SKUTECZNOŚĆ LECZENIA NOSEMOZY PSZCZÓŁ FUMAGILINĄ PODAWANĄ W RÓŻNYCH POSTACIACH POKARMU WĘGLOWODANOWEGO
tekst: Krystyna Pohorecka
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XLIII, 1999 — Krystyna Pohorecka
strona 133PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XLIII 1999
Krystyna Pohorecka
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Streszczenie
Badania prowadzono w latach 1994-1996, w Oddziale Pszczelnictwa ISK w Puławach. Rodzinom pszczelim, zakażonym naturalnie przez pierwotniaka Nosema apis, podawano na wiosnę preparat leczniczy Fumagillin DCH w różnych postaciach pokarmu cukrowego, przy zastosowaniu różnych metod jego aplikacji.
Najlepsze efekty terapeutyczne uzyskano w grupie rodzin, które dwukrotnie (co 7 dni) opylano leczniczym cukrem pudrem oraz w grupie rodzin opryskiwanych trzykrotnie (co 5 dni) leczniczym syropem cukrowym. Powyższe metody umożliwiły pszczołom pobranie prawie całkowitej, leczniczej dawki fumagiliny, co w rezultacie spowodowało obniżenie początkowego poziomu infekcji o około 95%. Stwierdzono, że przy podawaniu leczniczego syropu cukrowego w podkarmiaczkach, dla rodzin słabszych korzystniejsze są podkarmiaczki górne (przesączalne). O tej porze roku cukier puder podany w podkarmiaczkach ramkowych, w postaci pakietów foliowych czy płytek lukrowych oraz cukier kryształ nie mogą być nośnikami leków.
Słowa kluczowe: nosemoza, leczenie, fumagilina.
WPROWADZENIE
Nosemoza jest chorobą inwazyjną dorosłych pszczół, wywoływaną przez pierwotniaka Nosema apis Zander, powszechnie występującą w rodzinach pszczelich na całym świecie (Zander 1909, Bailey 1955, Fries 1988a). Z międzynarodowego przeglądu stanu zdrowotnego pszczół wynika, iż nosemoza w dalszym ciągu stanowi poważny problem gospodarczy (Matheson 1996).
Pierwotniak N. apis należący do gromady Microsporidia (Levine i inni 1980), rozmnaża się w komórkach nabłonkowych jelita środkowego pszczoły, powodując ich stopniowe niszczenie i złuszczanie. Konsekwencją tego są zaburzenia w procesach trawienia i wchłaniania pokarmów, przyspieszenie procesu starzenia się organizmu pszczoły i w rezultacie skrócenie jej życia (Wang i Moeller 1969, 1970, L’Arrivee 1965, Fries 1988a).
Nosemoza wpływa negatywnie na życie całej rodziny pszczelej. Powoduje osłabienie lub
strona 134osypywanie się całych rodzin pszczelich podczas zimowania (Farrar 1942, Jeffree i Allen 1956) bądź hamuje wiosenny rozwój zarażonych rodzin (Potejkina 1960, Moeller 1962). Jest także przyczyną padania matek pszczelich lub stwarza konieczność ich wymiany (Doull i Eckert 1962, L’Arrive 1965, Bobrzecki 1975). W efekcie, nosemoza znacznie obniża wyniki produkcyjne chorych rodzin (Moeller 1962, Cantwell i Shimanuki 1969, Woyke 1984).
Ograniczenie rozwoju i rozprzestrzeniania się pierwotniaka Nosema apis w rodzinach pszczelich oraz eliminowanie jego chorobotwórczego oddziaływania na pszczoły umożliwiają zabiegi higieniczno-hodowlane i leczenie etiotropowe.
Spośród około 200 związków chemicznych testowanych w celu ich przydatności do zwalczania nosemozy jedynie fumagilina i kilka organicznych związków rtęci dało zadawalające rezultaty (Moffet i inni 1969). Jednak związki rtęci (preparat Nosemack) w porównaniu z fumagiliną okazały się mniej skuteczne i równocześnie bardziej toksyczne dla pszczół (Furgala i Boch 1970).
W Polsce do leczenia nosemozy pszczół powszechnie stosuje się preparat węgierski – Fumagillin DCH, przeznaczony wg zaleceń producenta do podawania w syropie cukrowym.
Nosemoza występuje sezonowo, a jej największe nasilenie przypada na miesiące wiosenne. Drugi znacznie słabszy szczyt choroby przypada na miesiące jesienne (Dyess i Wilson 1978, Pickard i El-Shemy 1989).
Zwalczanie nosemozy przeprowadza się zarówno wiosną jak i jesienią.
W okresie jesiennym lek zazwyczaj podaje się wszystkim rodzinom zarówno chorym jak i zdrowym, gdyż w tym czasie nie przeprowadza się diagnostycznych badań laboratoryjnych w kierunku wykrywania pierwotniaka. Pewną pomocną wskazówką, może być w tym okresie jedynie kondycja rodzin, chociaż zły stan rodzin może wypływać z innych przyczyn. Tak więc, nie można jednoznacznie określić, czy podawanie fumagiliny w tym okresie jest zabiegiem leczniczym, czy tylko profilaktycznym. Lek podawany jesienią w syropie cukrowym zostaje złożony w komórkach plastrów w postaci zapasów, których zwiększone spożycie następuje dopiero wraz ze zbliżającą się wiosną. Przez okres zimy część fumagiliny rozkłada się i traci swą aktywność (Austin 1955, Landerkin i Katznelson 1957). Ponadto, zapasy zimowe nie zawsze są w całości wykorzystane przez rodziny pszczele. Zatem ta ilość fumagiliny, którą pobiorą dorosłe pszczoły wraz z zapasami nie stanowi całkowitej, zalecanej dawki leczniczej.
Stwierdzono, że podawanie leku jesienią nie eliminuje wystąpienia infekcji wiosną, jedynie może osłabić jej nasilenie (Morse i Shimanuki 1978, Szabo i Heikel 1987a). Wysoka cena Fumagillinu DCH sprawia, że
strona 135przeprowadzenie o tej porze roku zabiegów leczniczych we wszystkich rodzinach jest bardzo kosztowne, a nie zawsze niezbędne.
Pszczelarze polscy zwykle podają fumagilinę wiosną i leczą najczęściej tylko rodziny słabe, z wyraźnymi objawami klinicznymi choroby, lub te, u których na podstawie badań laboratoryjnych osypu zimowego wykryto spory pierwotniaka.
Aby wiosenne zabiegi lecznicze przynosiły spodziewane efekty w postaci zredukowania poziomu infekcji i uzyskania przez rodziny pszczele odpowiedniej siły przed wystąpieniem wiosennego pożytku nektarowego, podawanie leku należy rozpocząć jak najwcześniej. W Polsce termin przeprowadzania zabiegów leczniczych przypada na kwiecień i początek maja – miesiące często chłodne w naszych warunkach klimatycznych. O tej porze, rodziny, a w szczególności te słabsze, niechętnie wybierają pokarm podany w podkarmiaczkach gniazdowych, a tym samym ilość pobranego leku jest niewystarczająca do stłumienia inwazji pasożyta. Negatywnym aspektem zastosowania syropu cukrowego jako nośnika fumagiliny jest również fakt, że antybiotyk ten, w zapasach utworzonych z leczniczego syropu cukrowego utrzymuje dość długo swoją aktywność. Z tego powodu nie należy przesuwać zabiegów leczniczych na okres późniejszy, gdyż może to spowodować skażenie miodu towarowego.
Podawanie wiosną fumagiliny w większych ilościach syropu cukrowego jest niepożądane również wtedy, gdy w gniazdach są jeszcze pozostałości zapasów zimowych, które wystarczą rodzinie do pierwszego naturalnego pożytku. Pszczelarze nie chcą ich powiększać, gdyż mogą one wejść w skład miodu towarowego powodując jego zafałszowanie.
Przygotowanie i podawanie dużych ilości (5 l) leczniczego syropu cukrowego przez co najmniej 2 tygodnie w małych porcjach po 0,5 – 1,0 l co 2 – 3 dni (by nie tworzyły się zapasy z tego syropu) jest pracochłonne i drogie. Pasieki usytuowane są często w miejscach znacznie oddalonych od zamieszkania pszczelarzy, co sprawia, że koszt dojazdów może przekroczyć zyski płynące ze zwiększonej produkcji miodu. Dlatego w praktyce podaje się najczęściej syrop cukrowy w 1 – 2 dużych porcjach bądź rezygnuje się zupełnie z przeprowadzania zabiegów leczniczych.
