WRAŻLIWOŚĆ PSZCZÓŁ NA DZIAŁANIE NIEKTÓRYCH NAWOZÓW DOLISTNYCH W BADANIACH LABORATORYJNYCH
tekst: Michał Gromisz
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XLIII, 1999 — Michał Gromisz
strona 157PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XLIII 1999
Michał Gromisz
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Streszczenie
Nawozy dolistne Insol 5 i Insol 6, zawierające w swoim składzie mikroelementy, są dla pszczół bezpieczne w stężeniach stosowanych w agrotechnice. Mocznik jako nawóz dolistny może wywoływać zatrucia pszczół w sposób istotny, jeżeli spożywają go one w dawkach ponad 2 mg na pszczołę. Do tego pułapu pszczoły pobierają mocznik chętnie, niezależnie od jego stężenia w syropie.
Słowa kluczowe: pszczoła miodna, nawozy dolistne, mikroelementy, mocznik, toksyczność.
WPROWADZENIE
W praktyce pszczelarskiej od czasu do czasu są sygnalizowane zatrucia pszczół nawozami mineralnymi (Gromiszowa 1980). Pogłówne nawożenie lasów, łąk i upraw polowych daje ku temu okazję, przede wszystkim gdy pszczoły pobierają wodę, w której rozpuszczone są nawozy mineralne. Coraz częstsze stosowanie form dolistnego dokarmiania roślin roztworem wodnym niektórych nawozów może zwiększać zagrożenie dla pszczół.
W dolistnym dokarmianiu roślin podawane są nawozy mineralne, jak i mikroelementy. Różne zestawy do tego celu mikroelementów produkuje Instytut Nawozów Sztucznych w Puławach. Podawane są one roślinom w roztworze wodnym, najczęściej z domieszką mocznika. Mocznik nawozowy, dwuamid kwasu węglowego, jest doskonałym źródłem azotu, podany w związku organicznym (NH2)2CO ulega szybko amonifikacji, a następnie nitryfikacji, i jest dobrze przyswajany przez rośliny.
W badaniach laboratoryjnych azot zawarty w moczniku i saletrze wapniowej był dla pszczół praktycznie nieszkodliwy, większe natomiast zagrożenie przedstawiała saletra amonowa (Gromiszowa 1980). Ale saletra amonowa użyta w nawożeniu pogłównym w zalecanych stężeniach nie
strona 158powinna powodować zatruć pszczół, natomiast mocznik może być przyczyną zatruć (Chorbiński, Tomaszewska 1995).
W tej pracy podejmujemy ocenę wrażliwości pszczół na działanie żołądkowe nawozów dolistnych Insol 5 i Insol 6 oraz mocznika.
METODYKA
Badania przeprowadzono w roku 1996 i 1997 w ramach oznaczania wrażliwości pszczół na działanie środków chemicznych stosowanych w rolnictwie. Część dotycząca nawozów dolistnych obejmowała ogółem 260 próbek pszczół, rasy kaukaskiej, kraińskiej i populacji nieselekcjonowanej. Nawozy dolistne, Insol 5 i Insol 6 oraz mocznik nawozowy, otrzymano z Instytutu Nawozów Sztucznych w Puławach. Insol 5 i Insol 6 w swoim składzie zawierają następujące mikroelementy (w % masy):
| Insol 5 | Insol 6 | |
|---|---|---|
| magnez | 2,0 | 5,0 |
| bar | 0,63 | 0,5 |
| miedź | 0,063 | 0,1 |
| żelazo | 0,19 | 0,4 |
| mangan | 0,38 | 0,73 |
| molibden | 0,006 | 0,001 |
| cynk | 0,25 | 0,3 |
Insol 5 przeznaczony jest do dokarmiania dolistnego rzepaku ozimego, w ilości 1-1,5 l/ha w stężeniu 0,3-0,5%, a Insol 6 – do dokarmiania roślin strączkowych, w dawce 2 l/ha w stężeniu 0,7%. Mocznik zawiera 46% azotu, w nawożeniu dolistnym zalecany jest jego 10-12% roztwór, pożądany w domieszce do Insolu 5.
