WYDAJNOŚĆ MIODOWA WAŻNIEJSZYCH ROŚLIN MIODODAJNYCH W WARUNKACH POLSKI (Część I)

tekst: Zofia Demianowicz, Maria Hłyń, Bolesław Jabłoński, Irena Maksymiuk, Janina Podgórska, Barbara Ruszkowska, Kazimiera Szklanowska, Jadwiga Zimna

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok IV, Nr 2, czerwiec 1960 — Zofia Demianowicz, Maria Hłyń, Bolesław Jabłoński, Irena Maksymiuk, Janina Podgórska, Barbara Ruszkowska, Kazimiera Szklanowska, Jadwiga Zimna

strona 87

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK IV. NR 2 CZERWIEC 1960

(Część I)

Zofia Demianowicz, Maria Hłyń, Bolesław Jabłoński, Irena Maksymiuk, Janina Podgórska, Barbara Ruszkowska, Kazimiera Szklanowska i Jadwiga Zimna

Zakład Pszczelnictwa I. S. Skierniewice, Katedra Botaniki W.S.R. Lublin, Pracownia Hodowli Zbóż IHAR — Puławy i Zakład Dendrologii i Pomologii Kórnik

WSTĘP

Praca niniejsza przedstawia wyniki badań nad wydajnością miodową ważniejszych roślin miododajnych w warunkach Polski. Zostały one zapoczątkowane przez Zofię Demianowicz w Zakładzie Pszczelnictwa I. S. w Lublinie w 1952 r. i z jej inicjatywy oraz pod jej kierunkiem kontynuowane na coraz obszerniejszym materiale.

PRZEGLĄD LITERATURY

Sprengel pierwszy zwrócił uwagę na znaczenie nektaru jako substancji przywabiającej owady już w 1783 r. Caspary (1848), Liebieg (1864) i Goebel (1882) — cyt. Beutler (1936) uważali wydzielanie nektaru za wynik pewnych procesów przemiany materii u roślin. Po nich cały szereg naukowców zajmował się ilością i jakością wydzielanego nektaru przez różne gatunki roślin, badając jednocześnie czynniki wpływające na ten proces, jak warunki pogody, gleba, zabiegi agrotechniczne itp. Niewielu natomiast zajmowało się stroną gospodarczą tego zagadnienia. Kierunek ten zapoczątkowali uczeni radzieccy, którzy opracowali metodę określania wydajności miodowej dla roślin nektarodajnych (Gubin 1948). Termin „wydajność miodowa” oznacza ilość miodu, jaką można osiągnąć z 1 ha uprawy względnie jakiegoś innego zbiorowiska roślin w ciągu sezonu wegetacyjnego.

strona 88

METODA BADAŃ

Historia metodyki polskich badań w tej dziedzinie jest powtórzeniem w dużym skrócie historii badań nektarowania roślin w ogóle.

Ze względu na to, że w 1952 r. nie było odpowiednich przyrządów ani dostępnej literatury naukowej ograniczono się do określania ilości nektaru wydzielanego przez kwiaty kilku odmian jabłoni bez oznaczania zawartych w nim cukrów. Nektar pobierano rurkami włoskowatymi cienko i grubościennymi własnoręcznie sporządzonymi (fot. 1).

W celu zwiększenia dokładności badań Demianowiczowa wprowadziła w 1953 r. oddzielne pobieranie nektaru dla różnych stadiów fenologicznych kwiatu oraz zapoczątkowała kilkakrotne jego pobieranie w ciągu doby z tych samych kwiatów. W tym czasie zebrane próbki nektaru suszyła w temperaturze 105° C w ciągu półtorej godziny w celu uzyskania suchej masy, którą przyjmowała za cukry (Beutler 1936). Chociaż w tym okresie nektar pobierała z 15 gatunków roślin, procent suchej masy a więc i wydajność miodową oznaczyła jedynie u 7 gatunków.

Rys. 1. Kapilary grubościenne do pobierania nektaru — a, kapilary w probówce ochronnej — b.

Począwszy od 1954 r. procent cukrów zaczęto oznaczać przy pomocy refraktometru Abbe’go. Oszczędziło to dużo czasu, ponieważ wyeliminowało jedno ważenie i poza tym zwiększyło dokładność badań.

W latach 1954-56 Maksymiuk wykonała pracę nad nektarowaniem lipy drobnolistnej w rezerwacie lipowym koło Muszyny. Podgórska w latach 1954 — 1957 przeprowadziła porównawcze badania nad nektarowaniem 4 gatunków lip pod Lublinem, Zimna w 1954-57 określiła wydajność miodową 4 gatunków facelii w Lublinie i Pszczelej Woli, Szklanowska zaś w latach 1955-56 pszczelnika mołdawskiego również w Pszczelej Woli. Ruszkowska zajęła się w 1956-57 porównawczym badaniem zawartości cukrów w nektarze 9 odmian i populacji gryki w Puławach.