Podejmowano liczne próby zastąpienia syropu cukrowego jako nośnika dla fumagiliny innymi postaciami pokarmów cukrowych takimi jak lukier, cukier puder, ciasto miodowo-cukrowe (Langridge 1961, Furgala i Gochnauer 1969, Williams 1973, Lehnert 1977, Szabo i Heikel 1987b, Wyborn i McCutchon 1987, Wilde 1996). Dotychczasowe efekty terapeutyczne tych metod były zróżnicowane, nie zawsze bowiem zapewniały utrzymanie się w organizmie pszczół
strona 136odpowiedniej dawki leku przez dostatecznie długi okres i w wyniku tego, ograniczały inwazję pasożyta w niejednakowym stopniu.
Różnorodne wyniki badań innych autorów i nierozwiązany w sposób ostateczny problem leczenia nosemozy pszczół, skłoniły nas do podjęcia badań z tego zakresu.
Celem pracy była ocena w warunkach pasiecznych skuteczności terapeutycznej fumagiliny, w zależności od rodzaju pokarmu węglowodanowego w jakim została podana oraz metod jej aplikacji.
Uzyskane wyniki posłużą w opracowaniu bardziej skutecznej, a jednocześnie w miarę możliwości mniej kosztownej i pracochłonnej metody wiosennego leczenia nosemozy pszczół, dostosowanej do warunków klimatycznych panujących w Polsce.
MATERIAŁ I METODYKA
Temat badawczy realizowano w latach 1994-1996 w Oddziale Pszczelnictwa ISK w Puławach. Badania terenowe prowadzono w stacjonarnej pasiece Oddziału Pszczelnictwa zlokalizowanej na Górnej Niwie.
Badania prowadzono w rodzinach pszczelich z matkami rasy kraińskiej i kaukaskiej, osadzonych w ulach typu Dadant. W doświadczeniu wzięło udział łącznie 105 rodzin pszczelich w tym: w 1994 r. – 40 rodzin podzielonych na 8 grup, w 1995 r. – 40 rodzin podzielonych na 8 grup, w 1996 r. – 25 rodzin podzielonych na 5 grup.
Grupy doświadczalne utworzono ze względu na postać i sposób podawania pokarmu cukrowego, stanowiącego nośnik dla leku (tab.1).
W każdej grupie znalazły się rodziny o różnej sile i zróżnicowanym stopniu nasilenia nosemozy, z jednakowym udziałem podobnych rodzin w grupach.
Do każdego rodzaju pokarmu cukrowego dodano preparat leczniczy Fumagillin DCH. Całkowita dawka lecznicza dla 1 rodziny pszczelej wynosiła 4 g preparatu zawierającego 100 mg substancji aktywnej – fumagiliny. Wszystkie pokarmy cukrowe zostały zabarwione błękitem metylenowym w celu obserwacji ich pobierania i ewentualnego odkładania w komórkach plastrów.
Zabiegi lecznicze wykonano w kolejnych latach wg schematu zamieszczonego w tab.1.
strona 137Tabela 1 Sposób przeprowadzania zabiegów leczniczych preparatem Fumagillin DCH w terminach: 19.04-05.05.1995 r., 25.04-10.05.1995 r., 30.04-15.05.1996 r. Manner of treatment with use curative preparation Fumagillin DCH in time 19.04.-05.05.1994, 25.04.-10.05.1995, 30.04.-15.05.1996
Dawka pokarmu przypadająca na 1 zabieg / 1 rodzinę oraz liczba i częstotliwość zabiegów – Dose of food per one curative intervention per one bee colony and number and frequency of curative interventions
| Grupa — Group | Siła — Colony strength | 1994 r. | 1995 r. | 1996 r. |
|---|---|---|---|---|
| I. syrop w podkarmiaczkach górnych — sugar syrup in upper feeders | a | 1 l – 5 x co 3 dni | 1 l – 5 x co 3 dni | 1 l – 5 x co 3 dni |
| b | 1 l – 5 x every 3rd day | 1 l – 3 x co 5 dni | 1 l – 3 x co 5 dni | |
| II. syrop w podkarmiaczkach bocznych — sugar syrup in brood nest side feeders | a | 1 l – 5 x co 3 dni | 1 l – 5 x co 3 dni | 1 l – 5 x co 3 dni |
| b | 1 l – 5 x every 3rd day | 1 l – 3 x co 5 dni | 1 l – 3 x co 5 dni | |
| III. syrop – oprysk — sugar syrup – spraying | a | 0,25 l – 3 x co 5 dni | 0,25 l – 3 x co 5 dni | 0,25 l – 3 x co 5 dni |
| b | 0,25 l – 3 x every 5th day | 0,15 l – 3 x co 5 dni | 0,15 l – 3 x co 5 dni | |
| IV. cukier puder – opylanie — powdered sugar – dusting | a | 50 g – 2 x co 7 dni | 50 g – 2 x co 7 dni | 50 g – 2 x co 7 dni |
| b | 50 g – 2 x every 7th day | 25 g – 2 x co 7 dni | 25 g – 2 x co 7 dni | |
| V. cukier puder – podkarmiaczki ramkowe — powdered sugar in frame feeders | a | 200 g jednorazowo na 14 dni | 200 g jednorazowo na 14 dni | |
| b | 200 g once in 14 days | 100 g once in 14 days | ||
| VI. cukier puder – pakiety foliowe (94) płytki lukrowe (95) — powdered sugar in plastic bags (1994) and icing plates | a | 200 g jednorazowo na 14 dni | 200 g jednorazowo na 14 dni | |
| b | 200 g once in 14 days | 100 g once in 14 days | ||
| VII. cukier kryształ – podkarmiaczki górne — cristal sugar in upper feeders | a | 400 g jednorazowo na 14 dni | 400 g jednorazowo na 14 dni | |
| b | 400 g once in 14 days | 400 g once in 14 days | ||
| VIII. kontrola – czysty syrop cukrowy w podkarmiaczkach bocznych — nonmedicated sugar syrup in brood nest side feeders | a | 1 l – 5 x co 3 dni | 1 l – 5 x co 3 dni | 1 l – 5 x co 3 dni |
| b | 1 l – 5 x every 3rd day | 1 l – 3 x co 5 dni | 1 l – 3 x co 5 dni |
a – rodziny o sile od 6 do 4 ramek – colony strength from 6 to 4 frames
b – rodziny o sile poniżej 4 ramek – colony strength below 4 frames
strona 138W trakcie trwania doświadczenia, w każdym roku badań, przeprowadzono obserwacje i pomiary:
- Ilości pobranych pokarmów cukrowych i substancji aktywnej preparatu Fumagillin DCH. W tym celu, w grupie I, II i VIII notowano ilości syropu podawanego w czasie kolejnych zabiegów, po uprzednim skontrolowaniu, czy podkarmiaczki zostały opróżnione. Jeśli zostało w nich dużo pokarmu – nie podawano następnej porcji, przy niewielkiej ilości nie wybranego przez pszczoły pokarmu – uzupełniano go. W przypadku pokarmów stałych (grupa V, VI, VII) podanych jednorazowo, po upływie okresu leczniczego i wyjęciu podkarmiaczek ważono pozostałe ich ilości. W przypadku opryskiwania syropem cukrowym i opylania cukrem pudrem, przyjęto, iż sposób podania tych pokarmów zmusza pszczoły do pobrania prawie całej dostarczonej ich ilości. Na podstawie ilości spożytych pokarmów, dla wszystkich grup wyliczano ilość pobranego wraz z nimi Fumagillinu DCH i jego składnika czynnego – fumagiliny.
- Poziomu porażenia rodzin pszczelich przez pasożyta Nosema apis przed i po leczeniu. Ocenę skuteczności zabiegów leczniczych przeprowadzono na podstawie badania poziomu inwazji Nosema apis w rodzinach pszczelich. Z gniazda każdej rodziny doświadczalnej pobierano trzykrotnie próbki żywych pszczół: przed rozpoczęciem leczenia oraz po upływie 1-ego i 3-ech tygodni od zakończenia leczenia. Badania laboratoryjne stopnia porażenia rodzin doświadczalnych przez pasożyta N. apis wykonano na próbach zbiorczych, liczących po 30 robotnic, metodą hemacytometryczną wg Cantwella (1970). Wynik wyrażono średnią liczbą spor /pszczołę.