Testowane pszczoły umieszczano w klateczkach po 20-25 sztuk i przetrzymywano w cieplarce utrzymującej temperaturę 24-26°C. Roztwory środków chemicznych podawano w syropie cukrowym na czas 1 doby, różnicując stężenie w następujących zakresach: Insol 5 do dwóch poziomów 0,4% i 0,5%, Insol 6 do siedmiu poziomów w przedziale 0,1-3,2%, mocznik również do siedmiu (0,4-12%). Codziennie usuwano z klateczek i liczono martwe osobniki, do czasu ubytku 75% pszczół.
Jako podstawową miarę szkodliwego działania środków chemicznych przyjęto śmiertelność pszczół po 72 godzinach obserwacji. Natomiast wskaźnikiem przeżywalności i długości życia pszczół w warunkach laboratoryjnych była liczba dni, które upływały do śmierci 25%, 50% i 75% pszczół w próbce (w klateczce). W celu wyeliminowania wpływu ubytków naturalnych pszczół na wskaźniki śmiertelnego działania preparatów, stosowano przeliczenia według wzoru Abbotta:
strona 159P=100(P_o–c):100-c
gdzie: P – odpowiada śmiertelności skorygowanej, P_o – śmiertelności obserwowanej i c – śmiertelności stwierdzonej w grupie kontrolnej, wyrażonych w procentach.
Wyniki liczbowe badań opracowano statystyczną metodą analizy wariancji, a istotność różnic oceniano testem Duncana przyjmując poziom wiarygodności 0,05. Część dotyczącą analizy statystycznej poziomu śmiertelności (wskaźniki śmiertelności) wykonano na wartościach przekształconych według wzoru Fremann’a-Tukey’a. Obliczono także współczynniki korelacji i współczynniki regresji pomiędzy zmiennymi.
WYNIKI
Insol 5 i Insol 6
Tabela 1 Spożycie syropu z domieszką nawozów dolistnych i śmiertelność pszczół Intake of syrup fortified with foliar fertilisers and the mortality of bees
| Nawóz Fertiliser | Liczba – Number: serii series | Liczba – Number: próbek pszczół of bee samples | Stężenie nawozu w syropie % Concentration of the fertiliser in syrup (in %) | Spożycie syropu mg/pszczołę Intake of syrup in mg per bee | Mikroelementy µg/pszczołę Microelements in µg per bee | Śmiertelność pszczół po 72 godz. % Mortality of bees after 72 hours (in %) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Insol 5 | 7 | 41 | 0,4-0,5 | 67,77 | 11,179 | 2,19 |
| 41 | 0 | 66,47 | 0 | 1,20 | ||
| Insol 6 | 2 | 12 | 0,7-0,8 | 60,58 | 33,876 | 3,48 |
| 12 | 0 | 60,66 | 0 | 3,92 | ||
| 4 | 24 | 0,7-0,8 | 43,28* | 24,542 | 4,50 | |
| 24 | 0 | 62,45* | 0 | 2,80 |
- różnice istotne
- significant differences
W tabeli 1 możemy odczytać, że domieszka nawozu dolistnego Insol 5 do syropu cukrowego nie obniżała jego spożycia przez pszczoły. Natomiast Insol 6 testowany w ten sam sposób wpływał na zmniejszenie u 2/3 próbek pszczół spożycia pokarmu średnio do 69,3%. W obu przypadkach podawano nawozy w stężeniach przyjętych w agrotechnice, które jednak dla Insolu 5 są niższe niż dla Insolu 6, 0,4% i 0,8%, jak i jest również mniejszy w nim ładunek mikroelementów, 40,47 mg wobec 87,89 mg w 1 ml. Stąd mogą wynikać zahamowania w pobieraniu syropu z domieszką Insolu 6, które jednak nie w każdym przypadku mają miejsce. Pszczoły są zatem w stanie pobierać duże