W latach 1954, 1957-58 Demianowiczowa i Hłyniowa badały nektarowanie lip rosnących w Arboretum Kórnickim, Maksymiuk zaś w latach 1956-58 — nektarowanie rzepaku ozimego w Rogowie, Końskowoli i Skierniewicach.

strona 89

W latach 1956-59 Demianowiczowa, Jabłoński i Maksymiuk opracowali wydajność miodową 24 gatunków roślin w Skierniewicach.

W okresie od 1953 do 1957 r. technika pobierania nektaru ulegała ciągłemu doskonaleniu. W 1955 r. Podgórska zastosowała sporządzone przez siebie pipetki z rozszerzeniem w kształcie banieczki, w której zbierał się nektar. Szybowski, pszczelarz i botanik zarazem, w trakcie opracowywania nektarowania maliny i wierzbówki w Muszynie w 1958 r. używał zmodyfikowanej przez siebie pipetki z zabezpieczeniem uniemożliwiającym przedostanie się nektaru do gumowego wężyka (fot. 2). Wadą tej pipetki są trudności przy wydmuchiwaniu nektaru oraz myciu. W latach 1957-59 Jabłoński opracował i sporządził parę modeli pipetek (fot. 3), z których ostatni o 2 kulistych rozszerzeniach oraz zagiętych końcach okazał się najlepszy i jest już przyjęty do badań nad nektarowaniem w innych krajach (Sanduleac 1960). W środkowej części tej pipetki zbiera się nektar a drugie kuliste rozszerzenie i zagięty koniec nie dopuszczają do przedostania się nektaru do gumowego wężyka.

Rys. 2. Pipetka pomysłu S. Szybowskiego z zabezpieczeniem wewnętrznym

Po przeniesieniu w 1956 r. Zakładu Pszczelnictwa do Skierniewic i uzyskaniu nowego terenu

Rys. 3. Różne modele pipetek w chronologicznej kolejności ich ulepszania
strona 90

doświadczalnego zaczęto gromadzić na większą skalę różne rośliny pszczelarskie, rozmnażając je z nasion lub wegetatywnie, względnie przenosząc je w całości bezpośrednio w dzikiego stanu. Dzięki temu liczba badanych roślin znacznie wzrosła.

Ogółem badaniami objęto kilkadziesiąt gatunków roślin. W pracy niniejszej podajemy wyniki, dotyczące nektarowania i wydajności miodowej 30 gatunków roślin zielnych, 1 gatunku rośliny krzewiastej i 4 gatunków drzew. Najwięcej uwagi poświęcono facelii błękitnej, nad którą badania trwały 6 lat i były prowadzone na 4 typach gleb.

Opisujemy poniżej metodykę badań, którą posługujemy się przy oznaczaniu nektarowania i wydajności miodowej roślin.

Nektar pobiera się przez kilka do kilkunastu dni w okresie kwitnienia roślin. Na okres jednej doby przed każdorazowym pobraniem nektaru, kwiaty izoluje się gazą, by zabezpieczyć je od odwiedzin owadów. Izolowanie kwiatów oraz pobieranie nektaru wykonuje się w godzinach najsilniejszego ich oblotu przez pszczoły. Unika się zakładania izolatorów w dni, w które pszczoły nie odwiedzają kwiatów. Jest to ważne zwłaszcza przy tych roślinach, których kwiaty kwitną i nektarują dłużej niż jedną dobę. Jeżeli kwiaty przed zaizolowaniem nie byłyby odwiedzane przez pszczoły, nektar nagromadzałby się z dłuższego okresu czasu niż jedna doba i wyniki byłyby prawdopodobnie wyższe. U tych gatunków roślin, u których łatwo można zaobserwować stadia fenologiczne kwiatu, nektar pobiera się oddzielnie dla każdego stadium.

Rys. 4. Model pipetki obecnie stosowanej przy pobieraniu nektaru

Dziennie pobiera się przynajmniej 3 próby z danego gatunku czy odmiany rośliny. Jedną próbę stanowi nektar zebrany z 10 kwiatów, jeżeli roślina posiada kwiaty duże (wydzielające dużo nektaru), natomiast z 20, 30, a nawet z większej liczby — jeżeli roślina ma drobne kwiaty (wydzielające małe ilości nektaru).

Nektar pobiera się pipetkami typu sporządzonego przez Jabłońskiego (fot. 4). Do ważenia pipetek pustych i z nektarem używa się w laboratorium wagi analitycznej (automatycznej lub półautomatycznej), w terenie zaś wagi torsyjnej. Procent suchej masy oznacza się przy pomocy refraktometru Abbe’go. Z ilości nektaru zebranego z określonej liczby kwiatów w ciągu doby oraz procentu zawartych w nim cukrów wylicza się ilość cukrów z 1 kwiatu, czyli tzw. wartość cukrową. Dla

strona 91

oznaczania cukrów u gryki użyto zmodyfikowanej fotokolorymetrycznej metody Folin-Wu — Demianowicz i Ruszkowska — 1959.