- Obecności leczniczych pokarmów cukrowych w plastrach rodzin doświadczalnych po zakończeniu leczenia. Sprawdzenie ewentualnej obecności pokarmów leczniczych w zapasach rodzin doświadczalnych wykonano po upływie 1 tygodnia od zakończenia leczenia, podczas przeglądu rodzin, na podstawie wzrokowej oceny zabarwienia plastrów. Dodatkowo, ze wszystkich rodzin doświadczalnych pobrano próbki pszczół w celu zbadania obecności pokarmów leczniczych w ich przewodach pokarmowych (na podstawie zabarwienia przewodów pokarmowych).
- Siły rodzin doświadczalnych. W czasie przeglądu wykonanego miesiąc po zakończeniu leczenia siłę rodzin doświadczalnych oceniano na podstawie liczby obsiadanych plastrów.
- Pracochłonności poszczególnych metod podawania fumagiliny. Ocenę pracochłonności poszczególnych metod leczenia nosemozy wykonano w przeliczeniu na roboczo-godziny. W wyliczeniach uwzględniono łączny czas potrzebny na przygotowanie poszczególnych rodzajów pokarmów i przeprowadzenie zabiegów leczniczych.
Zebrane wyniki poddano analizie statystycznej przeprowadzonej metodą analizy wariancji bez transformacji i z transformacją pierwiastkową y = sqr (x+1), a ocenę istotności różnic przeprowadzono posługując się testem Duncana. Dla oceny korelacji między badanymi cechami posłużono się metodą regresji wielokrotnej, a dla oceny istotności współczynnika korelacji metodą analizy wariancji w regresji. Analizy statystyczne przeprowadzono oddzielnie z dwóch lat dla 8 grup i z 3 lat dla 5 grup. Wszystkie obliczenia wykonano przy poziomie istotności p=0,05. Wykorzystano do tego celu komputerowy program statystyczny opracowany w Pracowni Metodyki Doświadczeń i Statystyki ISK w Skierniewicach.
WYNIKI
W roku 1994, w okresie przeprowadzania zabiegów leczniczych tj. od 19.04 do 05.05 temperatura wahała się od 4,6°C do 16,3°C (w tym 4 dni z temperaturą powyżej 12°C i aż 8 dni z temperaturą poniżej 10°C). Średnia dobowa temperatura dla tego okresu wyniosła 10,3°C. Niemal wszystkie dni charakteryzowały się dużym zachmurzeniem, wystąpiło 6 dni z opadami – średnio na dobę 2,4 mm opadów .
W roku 1995, w czasie przeprowadzania zabiegów leczniczych tj. między 25.04 a 10.05. temperatura wahała się od 6,0°C do 16,6°C (w tym 5 dni z temperaturą powyżej 12°C i 6 dni z temp. poniżej 10°C). Średnia dobowa temperatura dla tego okresu wyniosła 10,5°C. Zachmurzenie było duże, 9 dni z opadami – średnie dobowe opady wyniosły 1,0 mm.
W roku 1996, w czasie przeprowadzania badań tj. od 30.04 do 15.05 temperatura wahała się od 10,9°C do 20,6°C. Nie zanotowano żadnego dnia z temperaturą poniżej 12°C. Średnia dobowa temperatura dla tego okresu wyniosła 14,4°C. Zachmurzenie było przeważnie duże. Wystąpiło 7 dni z opadami – średnio 3,8 mm.
- Wpływ rodzaju i sposobu podawania leczniczego pokarmu cukrowego na ilość fumagiliny pobieranej przez rodziny pszczele podczas leczenia. W pierwszym roku badań (1994), w obrębie poszczególnych grup doświadczalnych, dla wszystkich rodzin pszczelich bez względu na ich siłę przewidziano takie same dawki pokarmów cukrowych. Po zakończeniu leczenia, we wszystkich grupach doświadczalnych (za wyjątkiem gr.III i IV, gdzie założono, że sposób podania pokarmów wymusza spożycie przez pszczoły blisko 100% dostarczonej ilości) zaobserwowano słabe wykorzystanie pokarmów cukrowych, a tym samym spożycie zbyt małej ilości preparatu leczniczego (tab. 2).
Tabela 2 Ilościowe spożycie przez rodziny pszczele, pokarmów cukrowych i s.a. preparatu Fumagillin DCH podczas 15-dniowego okresu podawania Quantitative consumption of sugar foods and fumagillin by bee colonies during 15 days their administration
Procent pobranego pokarmu i s.a. leku w stosunku do całkowitej dawki – Percentage of consumed food and fumagillin in relation to entire doses
| Grupa – Group | Siła rodzin Colony strengt | 1994 r. | 1995 r. | 1996 r. |
|---|---|---|---|---|
| I. syrop w podkarmiaczkach górnych — sugar syrup in upper feeders | a | 61,0 | 75,5 | 66,6 |
| b | 40,0 | 84,3 | 66,6 | |
| X̄ | 52,6 | 78,9 | 66,7 | |
| II. syrop w podkarmiaczkach bocznych — sugar syrup in brood nest side feeders | a | 64,0 | 80,0 | 56,7 |
| b | 23,7 | 66,6 | 48,3 | |
| X̄ | 39,8 | 74,6 | 53,3 | |
| III. syrop – oprysk — sugar syrup – spraying | a | ~100 | ~100 | ~100 |
| b | ~100 | ~100 | ~100 | |
| X̄ | ~100 | ~100 | ~100 | |
| IV. cukier puder – opylanie — powdered sugar – dusting | a | ~100 | ~100 | ~100 |
| b | ~100 | ~100 | ~100 | |
| X̄ | ~100 | ~100 | ~100 | |
| V. cukier puder – podkarmiaczki ramkowe — powdered sugar in frame feeders | a | 67,5 | 18,3 | |
| b | 5,0 | 10,0 | ||
| X̄ | 42,5 | 15,0 | ||
| VI. cukier puder – pakiety foliowe (94) i płytki lukrowe (95) — powdered sugar in plastic bags (1994) and icing plates (1995) | a | 4,5 | 51,3 | |
| b | 2,0 | 32,5 | ||
| X̄ | 3,5 | 43,8 | ||
| VII. cukier kryształ – podkarmiaczki górne — cristal sugar in upper feeders | a | 40,6 | 47,9 | |
| b | 13,7 | 5,0 | ||
| X̄ | 29,9 | 30,7 | ||
| VIII.* kontrola – czysty syrop cukrowy w podkarmiaczkach bocznych — nonmedicated sugar syrup in brood nest side feeders | a | 81,3 | 86,7 | 76,6 |
| b | 22,0 | 83,3 | 73,3 | |
| X̄ | 57,6 | 85,3 | 75,3 | |
| Ogółem – Total | a | 64,9 b | 69,9 a | 79,9 a |
| b | 38,2 a | 60,2 a | 77,6 a |
a – rodziny o sile od 6 do 4 ramek obsiadanych obustronnie – colony strength from 6 to 4 frames
b – rodziny o sile poniżej 4 ramek obsiadanych obustronnie – colony strength below 4 frames
- – % pobranego pokarmu bez leku – percentage of consumed food without fumagillin
Stwierdzono, iż na uzyskane wyniki w decydujący sposób wpłynęła ilość pokarmów, którą pobierały rodziny obsiadające mniej niż 4 plastry. Pokarm wykorzystany przez rodziny silne ze wszystkich grup stanowił 64,9% i różnił się istotnie od procentowego udziału pokarmu spożytego przez rodziny słabe (38,2%). Z całkowitej dawki pokarmów i s.a. leku rodziny słabe z grup, które otrzymały cukier puder w pakietach foliowych i podkarmiaczkach ramkowych, spożyły najmniej – średnio zaledwie 2% (4g) i 5% (10g).
W przypadku syropu cukrowego podanego w podkarmiaczkach bocznych (grupa II i VIII) z przewidzianych 5 l pszczoły pobrały tylko po około 1 l syropu. W związku z tym pobrały jedynie około 23% całkowitej dawki pokarmu i substancji aktywnej leku.
Rodzinom pszczelim z grupy III i IV dostarczono co prawda całą ilość przygotowanych do oprysku i opylania pokarmów, ale w trakcie przeprowadzania zabiegów stwierdzono, że również w tym przypadku, dla rodzin obsiadających poniżej 4 plastrów są to zbyt duże dawki. Zaobserwowano bowiem, iż podczas opryskiwania pszczoły i plastry były nadmiernie zmoczone, zaś przy opylaniu zachodziła konieczność wsypania pewnej ilości cukru pudru w komórki plastrów.