strona 160porcje mikroelementów, w naszych badaniach sięgały one średnio po 34 µg na pojedynczego osobnika. W każdym jednak przypadku nie stwierdzono wpływu wielkości dawek na wzrost śmiertelności pszczół. Nie szkodził zatem bezpośrednio pszczołom dopływ większych porcji mikroelementów do ich organizmów. Podobnie nie notowano zmian w przeżywalności pszczół w dłuższym okresie czasu. W sumarycznym ujęciu różnice przeciętnej długości życia pszczół były minimalne na niekorzyść 0,53 dnia dla Insolu 5 i 0,14 dnia dla Insolu 6 w porównaniu z grupami kontrolnymi. W dwóch jednak seriach na 13 wszystkich różnice były znaczniejsze i stwierdzono ich istotność: Insol 5 – 2,01 dnia i Insol 6 – 2,03 dnia. W pierwszym przypadku dawka mikroelementów wynosiła 11,910 µg na pszczołę, w drugim – 22,026 µg, były to największe spożyte porcje.
W ogólnej ocenie można przyjąć, że nawozy Insol 5 i Insol 6 w działaniu żołądkowym są nieszkodliwe dla pszczół, ale nie są zupełnie obojętne. Nieszkodliwość sprawdzała się laboratoryjnie przynajmniej w zakresie użycia ich w stężeniach zalecanych w nawożeniu dolistnym roślin. Zauważmy, że pszczoły pobierając mniejsze porcje syropu niż wynikałoby to z ich potrzeb życiowych, limitowały ilość przyswajanych mikroelementów, jak w przypadku Insolu 6.
W jednej serii badań zróżnicowano stężenie Insolu 6 w syropie do 6 poziomów, od najmniejszego 0,1% do najwyższego 3,2%. Skutki były następujące:
— po pierwsze nawóz dolistny pobierany w różnych stężeniach sprzyjał spożyciu syropu, przy stężeniu 0,2% w sposób istotny, przy wyższych natomiast zmniejszał spożycie do 1/2 – 1/3 notowanego w grupie kontrolnej (różnica istotna). Spadek spożycia zaznaczał się już przy stężeniu 0,8%, jakie jest zalecane w nawożeniu (ryc.1);
— po drugie ze wzrostem stężenia nawozów zwiększały się ich dawki spożywane przez pszczoły, do 10-krotnej ilości obserwowanej przy stężeniu 0,1%; w przybliżeniu na poziomie dawki 20 µg na pszczołę zmieniał się w pobieraniu syropu kierunek tendencji z wzrostowego na spadkowy (ryc.1);
— po trzecie w zakresie dawek mikroelementów do 30 µg wpływały one dodatnio na żywotność pszczół, w ciągu 3 dni ginęło ich mniej do 5% niż w grupie kontrolnej (różnica w granicach błędu), natomiast przy pobieraniu większych dawek mikroelementów śmiertelność wzrastała ponad naturalny ubytek pszczół, przy dawce 54 µg do 17,6% (różnica istotna).
W tej ocenie mikroelementy zawarte w Insolu 6 podawane w małych dawkach jakby służyły pszczołom, natomiast w wyższych dawkach – szkodziły im. Krańcowe skutki działania znalazły potwierdzenie, gdy oznaczono liczbę dni do ubytku 25% pszczół. Z uływem czasu różnice te jednak się zacierały, co
strona 161uwidaczniamy poniżej podając także liczbę dni, które upływają do śmierci 50% pszczół pobierających nawóz w różnych stężeniach (oznaczenia istotności w obrębie każdego poziomu śmiertelności):
| 25% | 50% | |
|---|---|---|
| 0% | 8,6 ab | 12,4 a |
| 0,1% | 8,8 ab | 11,5 a |
| 0,2% | 7,8 ab | 10,9 a |
| 0,4% | 10,2 b | 13,8 a |
| 0,8% | 10,5 b | 14,5 a |
| 1,6% | 8,3 ab | 11,9 a |
| 6,2% | 5,4 a | 12,1 a |
Praktycznie Insol 5 i Insol 6 jest bezpieczny dla pszczół nie tylko z racji stosowanych stężeń w nawożeniu dolistnym, ale przede wszystkim dzięki samoograniczeniom, które występują przy pobieraniu nadmiernej ilości mikroelementów.
