized yeast. No differences in the degree of pyroninophilia between the intestine epithefium of normally feeding foraging bee (fig. 2), bee fed with „sojapyl” (fig. 3) and bee fed with plasmolized yeast is conspicuous

strona 73

wadzenia syntezy białek. Przy szczególnie dużym nasileniu tych procesów komórki charakteryzują się bardzo silną pyroninofilnością, co świadczy, o obecności RNA (Brachet, 1957). W obserwacjach nad występowaniem kwasu rybonukleinowego w komórkach nabłonka jelita środkowego pszczół robotnic nie stwierdzono zmian pod wpływem różnego pożywienia. Podawanie pokarmu zastępującego pyłek nie wpływa zatem na zdolność komórek nabłonka do produkcji białek. Potwierdzają to dalsze badania, w których śledzono aktywność niektórych enzymów z grupy hydrolaz: fosfatazy alkalicznej (ryc. 9 i 11), fosfatazy kwaśnej (ryc. 10 i 12), i 5-bromoindoksylesterazy (ryc. 5 i 6). W komórkach nabłonka pszczół w poszczególnych grupach doświadczalnych nie zaobserwowano zasadniczych różnic w aktywności badanych enzymów. Należy jednak pamiętać, że zastosowanie ilościowych metod biochemicznych pozwoliłoby może na wykrycie pewnych różnic.

Bardzo intensywnie wypadła reakcja na 5-bromoindoksylesterazę w komórkach w stadium holokrynicznego wydzielania, natomiast bardzo słabe nagromadzenie tego enzymu stwierdzono w centrach regeneracyjnych (ryc. 5 i 6). Być może pozostaje to w związku z tym, że są to komórki funkcjonalnie niezróżnicowane, o charakterze embrionalnym.

Aktywność fosfatazy alkalicznej występuje w całej cytoplazmie komórki. W jelicie pszczoły, tylko w niektórych przypadkach, obserwuje się skupienia tego enzymu na rąbku brzeżnym, jak to obserwujemy u innych owadów, np. u Galleria mellonella, (Przełęcka A. 1963).

Fosfataza kwaśna wykazuje również intensywną aktywność. Gruboziarnisty strąd, równomiernie rozproszony w całej cytoplazmie, obserwowano we wszystkich komórkach nabłonka jelita środkowego (ryc. 10 i 12). Przy czym należy zaznaczyć, że fosfataza kwaśna, w odróżnieniu od fosfatazy alkalicznej i 5-bromoindoksylesterazy, wykazuje aktywność nie tylko w komórkach funkcjonalnie już zróżnicowanych, ale także w komórkach centrów regeneracyjnych.

Występowanie fosfolipidów (ryc. 7 i 8) w nabłonku jelita osobników doświadczalnych nie odbiegało zasadniczo od normy. Metodami cytochemicznymi udało się wykryć jedynie niewielkie ilości fosfolipidów w postaci ciemnogranatowych skupień, rozrzuconych w nukleoplazmie.

strona 74
Ryciny 5–8 (mikrofotografie preparatów w układzie 2 × 2; numery, napisy i podziałki odręczne na zdjęciach): górne z lewej — numer niewidoczny, napis „c.r." ze strzałką, podziałka „30 μ"; górne z prawej — numer „6.", podziałka ucięta prawą krawędzią zdjęcia (wartość poza kadrem); dolne z lewej — nume

Ryciny 5–8 (mikrofotografie preparatów w układzie 2 × 2; numery, napisy i podziałki odręczne na zdjęciach): górne z lewej — numer niewidoczny, napis „c.r.” ze strzałką, podziałka „30 μ”; górne z prawej — numer „6.”, podziałka ucięta prawą krawędzią zdjęcia (wartość poza kadrem); dolne z lewej — numer „7.”, napis „c.n.” ze strzałką oraz drugi napis ze strzałką, zatarty w ciemnym tle zdjęcia [?], podziałka „20 μ”; dolne z prawej — numer „8.”, podziałka „20 μ”.

Materiał utrwalany w Fo-Ca; skrawki mrożeniowe; lokalizacja niespecyficznej esterazy; octan 5-bromoindoksylu jako substrat; bardzo intensywna reakcja w komórkach nabłonka; brak pozytywnej reakcji w centrach regeneracyjnych.