Obserwacje i wyniki uzyskane w roku 1994 zadecydowały o wprowadzeniu w następnych latach odmiennych dawek pokarmowych dla rodzin silnych i słabych w każdej z grup. Dla rodzin o sile mniejszej niż 4 plastry obsiadane obustronnie, zmniejszono porcje pokarmowe przy zachowaniu takich samych dawek preparatu Fumagillin DCH, co oczywiście wiązało się ze zwiększeniem stężenia procentowego leku w pokarmach.
Stwierdzono, iż zróżnicowanie dawek pokarmowych wpłynęło istotnie na procentowe wykorzystanie pokarmu, a tym samym na ilość pobranej s.a. leku przez rodziny słabsze, z grup otrzymujących syrop cukrowy (grupa I i II , tab.2). W roku 1995, w obrębie tych grup, słabsze rodziny pszczele pobierając tylko nieznacznie większe ilości syropu ( w grupie I średnio o 0,5 l, w grupie II średnio o 0,8 l) spożyły średnio 84,3% (grupa I) i 66,6% (grupa II) całkowitej ilości pokarmu, a w efekcie średnio o 44% więcej s.a. Fumagillinu DCH. Zaś w roku 1996, przy pobraniu prawie takich samych ilości syropu jak w 1994 r., spożyły fumagiliny więcej średnio o 26% (tab.2).
W przypadku cukru pudru podanego w podkarmiaczkach ramkowych i
strona 142pakietach foliowych, nie stwierdzono istotnego wpływu zmniejszenia dawek pokarmowych dla rodzin słabszych na procent ich spożycia.
W latach 1995 i 1996 dla wszystkich grup ogółem nie stwierdzono istotnych różnic w procentowym wykorzystaniu pokarmów i s.a. leku przez rodziny silne i słabe (tab.2).
Analiza procentowego wykorzystania poszczególnych rodzajów pokarmów cukrowych przez rodziny pszczele, w roku 1994 i 1995, wykazała istotne różnice badanej cechy między grupami (tab.3).
Tabela 3 Średnie spożycie pokarmów cukrowych i s.a. preparatu Fumagillin DCH przez rodziny pszczele, podczas 15-dniowego okresu podawania Average consumption of sugar foods and fumagillin by bee colonies during 15 day period their administration
Procent pobranego pokarmu i Fumagilliny w stosunku do dawki całkowitej / Percentage of consumed food and fumagillin in relation to entire doses
| Grupa – Gruop | X̄ z 2 lat – from 2 years | X̄ z 3 lat – from 3 years |
|---|---|---|
| I. syrop w podkarmiaczkach górnych — sugar syrup in upper feeders | 64,5 b | 65,0 ab |
| II. syrop w podkarmiaczkach bocznych — sugar syrup in brood nest side feeders | 53,8 b | 53,4 a |
| III. syrop – oprysk — ugar syrup – spraying | ~100,0 c | ~100,0 c |
| IV. cukier puder – opylanie — powdered sugar – dusting | ~100,0 c | ~100,0 c |
| V. cukier puder – podkarmiaczki ramkowe — powdered sugar in frame feeders | 22,3 a | |
| VI. cukier puder – pakiety foliowe (94) i płytki lukrowe (95) — powdered sugar in plastic bags (1994) and icing plates (1995) | 17,4 a | |
| VII. cukier kryształ – podkarmiaczki górne — cristal sugar in upper feeders | 24,7 a | |
| VIII. kontrola – czysty syrop cukrowy w podkarmiaczkach bocznych — nonmedicated sugar syrup in brood nest side feeders | 66,5 b | 69,0 b |
Najgorsze wyniki uzyskano w grupach, które otrzymały cukier puder w podkarmiaczkach ramkowych, cukier puder w pakietach foliowych bądź płytkach lukrowych i cukier kryształ w podkarmiaczkach górnych. W wyniku takiego sposobu podawania leku rodziny pszczele pobrały średnio zaledwie 22,3, 17,4 i 24,7 mg fumagiliny. Na tej podstawie wyeliminowano powyższe metody z dalszych badań.
Analiza procentowego wykorzystania przez rodziny pszczele pokarmów cukrowych w grupach I – IV i VIII w czasie trzyletniego okresu badań również wykazała istotne różnice badanej cechy między grupami (tab. 3).
Najlepsze wykorzystanie pokarmu i s.a. Fumagillinu DCH uzyskano w grupach rodzin opylanych cukrem pudrem i opryskiwanych syropem cukrowym. Po zakończeniu badań nie zauważono bowiem cukru pudru na dnie
strona 143uli ani zabarwionego syropu w komórkach plastrów, co sugeruje, że oba pokarmy lecznicze zostały w przybliżeniu wykorzystane całkowicie przez pszczoły. W grupach rodzin otrzymujących syrop cukrowy w podkarmiaczkach (grupa I, II), korzystniejsze okazały się podkarmiaczki górne, z których pszczoły wybrały średnio 65% podanego pokarmu, a tym samym pobrały 65 mg fumagiliny. Ilość czystego syropu cukrowego pobranego przez rodziny kontrolne (grupa VIII) była istotnie wyższa od ilości leczniczego syropu podanego w ten sam sposób (grupa II).
Na podstawie uzyskanych wyników można stwierdzić, że ilość pokarmu pobranego przez rodziny pszczele w określonym czasie zależy zarówno od jego postaci jak i formy podania. Metody podawania pokarmów cukrowych „wymuszające” na pszczołach konsumpcję tych pokarmów (opylanie, opryskiwanie) zapewniają pobranie prawie całkowitej dawki leczniczej podanego w nich preparatu. Podkarmiaczki górne umożliwiają chorym rodzinom pszczelim pobranie większej ilości syropu leczniczego w porównaniu do podkarmiaczek bocznych. Istnieje bezwzględna konieczność różnicowania dawek leczniczych pokarmów cukrowych dla rodzin silnych i słabszych. Cukier puder podany w innej formie niż opylanie oraz cukier kryształ nie powinien być stosowany jako nośnik dla fumagiliny, ponieważ ilość pobranego wówczas leku jest bardzo mała.
- Wpływ rodzaju i sposobu podawania leczniczego pokarmu cukrowego na poziom porażenia rodzin pszczelich przez pasożyta Nosema apis. Wyniki badań laboratoryjnych nasilenia inwazji N. apis w próbkach pszczół pobranych z rodzin doświadczalnych przed i po wykonaniu zabiegów leczniczych umieszczono w tabeli 4.
W każdym roku prowadzonych badań, poziom porażenia rodzin pszczelich sporami N. apis przed rozpoczęciem zabiegów leczniczych był różny. Największe nasilenie infekcji wystąpiło w pierwszym roku badań, kiedy to średnio na jedną pszczołę/rodzinę doświadczalną przypadało 13.05 mln spor. W roku tym, najlepsze rezultaty terapeutyczne uzyskano w grupie rodzin opryskiwanych syropem cukrowym i opylanych cukrem pudrem, ale nawet w tych grupach nie było rodziny całkowicie wyleczonej. Najwyższy poziom porażenia (5.12 mln spor/pszczołę), zbliżony do poziomu porażenia grupy kontrolnej (6.31 mln) spor/pszczołę zanotowano w VI grupie rodzin, którym fumagilinę podano w cukrze pudrze, w pakietach foliowych.
W roku 1995 porażenie rodzin pszczelich przed leczeniem było najniższe spośród wszystkich lat (średnia ogólna wynosiła 4.98 mln spor), a poziom porażenia rodzin pszczelich po podaniu pokarmów z fumagiliną, był mniej zróżnicowany między grupami (w porównaniu do roku 1994). Przy tym niskim początkowym nasileniu infekcji zaznaczyła się również różnica w poziomie porażenia rodzin leczonych i nie leczonych (kontrolnych).