Mocznik nawozowy
Tabela 2 Spożycie syropu bez (0%) i z 10-procentową domieszką mocznika (10%) w przeliczeniu na 1 pszczołę oraz ich śmiertelność po 72 godzinach; liczba powtórzeń – 6, seria 150997 – 5; oznaczenie istotności w obrębie każdej serii Intake of syrup without (0%) and with a 10% supplement of carbamide calculated per bee and the mortality rate after 72 hours; number of repetitions – 6, series 150997 – 5; calculation of significance in each series
| Seria A series | Kombinacja (stężenie) Combination (concentration) | Spożycie syropu w mg Syrup intake in mg | Dawka mocznika w mg Dose of carbamide in mg | Śmiertelność % Mortality rate in % |
|---|---|---|---|---|
| 180696 | 10% | 21,86 a | 1,834 | 7,79 b |
| 0 | 54,68 b | 0 | 1,88 a | |
| 090796 | 10% | 22,51 a | 1,842 | 10,68 a |
| 0 | 55,54 b | 0 | 4,40 b | |
| 160697 | 10% | 20,74 a | 1,796 | 13,95 a |
| 0 | 76,50 b | 0 | 1,36 a | |
| 240697 | 10% | 22,78 a | 1,972 | 14,17 b |
| 0 | 65,46 b | 0 | 2,57 a | |
| 150997 | 10% | 31,08 a | 2,715 | 16,77 b |
| 0 | 78,98 b | 0 | 0 a |
Mocznik w nawożeniu dolistnym jest stosowany także jako 10-procentowa domieszka do roztworu nawozu Insol 5. Podany w takim stężeniu pszczołom w syropie cukrowym powodował ograniczenie jego
strona 162spożycia średnio do 36% notowanego w grupach kontrolnych, które w pięciu seriach wynosiło 66,23 mg na pszczołę. Było ono jednak wysoce zróżnicowane w poszczególnych seriach, od 55 mg go 79 mg, podczas gdy dodatek mocznika sprowadzał tego rodzaju różnice do wąskiego przedziału, w zasadzie od 21 mg do 23 mg, średnio więc na poziomie 22 mg. Ta porcja syropu wnosiła do organizmu pszczoły 11,861 mg mocznika czyli 856 µg azotu. W naszych badaniach ta jego ilość wyznaczała w przybliżeniu próg, po przekroczeniu którego groźba zatrucia pszczół staje się istotna. Może działać więc tutaj swoisty mechanizm samoobrony, który tylko wyjątkowo zawodzi, jak w przypadku pszczół serii nr 150997. Spożyły one duże porcje syropu w ogóle, także z domieszką mocznika. Pobrały w nim po 1249 µg azotu, co wiązało się ze wzrostem śmiertelności do 17% (tab.2).