Cold Formol-Calcium fixation, frozen section. The localization of non-specific esterases, 5-Br-indoxyl-acetate used as substrate. A very intense reaction is visible in the epithefial cells, no positive reaction can be found in the regenerative cells.

Ryc. 5. Bardzo młoda pszczoła

Ryc. 6. Pszczoła żywiona sojapylem

Fig. 5. A very young bee

Fig. 6. A bee fed with soja flour „sojapyl”

Materiał utrwalany w utrwalaczu Lewickiego; wykonano reakcję z kwaśną hemateiną wg Bekera, pozytywna reakcja widoczna jedynie w jądrach komórkowych

Levitzky fixation, paraffin section, Baker’s acid haematein test. A positive reaction visible in cell nuclei only

Ryc. 7. Kontrolna pszczoła

Ryc. 8. Pszczoła żywiona drożdżami plazmolizowanymi

Fig. 7. A control bee

Fig. 8. A bee fed with plasmolized yeast

strona 75
Ryciny 9–12 (mikrofotografie preparatów w układzie 2 × 2; numery i podziałki odręczne na zdjęciach): górne z lewej — numer „9.", podziałka „15 μ" z dociągniętą od niej kreską bez napisu; górne z prawej — numer „10.", podziałka „15 μ"; dolne z lewej — numer „11.", podziałka „15 μ"; dolne z prawej — n

Skrawki mrożeniowe utrwalane w Fo-Ca; lokalizacja fosfatazy alkalicznej, badane metodą sprzęgania z solami dwuazowymi; jako substrat używano fosforanu sodu, α naftylu sodu oraz soli dwuazowej Fast. Blue RR

Cold Formol-Calcium fixation, frozen sections. The localization of the alcaline phosphatase, diazo-coupling method, α-naphyl sodium, phosphate used as substrate, Fast Blue RR diazo salt as coupling agent.

Ryc. 9. Młoda pszczoła; pozytywna reakcja widzoczna we wszystkich komórkach nabłonka

Ryc. 11. Pszczoła żywiona plazmolizowanymi drożdżami; wynik reakcji podobny jak na ryc. 9

Ryc. 10, 12. Materiał utrwalany w zimnym Fo-Ca; skrawki mrożeniowe; lokalizacja kwaśnej fosfatazy badana metodą sprzęgania z solami dwuazowymi jako substrat α naftylu fosforan sodu i sól Fast. Blue RC; gruby krystaliczny strąt widoczny w cytoplazmie wszystkich komórek nabłonka u pszczół żywionych drożdżami plazmolizowanymi (ryc. 10), jak i żywionych sojapylem

Fig. 9. A young bee. A positive reaction obtained in the all epithefial cells

Fig. 11. A bee fed with plasmolised yeast. The reaction is similar to that on fig 9.

Fig. 10, 12. Cold Formal-Calcium fixation, frozen sections. The localization of the acid phosphatase, diazo coupling method, α-naphtyl sodium phosphate used as substrate, Fast Red RC diazo salt. Coarse crystalline precipitation is obtained in the cytoplasm of all the epithefial cells as well in those of the bee fed with plasmolized yeast (fig.10) and of bee fed with soja flour „sojapyl”

strona 76
Skróty Abbreviatlons
m.l. — mięśniówka m.l. — muscular layer
ep.c. — komórki nabłonka ep.c. — epitheflial cells
r.c. — centrum regeneracji r.c. — regenerative cells
c.n. — jądro komórkowe c.n. — cell nucleus

WNIOSKI

Przeprowadzone badania cytochemiczne sugerują, że różnice w pożywieniu białkowym nie wpływają na zmiany występowania RNA, fosfolipidów i niektórych enzymów hydrolitycznych, jak fosfataza alkaliczna, fosfataza kwaśna i 5-bromoindoksylesteraza w komórkach nabłonka jelita środkowego pszczół robotnic.

Wobec tych wyników można przypuszczać, że podawane namiastki pożywienia białkowego nie powodują widocznych zakłóceń w aktywności fizjologicznej komórek nabłonka środkowego pszczół i mogą być przez nie w równym stopniu przyswajane. Zastrzeżenia budzi jedynie celowość podawania mąki sojowej „sojapyl”, po której obserwowano dużą śmiertelność pszczół doświadczalnych.