strona 144Tabela 4 Poziom porażenia rodzin pszczelich przez pierwotniaka N. apis przed i po wykonaniu zabiegów leczniczych (wyrażony średnią liczbą spor/pszczołę/rodzinę w mln) Nosema levels in bee colonies before and after treatment (mean no. of spores per bee in millions)
| Grupa – Group | 1994 r. Przed leczeniem before treatment | 1994 r. Po leczeniu after treatment | 1995 r. Przed leczeniem before treatment | 1995 r. Po leczeniu after treatment |
|---|---|---|---|---|
| I. syrop w podkarmiaczkach górnych — sugar syrup in upper feeders | 14,29 | 2,87 | 4,19 | 0,35 |
| II. syrop w podkarmiaczkach bocznych — sugar syrup in brood nest side feeders | 10,96 | 4,18 | 4,34 | 0,52 |
| III. syrop – oprysk — sugar syrup – spraying | 12,57 | 0,38 | 4,59 | 1,63 |
| IV. cukier puder – opylanie — powdered sugar – dusting | 11,33 | 0,33 | 6,71 | 0,54 |
| V. cukier puder – podkarmiaczki ramkowe — powdered sugar in frame feeders | 12,31 | 3,80 | 4,04 | 1,36 |
| VI. cukier puder – pakiety foliowe (94) i płytki lukrowe (95) — powdered sugar in plastic bags (1994) and icing plates (1995) | 12,87 | 5,12 | 6,03 | 0,31 |
| VII. cukier kryształ – podkarmiaczki górne — cristal sugar in upper feeders | 13,65 | 3,99 | 4,73 | 1,19 |
| VIII. kontrola – czysty syrop cukrowy w podkarmiaczkach bocznych — nonmedicated sugar syrup in brood nest side feeders | 16,47 | 6,31 | 5,22 | 1,69 |
| Ogółem – Total | 13,05 | 3,37 | 4,98 | 1,07 |
| Grupa – Group | 1996 r. Przed leczeniem before treatment | 1996 r. Po leczeniu after treatment | Po leczeniu after treatment X z 2 lat – from 2 years | Po leczeniu after treatment X̄ z 3 lat – from 3 years |
|---|---|---|---|---|
| I. syrop w podkarmiaczkach górnych — sugar syrup in upper feeders | 9,02 | 0,70 | 1,11ab | 0,85ab |
| II. syrop w podkarmiaczkach bocznych — sugar syrup in brood nest side feeders | 8,53 | 1,06 | 1,17ab | 1,07b |
| III. syrop – oprysk — sugar syrup – spraying | 9,84 | 0,40 | 0,49a | 0,43a |
| IV. cukier puder – opylanie — powdered sugar – dusting | 8,78 | 0,19 | 0,38a | 0,31a |
| V. cukier puder – podkarmiaczki ramkowe — powdered sugar in frame feeders | 2,35c | |||
| VI. cukier puder – pakiety foliowe (94) i płytki lukrowe (95) — powdered sugar in plastic bags (1994) and icing plates (1995) | 2,38c | |||
| VII. cukier kryształ – podkarmiaczki górne — cristal sugar in upper feeders | 1,93bc | |||
| VIII. kontrola – czysty syrop cukrowy w podkarmiaczkach bocznych — nonmedicated sugar syrup in brood nest side feeders | 1,53 | 1,53 | 3,02cd | 2,39c |
| Ogółem – Total | 8,85 | 0,77 |
W roku 1996, przy dość wysokim porażeniu rodzin przed leczeniem (ogółem średnio 8.85 mln spor/pszczołę/rodzinę doświadczalną) stwierdzono najniższy poziom porażenia próbek pszczół pobranych po zakończeniu leczenia – średnia ogólna dla rodzin z wszystkich grup wyniosła 0.77 mln spor/pszczołę.
Analiza statystyczna porażenia rodzin pszczelich sporami N. apis po podaniu im leczniczych pokarmów cukrowych, uzyskanych po dwóch latach badań dla 8 utworzonych grup doświadczalnych, wykazała istotne różnice w stopniu porażenia rodzin pszczelich (tab.4).
Istotnie najmniejszą liczbę spor posiadały robotnice z rodzin opylonych cukrem pudrem z fumagiliną i opryskanych syropem cukrowym (0.38, 0.49 mln odpowiednio). Natomiast poziom porażenia rodzin pszczelich, którym lek podano w cukrze pudrze – w podkarmiaczkach ramkowych, w pakietach foliowych bądź płytkach lukrowych oraz w cukrze krysztale (grupa V, VI i VII), nie różnił się istotnie od poziomu porażenia rodzin pszczelich, które nie były leczone.
Analiza nasilenia nosemozy w rodzinach 5 grup leczonych przez 3 lata potwierdziła uzyskanie istotnie najmniejszego porażenia przy podawaniu pszczołom leku metodą III i IV (tab.4). Przy korzystaniu z podkarmiaczek bocznych do podawania leczniczego syropu cukrowego, po zakończeniu zabiegów uzyskano tylko nieco większe porażenie rodzin niż przy użyciu podkarmiaczek górnych. Wyniki wszystkich 4 grup różniły się istotnie od wyników grupy kontrolnej.
Ze względu na zróżnicowaną siłę rodzin tworzących grupy doświadczalne przeprowadzono analizę poziomu porażenia rodzin silnych i słabszych przed i po leczeniu, i nie stwierdzono między nimi różnic statystycznie istotnych.
Liczba spor N. apis przed i po leczeniu posłużyła do obliczenia procentowego zmniejszenia porażenia w rodzinach pszczelich, ilustrującego skuteczność terapeutyczną poszczególnych metod (tab.5).
W roku 1994 okazało się, że tylko w 3 grupach rodzin (I, III, IV) otrzymujących fumagilinę nastąpiło wyraźne zmniejszenie porażenia. W pozostałych zaś, porażenie zmniejszyło się prawie o taki sam procent, jak w grupie rodzin nie leczonych (VIII).
W roku 1995 różnica w zmniejszeniu porażenia w grupach rodzin leczonych w porównaniu do kontrolnej była już bardziej widoczna.
Natomiast w ostatnim roku badań, w którym fumagilinę podawano już tylko metodami uznanymi za najlepsze, uzyskano wprawdzie znaczne zmniejszenie porażenia w stosunku do jego poziomu przed rozpoczęciem zabiegów, ale różnica między tymi grupami a grupą kontrolną wynosiła zaledwie od 6,6 do 16,8%. Przyczyną tego było bardzo duże, samoistne zmniejszenie się porażenia w grupie rodzin nie leczonych (81,0%).
strona 146Tabela 5 Średnie zmniejszenie stopnia porażenia sporami N. apis rodzin pszczelich po wykonaniu zabiegów leczniczych (wyrażone w procentach) Average decreasing of the Nosema levels in bee colonies after treatment (expressed in percentage)
| Grupa – Group | 1994 r. | 1995 r. | 1996 r. | X̄ z 2 lat – from 2 years | X̄ z 3 lat – from 3 years |
|---|---|---|---|---|---|
| I. syrop w podkarmiaczkach górnych — sugar syrup in upper feeders | 79,9 | 91,6 | 92,2 | 83,8c | 88,6c |
| II. syrop w podkarmiaczkach bocznych — sugar syrup in brood nest side feeders | 61,9 | 88,0 | 87,6 | 77,3bc | 83,0bc |
| III. syrop – oprysk — sugar syrup – spraying | 96,9 | 64,5 | 95,9 | 92,6d | 94,3d |
| IV. cukier puder – opylanie — powdered sugar – dusting | 97,0 | 91,9 | 97,8 | 95,0d | 95,9d |
| V. cukier puder – podkarmiaczki ramkowe — powdered sugar in frame feeders | 69,1 | 66,3 | 65,0a | ||
| VI. cukier puder – pakiety foliowe (94) i płytki lukrowe (95) — powdered sugar in plastic bags (1994) and icing plates (1995) | 60,2 | 78,3 | 66,2a | ||
| VII. cukier kryształ – podkarmiaczki górne — cristal sugar in upper feeders | 70,8 | 74,8 | 70,7ab | ||
| VIII. kontrola – czysty syrop cukrowy w podkarmiaczkach bocznych — nonmedicated sugar syrup in brood nest side feeders | 61,6 | 67,6 | 81,0 | 60,6a | 69,7a |
Analiza procentowego zmniejszenia porażenia po przeprowadzeniu zabiegów leczniczych (zarówno dla 2 jak i 3 lat – tab.5) wykazała, że opylanie i opryskiwanie chorych rodzin spowodowało istotnie większe obniżenie infekcji w porównaniu do innych sposobów podawania fumagiliny, niezależnie od początkowego poziomu porażenia robotnic. Metody podawania fumagiliny zastosowane w grupach V, VI, VII nie wpłynęły istotnie na obniżenie poziomu porażenia chorych rodzin, gdyż po zakończeniu leczenia był on zbliżony do poziomu porażenia rodzin kontrolnych.