Tabela 3 Reakcja pszczół na dodatek mocznika do pokarmu; spożycie syropu naturalne i ubytek pszczół naturalny wyeliminowano (parametry grupy kontrolnej) Response of bees to a feed carbamide additive; natural intake of syrup and natural losses of bees were eliminated (values from the controls)
| Stężenie mocznika w syropie % Concentration of carbamide in syrup (in %) | Wskaźniki – Indexes: spożycie syropu mg Consumption of syrup in mg | Wskaźniki – Indexes: śmiertelność % Mortality rate (in %) | Dawka mocznika mg/pszczołę Carbamide dose in mg per bee |
|---|---|---|---|
| 0,375 | +22,89 | -1,01 | 0,1957 |
| 0,75 | +19,85 | -0,78 | 0,3845 |
| 1,5 | +12,23 | -0,79 | 0,7098 |
| 3,0 | +53,77 | -1,01 | 1,9608 |
| 6,0 | -21,98 | -0,82 | 1,9554 |
| 12,0 | -68,19 | +7,64 | 1,5037 |
Nasuwa się spostrzeżenie, że domieszka mocznika do syropu ma dla pszczół znaczenie nie jakościowe ale ilościowe. Inaczej mówiąc mocznikowi brakuje właściwości repelencyjnych w stosunku do pszczół. W jednej serii badań (nr 010796) podawano pszczołom ten nawóz w różnych stężeniach, od 0,375% do 12%. Spożycie syropu w grupie kontrolnej wynosiło 49,32 mg na pszczołę, a ich śmiertelność po 3 dniach sięgała 1%. Jeżeli te wyjściowe parametry uznamy jako skutek naturalnego zachowania się pszczół, to eliminując ten naturalny bieg możemy określać odpowiedzialność mocznika w zakresie ilościowym co do spożycia syropu i ubytku pszczół. Dla poszczególnych gradacji stężenia otrzymamy wskaźniki na plus lub minus, które przedstawiono w tabeli 3. Uzupełniamy je dodając, że spożycie syropu z 3% dodatkiem mocznika było istotnie większe niż w grupie kontrolnej, a z 12-procentową domieszką – istotnie mniejsze, natomiast ubytek pszczół różnił się istonie tylko przy stężeniu 12%. Niewielka domieszka mocznika
strona 163przydawała atrakcyjności dla syropu i pszczoły spożywały go do 1,55-ciu setnych raza więcej niż w grupie kontrolnej, ale w każdym przypadku pobrana dawka mocznika nie przekraczała 2 µg w przeliczeniu na pojedynczego osobnika. Pobieraniu syropu sprzyjało również niewielkie stężenie mocznika, tyle że tego związku gromadziło się wtedy stosunkowo niewiele w organiźmie pszczoły. W doraźnej ocenie nie szkodził on im. Te grupy pszczół z upływem dni wykazywały nawet większą żywotność niż pszczoły kontrolne, w przypadku stężenia 0,375% i 0,75% istotną, jak również istotną ale w odwrotnym kierunku te grupy pszczół, które spożywały mocznik w stężeniu 6% i 12% (tab.4). Można zatem przypuszczać, że syrop z mocznikiem pszczoły pobierają chętnie, a zahamowania jakie tutaj mogą mieć miejsce wynikają bądź z ograniczonych możliwości konsumpcyjnych pszczół, bądź zbliżania się do bariery, jaką stanowi dawka toksyczna. W jednym i drugim przypadku kluczową rolę odgrywa stężenie tego środka w syropie.