LITERATURA

Brachet J. (1957) — Bióchemical Cytology. Academia Press Inc.. New York

Bysiek Z. (1960) — Podkarmienie pszczół ciastem drożdżowym. Pszczelarstwo 10, 320

Guderska J. (1963) — Hodowla Pszczół. PWR, Warszawa

Mykola Haydak (1943) — Pollen and Pollen Substitutes in the Nutrition of the honeybee. University of Minnesota Agricultural Experiment Station

Konopacka Z. (1963) — Zastosowanie pyłku i jego namiastek w pasiece. Pszczelurstwo, 3, 68—72

Krygier, Godlewski (1963) — Metody Cytochemiczne. Skrypt PTHC Warszawa

Pearse A. G. (1960) — Histochemistry theoretical and applied. J. A. Churchill, London

Przełęcka A. (1963) — Cytochemical Investigations on Lipid Assimilation by the Caterpillars Galleria mellonella L. Folia Biol. 11, 3

Rockstein, Haron (1951) — Phosphatase in the adult worker honey bee. J. Cell and Camp. Physiol. 38, 3, 451—467

Schönfeld A. (1955) — Anatomie, morfologie a fysiologie vćeli medonosne. Praha

Teichert F. (1965) — Podkarmianie ciastem drożdżowym i jego wyniki. Pszczelarstwo 5, 10

strona 77

ГИСТОХИМИЧЕСКИЕ ИССЛЕДОВАНИЯ СРЕДНЕЙ КИШКИ РАБОЧИХ ПЧЕЛ, КОРМЛЕННЫХ ЗАМЕНИТЕЛЯМИ ПЫЛЬЦЫ

Александра Гартвиг

В исследованиях использовано хлебопекарные дрожжи, соевую муку и пыльцу. Изучались изменения в цитофизиологическом эпителии клеток у рабочих пчел относительно нуклеиновой кислоты, фосфолипидов и энзимов из группы гидролаз. Разницы в белковом питании не вызывают перемен в указанном отношении и не нарушают питания рабочих пчел.

HISTOCHEMICAL INVESTIGATIONS OF THE MIDGUT OF WORKER HONEY BEE WHICH WERE FED POLLEN SUBSTITUTES

Aleksandra Hartwig.

In the experiments were used the following substances for feeding bees: beaker yeast, soja flour and pollen. The goal of the investigations was to look for the changes in the epithafial cells of digestive system in connection to nucleic acids, phospholipids and the enzymes from the group of hydrolaz. The differences in the protein food seems to have no influence on the activity of the investigated enzymes. Furthermore, the different kinds of protein food did not have bad effect on the nutrition of the workers of honeybee.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 69: „drożdżie” → drożdże
  • s. 70, 2×: „fosfotazę” → fosfatazę
  • s. 72, ryc. 4: „pyrofilności” → pyroninofilności
  • s. 72, fig. 1, 3: „epithefial” → epithelial
  • s. 72, fig. 2, 4: „epithefium” → epithelium
  • s. 72, fig. 3: „soja fluor” → soja flour
  • s. 73: „strąd” → strąt
  • s. 74: „wg Bekera” → wg Bakera
  • s. 74: „epithefial” → epithelial
  • s. 75, ryc. 9: „widzoczna” → widoczna
  • s. 75: „alcaline” → alkaline
  • s. 75: „α-naphyl” → α-naphthyl
  • s. 75, fig. 9, 10, 12: „epithefial” → epithelial
  • s. 75, fig. 10, 12: „Formal-Calcium” → Formol-Calcium
  • s. 76: „Abbreviatlons” → Abbreviations
  • s. 76: „epitheflial” → epithelial
  • s. 76, literatura: „Bióchemical” → Biochemical
  • s. 76, literatura: „Pszczelurstwo” → Pszczelarstwo
  • s. 76, literatura: „Camp. Physiol.” → Comp. Physiol.
  • s. 76, literatura: „vćeli medonosne” → včely medonosné
  • s. 77: „beaker yeast” → baker yeast
  • s. 77: „epithafial” → epithelial

Podobne wpisy