Wyniki uzyskane na podstawie oceny porażenia rodzin pszczelich przed i po wykonaniu zabiegów leczniczych oraz po analizie procentowego zmniejszenia porażenia, pozwalają stwierdzić, że skuteczność terapeutyczna fumagiliny zależy zarówno od rodzaju pokarmu jak i sposobu jego aplikacji. Zastosowanie jako nośnika dla fumagiliny cukru pudru podanego rodzinom w formie opylania oraz syropu cukrowego w formie oprysku zapewnia najwyższą skuteczność zabiegów leczniczych, pozwalających na obniżenie początkowego poziomu inwazji N. apis o około 95,0 i 93,0% odpowiednio. Typ podkarmiaczki (górna, boczna) w niewielkim stopniu wpływa na skuteczność terapeutyczną fumagiliny podanej w syropie cukrowym. Pozostałe metody podawania fumagiliny nie powinny być stosowane przy leczeniu nosemozy pszczół, ponieważ nie wpływają w sposób istotny na
strona 147obniżenie liczby spor N. apis w chorych rodzinach. Na zmniejszenie stopnia porażenia rodzin pszczelich sporami N. apis, poza podawaniem leku duży wpływ mają inne czynniki (np. klimatyczno-pożykowe). Poziom porażenia rodzin pszczelich poddanych leczeniu jest wypadkową działania fumagiliny i wpływu czynników środowiskowych.
- Wyniki oceny obecności leczniczych pokarmów cukrowych w plastrach rodzin doświadczalnych po zakończeniu leczenia. Po upływie tygodnia od zakończenia podawania rodzinom pszczelim leczniczych pokarmów cukrowych przeprowadzano przegląd rodzin doświadczalnych. Wszystkie plastry oglądano obustronnie i sprawdzano zabarwienie znajdującego się w nich pokarmu, w celu stwierdzenia złożonych ewentualnie w komórkach plastrów leczniczych pokarmów cukrowych. Równolegle do wzrokowej oceny zapasów, z każdej rodziny pobierano próbkę pszczół do badania zabarwienia przewodów pokarmowych (tab.6).
Tabela 6 Obecność zabarwionych pokarmów cukrowych w plastrach rodzin doświadczalnych (podano liczbę rodzin, u których je stwierdzono) i pszczół z zabarwionymi przewodami pokarmowymi w pobranych próbkach (wyrażone w %) Presence of coloured sugar food in combs of experimental bee colonies (number of colonies) and bees with coloured alimentary canals in taken samples (expressed in percentage)
| Grupa – Group | 1994 r. * | 1994 r. ** | 1995 r. * | 1995 r. ** | 1996 r. * | 1996 r. ** |
|---|---|---|---|---|---|---|
| I. syrop w podkarmiaczkach górnych — sugar syrup in upper feeders | 3 | 15 | 3 | 40 | 2 | 89 |
| II. syrop w podkarmiaczkach bocznych — sugar syrup in brood nest side feeders | 1 | 5 | 3 | 30 | 2 | 70 |
| III. syrop – oprysk — sugar syrup – spraying | 0 | 6 | 0 | 18 | 0 | 10 |
| IV. cukier puder – opylanie — powdered sugar – dusting | ? | 55 | ? | 17 | ? | 52 |
| V. cukier puder – podkarmiaczki ramkowe — powdered sugar in frame feeders | 0 | 15 | 0 | 21 | ||
| VI. cukier puder – pakiety foliowe (94) i płytki lukrowe (95) — powdered sugar in plastic bags (1994) and icing plates (1995) | 0 | 1 | 0 | 9 | ||
| VII. cukier kryształ – podkarmiaczki górne — cristal sugar in upper feeders | 1 | 10 | 0 | 21 | ||
| VIII. kontrola – czysty syrop cukrowy w podkarmiaczkach bocznych — nonmedicated sugar syrup in brood nest side feeders | 3 | 7 | 4 | 33 | 4 | 26 |
- – zabarwieienie plastrów – coloured combs
** – zabarwienie p.pok. – coloured alimentary canals
strona 148Tabela 7 Średnia siła rodzin doświadczalnych przed leczeniem i po upływie miesiąca od zakończenia leczenia, wyrażona liczbą plastrów obsiadanych obustronnie Average colony strength before treatment and after outflow of the one month from ends of treatment
| Grupa – Group | 1994 r. * | 1994 r. ** | 1995 r. * | 1995 r. ** | 1996 r. * | 1996 r. ** |
|---|---|---|---|---|---|---|
| I. syrop w podkarmiaczkach górnych | 4,0 | 7,2 | 3,9 | 6,2 | 4,4 | 7,0 |
| II. syrop w podkarmiaczkach bocznych | 3,8 | 4,8 | 3,9 | 7,4 | 4,0 | 7,6 |
| III. syrop – oprysk | 4,0 | 6,0 | 3,9 | 5,2 | 4,6 | 6,8 |
| IV. cukier puder – opylanie | 4,1 | 6,6 | 3,7 | 7,0 | 4,2 | 6,6 |
| V. cukier puder – podkarmiaczki ramkowe | 3,8 | 5,6 | 3,9 | 6,0 | ||
| VI. cukier puder – pakiety foliowe (94) i płytki lukrowe (95) | 4,3 | 6,6 | 3,6 | 7,0 | ||
| VII. cukier kryształ – podkarmiaczki górne | 4,4 | 4,8 | 3,7 | 7,6 | ||
| VIII. kontrola – czysty syrop cukrowy w podkar. bocznych | 4,1 | 7,0 | 3,4 | 8,0 | 4,5 | 7,2 |
| Ogółem – Total | 4,0 a | 6,0 b | 3,7 a | 6,8 b | 4,3 a | 7,0 b |
| Grupa – Group | X̄ z 2 lat – from 2 years * | X̄ z 2 lat – from 2 years ** | X̄ z 3 lat – from 3 years * | X̄ z 3 lat – from 3 years ** |
|---|---|---|---|---|
| I. syrop w podkarmiaczkach górnych | 3,9abc | 6,7d | 4,1a | 6,8b |
| II. syrop w podkarmiaczkach bocznych | 3,8ab | 6,1bcd | 3,9a | 6,6b |
| III. syrop – oprysk | 3,9abc | 5,6abc | 4,0a | 6,0b |
| IV. cukier puder – opylanie | 3,9abc | 6,8d | 4,0a | 6,7b |
| V. cukier puder – podkarmiaczki ramkowe | 3,8ab | 5,8abc | ||
| VI. cukier puder – pakiety foliowe (94) i płytki lukrowe (95) | 3,9abc | 6,8d | ||
| VII. cukier kryształ – podkarmiaczki górne | 4,0abc | 6,2cd | ||
| VIII. kontrola – czysty syrop cukrowy w podkar. bocznych | 3,7a | 7,5d | 4,0a | 7,2b |
| Ogółem – Total | 3,9a | 6,4b | 4,0a | 6,7b |
- – Przed leczeniem – before treatment
** – Po leczeniu – after treatment
Podczas przeglądów, w grupach rodzin, które otrzymywały syrop cukrowy zaobserwowano obecność w komórkach plastrów „niebieskiego
strona 149syropu”. We wszystkich przypadkach były to rodziny, które pobrały podczas leczniczego karmienia powyżej 2,5 l syropu. Największą ilość barwnego syropu stwierdzono w zapasach rodzin kontrolnych. W rodzinach opryskiwanych syropem cukrowym nie zauważono jego obecności w plastrach. W grupie rodzin opylanych cukrem pudrem powyższe obserwacje były utrudnione, ponieważ podczas opylania plastry uległy zabarwieniu. Nie zauważono jednak cukru pudru ani na dnie ula, ani w komórkach. Jednak z tego względu, w odpowiednich rubrykach tabeli 6 postawiono znak zapytania. Nie zauważono również zabarwionych zapasów w rodzinach pszczelich, które otrzymały pokarmy stałe (grupa V, VI, VII).
Wyniki oceny zabarwienia przewodów pokarmowych pszczół w próbkach pobranych w tym samym czasie niezupełnie pokrywały się ze wzrokową oceną plastrów, bowiem w próbkach wszystkich grup były obecne pszczoły, które posiadały zabarwione przewody pokarmowe.
Największy procent pszczół z zabarwionymi przewodami pokarmowymi był w próbkach pobranych w roku 1996.
- Ocena siły rodzin pszczelich po zakończeniu leczenia Nie stwierdzono istotnych różnic między latami w średniej sile rodzin wszystkich grup przed leczeniem jak i po leczeniu (tab.7). Natomiast w każdym roku różnice między siłą rodzin przed i po leczeniu były istotne. Średnio siła rodzin wzrosła o 2 plastry w roku 1994 i 1995, i o 3 plastry w roku 1996. W roku 1994, po upływie miesiąca od zakończenia leczenia osypało się 5 rodzin pszczelich, po jednej z grup I, V, VI, VII, i VIII. Wszystkie należały do grupy rodzin słabszych. Mimo tego faktu, średnia siła w tych grupach po leczeniu nie różniła się od pozostałych.