Tabela 4 Liczba dni jaka upływa do śmierci 25%, 50% i 75% pszczół po spożyciu syropu z domieszką mocznika w różnych stężeniach; istotność różnic oznaczano w obrębie każdego poziomu śmiertelności The number of days after the death of 25%, 50% and 75% of bees consuming syrup supplemented with carbamide given at various concentrations; significant differences were marked in each mortality level
| Mocznik – Carbamide: stężenie w syropie % concentration in syrup (in %) | Mocznik – Carbamide: dawka mg/pszczołę dose in mg per bee | Liczba dni do śmierci – Number of days before death: 25% pszczół 25% of bees | Liczba dni do śmierci – Number of days before death: 50% pszczół 50% of bees | Liczba dni do śmierci – Number of days before death: 75% pszczół 75% of bees |
|---|---|---|---|---|
| 0 | 0 | 10,4 b | 13,7 b | 15,7 b |
| 0,375 | 0,196 | 10,6 b | 13,7 b | 18,7 c |
| 0,75 | 0,384 | 9,4 b | 14,1 b | 18,3 c |
| 1,5 | 0,710 | 9,8 b | 13,1 b | 16,0 b |
| 3,0 | 1,959 | 8,8 b | 13,3 b | 15,7 b |
| 6,0 | 1,955 | 8,4 b | 10,5 a | 13,4 a |
| 12,0 | 1,504 | 6,2 a | 8,7 a | 12,9 a |
Miarę znaczenia dla pszczół stężenia mocznika w syropie spróbujemy scharakteryzować poprzez następujący zbiór współczynników korelacji, podanych według malejącej ich mocy:
- 0,924 – stężenie mocznika i spożycie syropu,
0,816 – stężenie mocznika i śmiertelność pszczół,
0,746 – stężenie mocznika i jego spożyte dawki.
Ponadto także współczynniki następujących związków:
- 0,735 – spożycie syropu z mocznikiem i śmiertelność pszczół,
0,673 – pobrana dawka mocznika i śmiertelność pszczół,
- 0,504 – spożycie syropu z mocznikiem i pobrana dawka mocznika.
Pierwsze trzy miejsca w tym zbiorze dotyczą stężenia mocznika w syropie i zależne od tej cechy ilości spożywanego syropu, pobieranie porcji tego preparatu i śmiertelność pszczół. Związek pomiędzy ilością spożywanego syropu oraz wielkością pobranych dawek mocznika a śmiertelnością ma o wiele mniejszą moc. Jedynie w ocenie związku tych parametrów z liczbą dni jakie upływają do śmierci 75% pszczół, stężenie mocznika w syropie zajmuje wysoką pozycję:
- 0,811 – pobrana dawka mocznika i liczba dni do śmierci 75% pszczół,
- 0,782 – stężenie mocznika i liczba dni do śmierci 75% pszczół,
0,669 – spożycie syropu z mocznikiem i liczba dni do śmierci 75% pszczół.
W agrotechnice rekomenduje się stosowanie mocznika łącznie z Insolem 5. Syrop z 10-procentowym dodatkiem mocznika i 0,8-procentowym Insolem 5 pszczoły pobierały w następujących ilościach /średnio z 4 serii w przeliczeniu na 1 pszczołę/:
| mg | % | |
|---|---|---|
| A. syrop | 68,90 | 100 |
| B. +Insol 5 | 69,12 | 100,3 |
| C. + mocznik | 24,12 | 35,0 |
| D. + Insol 5 + mocznik | 24,55 | 35,6 |
Że w grupie C i D wskaźnik spożycia syropu wynosił 35%, to były skutki działania mocznika, w grupie D nie złagodzonego jednak współdziałaniem Insolu 5, który nie wywoływał u pszczół oporu w pobieraniu pokarmu. W grupie D malała zatem dawka pobieranych mikroelementów w porównaniu z grupą B. Ich ilość i dawki mocznika oraz związany z nimi przyrost śmiertelności podajemy niżej w średnim ujęciu:
| A | B | C | D | |
|---|---|---|---|---|
| mikroelementy w µg/pszczołę | 0 | 11,847 | 0 | 4,120 |
| mocznik w mg/pszczołę | 0 | 0 | 2,079 | 2,134 |
| śmiertelność w % | 1,45 | 2,14 | 13,17 | 18,97 |
Dodatek mocznika do syropu wyraźnie wpływał na wzrost śmiertelności pszczół. Przy zbliżonej średniej jego dawce więcej jednak ginęło pszczół, które równolegle spożywały także Insol 5. Zatem Insol 5, który nie był groźny dla pszczół (grupa B), podany w parze z mocznikiem wspomagał jego toksyczne właściwości. W każdym jednak przypadku zwiększenie dawki
strona 165mocznika w syropie wpływało na wzrost śmiertelności pszczół. Moc tego związku charakteryzowana współczynnnikiem korelacji (r) była wysoka, wprawdzie wyższa dla grupy C (+mocznik) niż w grupie D (+mocznik +Insol 5), ale nas bardziej interesowały różnice wartości współczynników regresji (b):
| r | b | |
|---|---|---|
| C. + mocznik | 0,749 | 7,719 |
| D. + mocznik + Insol 5 | 0,940 | 10,564 |
Oznacza to, że wzrost o 1 mg dawki mocznika prowadził w naszym doświadczeniu do zwiększenia śmiertelności o 7,7% w grupie C, a o 10,6% w grupie D. Tę sytuację dobrze przedstawiają na rycinie 3 linie regresji, które mogą być interpretowane w zakresie podanych tam dawek mocznika (w grupie C – 1,7-2,7 mg, w grupie D – 1,3-2,7 mg). Inny przebieg linii regresji dla pszczół grupy D niż występuje w grupie C przyjmujemy jako skutek współdziałania pomiędzy Insolem 5 a mocznikiem, który jest źródłem toksyczności.