- Ocena pracochłonności poszczególnych metod podawania fumagiliny Najmniejszego nakładu pracy wymagało przygotowanie i podanie tych pokarmów, które (na podstawie wcześniejszych obserwacji) nie dają dobrych efektów podczas wiosennego leczenia nosemozy pszczół (grupa V, VI, VII) (tab.8). Najbardziej pracochłonne zaś, okazało się podawanie fumagiliny w syropie cukrowym, w podkarmiaczkach (przy 5-cio krotnej aplikacji).
W przeprowadzonej analizie, nie uwzględniono czasu potrzebnego na dojazd do pasieki. W przypadku jej znacznego oddalenia, przy jednoczesnym korzystaniu z metod wymagających wykonania kilku zabiegów, powiększy on w sposób istotny pracochłonność tych metod.
strona 150Tabela 8 Przbliżony czas potrzebny do przygotowania poszczególnych pokarmów cukrowych i przeprowadzanie zabiegów leczniczych (dla jednej rodziny, w min.) Time necessary to preparing of each sugar foods and removals of curative interventions (counted for 1 colony and expressed in minute)
| Grupa – Group | Przygotowanie całkowitej dawki pokarmu Preparation of the entire medicated food doses | Wykonanie 1 zabiegu one medication | Wykonanie wszystkich zabiegów all medication | Razem Summary |
|---|---|---|---|---|
| I. syrop w podkarmiaczkach górnych — sugar syrup in upper feeders | 30 | 5 | 25 | ~60 |
| II. syrop w podkarmiaczkach bocznych — sugar syrup in brood nest side feeders | 30 | 5 | 25 | ~60 |
| III. syrop – oprysk — sugar syrup – spraying | 10 | 10 | 30 | ~40 |
| IV. cukier puder – opylanie — powdered sugar – dusting | 10 | 10 | 20 | ~30 |
| V. cukier puder – podkarmiaczki ramkowe — powdered sugar in frame feeders | 15 | 5 | 5 | ~20 |
| VI. cukier puder – pakiety foliowe (94) i płytki lukrowe (95) — powdered sugar in plastic bags (1994) and icing plates (1995) | 15 | 5 | 5 | ~20 |
| VII. cukier kryształ – podkarmiaczki górne — cristal sugar in upper feeders | 10 | 5 | 5 | ~15 |
DYSKUSJA
W przeprowadzonych badaniach, wpływ rodzaju i sposobu podawania pokarmów cukrowych na skuteczność terapeutyczną fumagiliny oceniano na podstawie kilku parametrów.
Ocena ilości pobranych przez rodziny pszczele pokarmów i s.a. leku wykazała, iż najlepsze wykorzystanie pokarmów cukrowych, a tym samym i s.a leku, sięgające 100% zapewnia rodzinom pszczelim opylenie cukrem pudrem bądź opryskiwanie syropem cukrowym. Fakt ten został potwierdzony wynikami badań nad szybkością pobierania i rozprzestrzeniania się tych pokarmów pomiędzy osobnikami rodzin pszczelich (Pohorecka 1999). W badaniach autorki w obydwu tych grupach uzyskano również najwyższą skuteczność zabiegów leczniczych. Poziom porażenia po leczeniu wynosił w nich zaledwie 0.31 i 0.43 mln. spor/pszczołę/rodzinę, co odpowiada obniżeniu poziomu zakażenia o około 95% i 94% odpowiednio. Uzyskane wyniki są zgodne z wynikami Furgali i Gochnauera (1969), którzy opylając
strona 151chore rodziny dwukrotnie 30-oma gramami cukru pudru z fumagiliną uzyskali obniżenie inwazji do podobnego poziomu.
Podawanie fumagiliny w syropie cukrowym, w podkarmiaczkach górnych i bocznych zapewniało jej wykorzystanie tylko w 50-60%, co zgodnie z Bailey’em (1981) jest dawką zbyt małą do skutecznego zwalczania pasożyta N. apis.
Rodziny pszczele pobrały najmniejszą część podanego im leczniczego cukru pudru z pakietów foliowych, płytek lukrowych i podkarmiaczek ramkowych, mimo, iż dawki tych pokarmów były małe (do 200 g) oraz cukru kryształu z podkarmiaczek górnych (do 400 g). W rodzinach z tych grup, nasilenie infekcji po leczeniu nie różniło się istotnie od nasilenia nosemozy w rodzinach kontrolnych – nie leczonych.
Autorzy, którzy podawali te same rodzaje pokarmów, uzyskali odmienne wyniki. Różnice te mogą wynikać z faktu, że Szabo i Heikel (1987 b) podawali rodzinom pszczelim fumagilinę w bardzo małych ilościach cukru kryształu (5 łyżeczek od herbaty/rodzinę). Stwierdzili oni (na podstawie obniżenia poziomu infekcji), że cukier kryształ może być nośnikiem fumagiliny. Natomiast Wyborn i McCutchon (1987) pomimo iż podawali fumagilinę w bardzo dużych ilościach cukru pudru (3,2 kg), w podkarmiaczkach górnych, nie odnotowali jego słabego spożycia, stwierdzając jednocześnie znaczne zmniejszenie się nasilenia nosemozy w rodzinach. Na tej podstawie uważają, że jest to metoda na równi skuteczna z podawaniem fumagiliny w syropie cukrowym.
W badaniach własnych autorki, metody te uznano za nieprzydatne przy wiosennym leczeniu nosemozy pszczół, mimo ich najmniejszej pracochłonności.
Najwyższy poziom porażenia rodzin pszczelich sporami N. apis przed leczeniem zanotowano w pierwszym roku badań. W tym też roku, odnotowano najwyższy poziom porażenia rodzin pszczelich po leczeniu. Mała skuteczność zabiegów terapeutycznych w roku 1994 mogła być spowodowana zarówno pobraniem przez rodziny pszczele niewielkich ilości leczniczych pokarmów (poza grupą III i IV) jak i wysokim porażeniem początkowym.
Najwyraźniejsze zmniejszenie się poziomu porażenia we wszystkich grupach (także w kontrolnej) nastąpiło w roku 1996. W tym roku, w grupie rodzin nie leczonych porażenie zmniejszyło się samoistnie o 80%. Na ten fakt mogły mieć wpływ bardzo dobre warunki pogodowe (najlepsze ze wszystkich lat badań) sprzyjające oblotom pszczół i rozwojowi rodzin oraz niski poziom porażenia rodzin przed leczeniem.
strona 152WNIOSKI
- Zarówno rodzaj pokarmu cukrowego jak i sposób jego aplikacji istotnie wpływa na skuteczność terapeutyczną podanej w nich fumagiliny.
- Najlepsze efekty terapeutyczne wiosennego zwalczania nosemozy pszczół zapewnia dwukrotne opylenie cukrem pudrem chorych rodzin.
- Przy stosowaniu syropu cukrowego jako nośnika fumagiliny największą skuteczność wiosennego leczenia nosemozy pszczół zapewnia podanie go w formie oprysku.
- Przy podawaniu leczniczego syropu cukrowego w podkarmiaczkach, rodzinom słabszym powinno podawać się syrop w podkarmiaczkach górnych, mniej wychładzających gniazdo.
- Niezależnie od metody podawania leczniczych pokarmów istnieje konieczność różnicowania dawek pokarmowych dla rodzin silnych i słabych.
- Cukier puder podany w pakietach foliowych, płytkach lukrowych i podkarmiaczkach ramkowych oraz cukier kryształ, nie powinny być stosowane wiosną do podawania w nich fumagiliny rodzinom chorym na nosemozę.
- Przy podawaniu większych ilości syropu cukrowego część leczniczego pokarmu przechodzi do zapasów.
- Zabiegi opylania i opryskiwania (łącznie z przygotowaniem pokarmu) są mniej kosztowne i pracochłonne od tradycyjnych metod podawania syropu cukrowego w podkarmiaczkach, a przy tym bardziej od nich skuteczne.
LITERATURA
Austin G.H. (1955)- Fumagillin in sugar syrup as a control for nosema disease. Bee Wld 36(6): 109-113.
Bailey L. (1955)- The infection of the ventriculus of the adult honey bee by Nosema apis Z. Parasitology 45(1): 86-94.
Bailey L. (1981)- Honey bee pathology. Academic Press London, ss:23-28.
Bobrzecki J. (1975)- Wpływ różnych poziomów nosemozy na produkcyjność rodzin pszczelich. Zesz. Nauk. ART Olsztyn, Zootechnika, 5: 87-96.
Cantwell G.E. (1970)- Standard methods for counting Nosema spores. Am. Bee J. 110: 222-223.
Cantwell G.E., Shimanuki H. (1969)- The effect of heat treatment on nosema disease infected and uninfected colonies of honey bees. J. apic. Res. 8(1): 45-48.
Doull K.M., Eckert J.E. (1962)- A survey of the incidence of nosema disease (Nosema apis Z.) of the honey bee in California. J. Econ. Ent. 55: 313-317.
Dyess E.G., Wilson W.T. (1978)- Sasonal variation in honey bee gut flora resulting from Nosema infection and pollen deprivation. J. Kans. Ent. Soc. 51(2): 226-234.
strona 153Farrar C.L. (1942)- Nosema disease contributes to winter losses and queen supersedure. Glean. Bee Cult. 70: 660-661,701.
Fries I. (1988a)- Infectivity and multiplication of Nosema apis Z. in the ventriculus of the honey bee. Apidologie 19(3): 319-328.
Fries I. (1988b)- Comb replacement and nosema disease (Nosema apis Z.) in honey bee colonies. Apidologie 19(4): 343-354.
Furgala B., Boch R. (1970)- The effect of Fumidil-B, Nosemack and Humatinon on Nosema apis . J. apic. Res. 9(2): 79-85.
Furgala B., Gochnauer T.A. (1969)- Chemotherapy of nosema disease. Effect of treatment method with Fumidil – B. Am. Bee J. 109: 380-381, 392.
Jeffree E.P., Allen M.D. (1956)- The influence of colony size and of nosema disease on the rate of population loss in winter. J. Econ. Ent. 49:831-834.
Landerkin G.B., Katznelson H. (1957)- Stability of antibiotics in honey and sugar syrup as affected by temperature. Appl. Microbiol. 5(3): 152-154.
Langridge D.F. (1961)- Nosema disease of the honeybee and some investigations into its control in Victoria, Australia. Bee Wld 42:36-40.
L’Arrivee J.C.M. (1965)- Tolerance of honey bees to nosema disease. J. Invertebr. Pathol. 7(4): 408-413.
Lehnert T. (1977)- Comparing methods of feeding Fumidil-B for nosema control in honey bees. Am. Bee J. 117:700-701.
Levine N.D., Corliss J.O., Cox F.E.G., i inni (1980)- A newly revised classification of the Protozoa. J. Protozool. 27:37-58.
Matheson A. (1996)- World bee health update 1996. Bee Wld 77 (1): 45-51
Moeller F.E. (1962)- Nosema disease control in package bees. Am. Bee J. 102(10): 390-392.
Moeller F.E. (1972)- Effects of emerging bees and of winter flights on nosema disease in honeybee colonies. J. apic. Res. 11(2): 117-120.
Moffet J.O., Lackett J.J., Hitchcock J.D. (1969)- Compounds tested for control of nosema in honey bees. J. Econ. Ent. 62(4): 886-889.
Morse A., Shimanuki H. (1978)- Protozoa. ss:321-322 in Honey Bee Pests, Predators and Diseases. ed. R.A.Morse . Cornell Univ. Press, Ithaca.
Pickard R.S., El-Shemy A.A.M. (1989)- Seasonal variation in the infection of honeybee colonies with Nosema apis Zander. J. apic. Res. 28(2): 93-100.
Pohorecka K. (1999)- Wpływ rodzaju i sposobu podawania leczniczych pokarmów cukrowych na ich pobieranie i rozprzestrzenianie się w rodzinach pszczelich. Pszczeln. Zesz. Nauk. 43(1).
Potejkina E.A. (1960)- Fizjołogčeskije sostajanije pčeł osjeniu i prodołżitelnost’ich żizni pri nozematozie. Pčełovodstvo 37(9): 18-19.
strona 154Szabo T.I., Heikel D.T. (1987a)- Effect of fumagillin treatment on nosema infection, survival and populations of overwintering honeybee colonies. J. apic. Res. 26(3): 186-190.
Szabo T.I., Heikel D.T. (1987b)- Effect of dry fumagillin feeding on spring nosema spore counts in overwintered colonies. Am. Bee J. 127(3): 210-211.
Wilde J. (1996)- Effect of fumegillin treatment during winter on the development and productivity of honey bee colonies. Ann. Univer. Mariae Curie-Skłodowska, Sectio DD, Medicina Veterinaria 51(19): 155-166.
Williams J.L. (1973)- Fumagillin – treated extender patties ineffective for nosema control in nuclei. Am. Bee J. 113: 58-59.
Woyke J. (1984)- Increases in life span, unit honey productivity and honey surplus with fumagillin treatment of honey bees. J. apic. Res. 23: 209-212.
Wyborn M.H., McCutcheon D.M. (1987)- A comparison of dry and wet fumagillin treatments for spring nosema disease suppression of overwintered colonies. Am. Bee J. 127: 207-209.
Zander E. (1909)- Tierische Parasiten als Krankenheitserreger bei der Biene. Leipzig. Bienenztg 24:147-150.
EFFICIENCY OF THE TREATMENT NOSEMA DISEASE WITH FUMAGILLIN GIVEN IN DIFFERENT FORMS SUGAR FOODS
K. Pohorecka
Summary
The studies were performed in the Bee Division of the Research Institute of Pomology and Floriculture in Pulawy in the years 1994 to 1996. Experiments involved one hundred and fifty bee colonies with Carniolan and Caucasian queens infected naturally with the protozoan Nosema apis.
Bees were assigned into 8 groups with regard to the kind and manner of application of sugar feed considered a fumagillin carrier. Groups 1 to 8 feed sugar syrup in upper feeders, sugar syrup in side brood nest feeders, sugar syrup – spraying, powdered sugar – dusting, powdered sugar in frame feeders, powdered sugar in plastic bags (1994) and icing plates (1995), cristal sugar in upper feeders, and sugar syrup in side feeders (control bees), respectively. Each sort of sugar feed (except for the controls) was fortified with the therapeutic preparation Fumagillin DCH. The total therapeutic dose of Fumagillin DCH was 4 g per bee colony.
Estimations and observations concerning the amount of the feed and preparation intake, the rate of bee colonies affected with the parasite N. apis before and after treatment, presence of therapeutic sugar feed in combs after treatment termination, strength of bee
strona 155colonies 1 month after treatment termination and labour consumption of the methods used were carried out during the experimental period.
The therapeutic effectiveness of fumagillin was found to depend on the sort of sugar feed and the manner of its application. In Spring, the spraying of bee colonies with sugar syrup or dusting with powdered sugar forced the colonies to eat nearly the total amount of the therapeutic dose of feed. The application of the procedures decreased the rate of parasite infection by 95%; differences were significant in comparison to those found in the remaining groups. Application of fumagillin in feeders with sugar syrup was attributed to a 50% to 60% effectiveness. The type of feeders failed to affect significantly the treatment effectiveness, however, upper feeders had a more beneficial influence on weaker bee colonies. Bees ate powdered sugar applied in plastic bags, glaze plates and frame feeders, and crystal sugar at an extremely low level in Spring so the rate of nosemosis in colonies with feeders was similar to that in untreated bees. The above feeders cannot be used in bees during Spring treatment of nosemosis despite the fact that the involved methods were less laborious and fumagillin was not found in stores. In spite of the methods of the therapeutic feed administration the feed doses need to be differentiated when the strength of the bee colony treated is of concern.
Keywords: nosema disease, control, fumagillin.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 134: „L’Arrive 1965″ → L’Arrivee 1965
- s. 135 i 151, 2×: „McCutchon” → McCutcheon
- s. 137, tab. 1: „19.04-05.05.1995″ → 19.04-05.05.1994
- s. 137–154, tabele i streszczenie, 9×: „cristal sugar” → crystal sugar
- s. 140, tab. 2: „strengt” → strength
- s. 142, tab. 3: „Gruop” → Group
- s. 142, tab. 3: „oprysk — ugar syrup” → oprysk — sugar syrup
- s. 147, tab. 6: „zabarwieienie” → zabarwienie
- s. 150, tab. 8: „Przbliżony” → Przybliżony
- s. 152, piśmiennictwo: „Sasonal” → Seasonal
- s. 154, piśmiennictwo: „fumegillin” → fumagillin
- s. 154, streszczenie: „one hundred and fifty” → one hundred and five