Wpływ środowiska hodowlanego
W badaniach mieliśmy do dyspozycji pszczoły rasy kraińskiej, kaukaskiej i rasowo bliżej nieokreślone. W testowaniu laboratoryjnym pszczoły każdej grupy zachowywały się swoiście, czy to w ilości pobieranego syropu w ogóle, czy reakcji na dodatek nawozów dolistnych. Gdy uwzględnimy w tej ocenie kompletne serie badań, w których nawozy dolistne użyte w czystej postaci były tylko fragmentem, to na 11 przypadków spożycie syropu różniło się istotnie w 5, a poziom śmiertelności w 6. Czynnik genetyczny miał więc tutaj niebagatelny wkład jako źródło zmienności. Powracając do nawozów dolistnych spróbujemy przedstawić znaczenie wynikających stąd tendencji.
Przeciętnie w 4 seriach badań pszczoły kraińskie (car) pobierały w ciągu doby więcej syropu cukrowego od pszczół kaukaskich (cau). W obu rasach zmniejszał spożycie syropu dodatek do niego mocznika, ale bardziej były wrażliwe na to pszczoły cau (mg/pszczołę):
| car | cau | |
|---|---|---|
| syrop | 66,18 | 56,80 |
| + mocznik | 23,50 | 16,56 |
Na jedną pszczołę car przypadało zatem 2,076 mg mocznika, a na pszczołę cau – 1,464 mg. Te dawki preparatu były odpowiedzialne za śmierć 16,01% pszczół car i 4,67% pszczół cau (naturalne ubytki wyeliminowano).
strona 166Wzrost dawki mocznika o 1,42 razy prowadził do zwiększenia o 3,43 razy w porównaniu pszczół car do rasy cau. W tym przypadku mocznik powodował większe straty wśród pszczół kraińskich niż kaukaskich, a to wynikało z pobierania większych dawek tego nawozu i mniejszej odporności na jego toksyczne działanie.
Mikroelementy zawarte w nawozach dolistnych praktycznie nie szkodziły pszczołom, w niektórych jednak przypadkach prowadziły do wzrostu śmiertelności, w różnych jednak zakresach w stosunku do pszczół rasy cau i pszczół należących do populacji nieselekcjonowanej. W uśrednieniu pszczoły obu tych grup pobierały podobne ilości syropu, 63,53 mg i 63,04 mg, i syropu z domieszką Insolu 6, 49,87 mg i 47,12 mg, a stąd trafiały do ich organizmów zbliżone dawki mikroelementów: 27,173 µg i 25,465 µg, które jednak w odbiorze dawały różniące się efekty z korzyścią dla pszczół cau. W obrębie poszczególnych serii wprawdzie różnice nie były istotne statystycznie, ale tendencja się utrzymywała i w sumarycznym rachunku stwierdzono istotny wzrost śmiertelności w grupie pszczół nieselekcjonowanych (nn):
| syrop | + mocznik | |
|---|---|---|
| cau w % | 1,63 a | 1,25 a |
| nn w % | 5,34 ab | 8,01 b |
Związek między dawkami mikroelementów a śmiertelnością przedstawiamy na rycinie 3. W przebiegu krzywych widzimy duże wahania, ale nie ujmują one pszczołom nieselekcjonowanym pierwszeństwa we wrażliwości na działanie mikroelementów. Jeżeli jest ono uwarunkowane genetycznie, czemu nie zaprzeczamy, to występuje tutaj różnego rzędu współdziałanie pomiędzy czynnikami genetycznymi i pozagenetycznymi. Musimy zawsze liczyć się z wystąpieniem zmienności na tym podłożu, o źródłach niełatwych do określenia, tym bardziej, że w praktyce pszczelarskiej mamy najczęściej trudności w definiowaniu genetycznym pszczół. Istotność współdziałania tego rodzaju potwierdzała się wielokrotnie w naszym testowaniu laboratoryjnym.
WNIOSKI
Nawozy dolistne zawierające tylko mikroelementy, Insol 5 i Insol 6, są bezpieczne dla pszczół w stężeniach stosowanych w agrotechnice.
Mocznik ze wzrostem dawki pobieranej przez pszczoły staje się dla nich toksyczny; w mniejszych dawkach, poniżej 2 mg na pszczołę, nie wywołuje doraźnych zatruć, ale obniża żywotność; pszczoły pobierają go z reguły do wysokości tej dawki krytycznej. W praktyce reakcja pszczół na działanie mocznika jest silnie skorelowana z jego stężeniem w pokarmie.
strona 167Mocznik podany w syropie cukrowym działa na pszczoły słabiej, niż podany jako domieszka do roztworu Insolu 5 w syropie.



LITERATURA
Chorbiński P., Tomaszewska B. (1995)- Toksyczność nawozów mineralnych dla pszczół w warunkach laboratoryjnych. Cz.1. Toksyczność mocznika i saletry amonowej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 39(2):79-86.
Gromisz Z. (1980)- Wstępne badania szkodliwości dla pszczół niektórych nawozów mineralnych. Pszczeln. Zesz. Nauk., 24:69-74.
SENSITIVITY OF BEES TO THE ACTION OF CERTAIN FOLIAR FERTILISERS IN LABORATORY INVESTIGATIONS
M. Gromisz
Summary
Insol 5, Insol 6, and carbamide comprising 5% of nitrogen are, among others, applied to foliar fertilisations. Insol 5 and Insol 6 contain at various proportion the following microelements: magnesium, barium, copper, iron, manganese, molybdenum, and zinc. The
strona 169agents spread on plants at recommended concentrations are practically not risky for bees. On the other hand, carbamide as a foliar fertiliser can be highly toxic in bees when the consumption of the agent is close 2 mg per bee. Bees willingly intake this fertiliser up to this level irrespective of its concentration in syrup. Carbamide added to Insol 5 and Insol 6 solutions (recommendations) produces a more toxic action in comparison to that resulted from carbamide given as a pure compound.
Keyword: honey bee, foliar fertilisers, microelements, carbamide, toxicity.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 159: „Fremann’a” → Freeman’a
- s. 160: „uływem” → upływem
- s. 162: „go 79 mg” → do 79 mg
- s. 162: „11,861 mg” → 1,861 mg
- s. 162: „istonie” → istotnie
- s. 163: „nie przekraczała 2 µg” → nie przekraczała 2 mg
- s. 165: „współczynnnikiem” → współczynnikiem
- s. 168, ryc. 3: „does of microelements” → doses of microelements
- s. 168, streszczenie: „comprising 5% of nitrogen” → comprising 46% of nitrogen