Liczenie kwiatów zależnie od gatunku roślin wykonuje się w różny sposób. U takich roślin jak gryka, rzepak, gorczyca, facelia i podobne, pobiera się na 1 m² poletka wszystkie rośliny, a następnie liczy się kwiaty na poszczególnych roślinach. Takich prób bierze się kilka (najczęściej 3) z typowych miejsc na poletku. Przeciętna liczba kwiatów na 1 m² z tych prób służy za podstawę do wyliczenia wydajności miodowej z 1 ha.

U roślin takich jak serdecznik, prawoślaz, szałwia, hyzop i podobne, które sadzimy w regularnych odstępach, a więc zajmujących określoną powierzchnię, bierze się kilka do kilkunastu reprezentatywnych egzemplarzy z różnych miejsc poletka. Na egzemplarzach tych liczy się kwiaty, a po uzyskaniu średniej ze wszystkich egzemplarzy przemnaża się ją przez ilość roślin mieszczących się na 1 m² i otrzymuje się w ten sposób liczbę kwiatów na 1 m².

Rys. 5. Izolatory używane przy oznaczaniu nektarowania roślin (woreczek z gazy technicznej rozpięty na drutach)

Ocenę liczby kwiatów na drzewie rozpoczyna się od wyboru najbardziej charakterystycznych gałęzi 1—3 dla danego drzewa. Na wytypowanych gałęziach liczy się wszystkie kwiatostany oraz kwiaty w 100 kwiatostanach. Następnie 3 osoby niezależnie od siebie oszacowują ile takich typowych gałęzi zmieściłoby się w całej koronie drzewa. Przez przemnożenie średniej liczby kwiatów w kwiatostanie, liczby kwiatostanów na gałęzi oraz średniej oszacowanej liczby gałęzi w koronie drzewa otrzymuje się w przybliżeniu liczbę kwiatów na drzewie.

Przez cały okres prowadzi się obserwacje długości kwitnienia kwiatów. W tym celu znaczy się kolorowymi nićmi rozwijające się pąki kwiatowe i codziennie notuje zachodzące w nich zmiany.

Mając określoną: 1. średnią wartość cukrową (ilość cukrów wydzieloną w ciągu doby przez kwiat), 2. średnią długość kwitnienia kwiatów danego gatunku rośliny i 3. liczbę kwiatów na 1 ha — oblicza się wydajność cukrową z 1 ha. Natomiast wydajność miodową uzyskuje się z wydajności cukrowej przyjmując, że w dojrzałym miodzie znajduje się 80% cukrów.

Jeżeli w pobliżu nie ma stacji meteorologicznej przez cały okres badań prowadzi się i notuje ważniejsze obserwacje pogody.

strona 92

PRZEBIEG BADAŃ I WYNIKI

Badania w Polsce nad wydajnością miodową roślin zielnych prowadzono w 1953 r. w Lublinie na glebie lessowej w ogródku mieszczącym się koło Zakładu Pszczelnictwa. Ze względu na to, że teren był trochę ocieniony przez pobliskie kamienice i rosnące na nim drzewa kwitnienie roślin opóźniało się, jak również liczba wytworzonych kwiatów na roślinach była niższa w stosunku do egzemplarzy rosnących na odkrytej przestrzeni.

W latach 1954—1956 badania były przeprowadzane na roślinach zielnych rosnących na otwartym polu na 3 typach gleb: lessowej, madzie i bielicy. Począwszy od 1957 r. po zagospodarowaniu przydzielonego terenu większość gatunków miododajnych roślin zielnych badano już w Skierniewicach na lekkiej glebie bielicowej.

Badania wydajności miodowej lip prowadzono na 20—130-letnich drzewach rosnących w lesie, w parku i przy drodze. Wydajność miodową robinii akacjowej badano na 6—8-letnich egzemplarzach stanowiących zwarte zarośla.

Wyjątkowo u 3 gatunków roślin — ogórecznika, wielosiłu i rzepaku nektar pobierano 2—3-krotnie w ciągu dnia z tych samych kwiatów i na tej podstawie obliczono średnią wartość cukrową (ilość cukrów wydzieloną przez 10 kwiatów w ciągu doby), a następnie wydajność miodową.

Z przebadanych roślin uprawnych najbardziej nektarodajna była gryka i rzepak (tab. 1). Gryka zwłaszcza w 1957 r. wykazała wysoką wydajność miodową wynoszącą 494 kg z 1 ha. W 1956 r. wydajność jej była przeszło 4 razy mniejsza niż w 1957 r. na skutek niesprzyjających warunków pogody, na które gryka jest bardzo wrażliwa. Rzepak dobrze nektaruje i wytwarza dużą liczbę kwiatów na glebach żyznych lub słabszych, lecz dobrze uprawionych i nawożonych.

Dobrą wydajnością miodową odznaczały się 3 gatunki sparcety oraz rukiew siewna i koniczyna biała. Wszystkie 3 gatunki sparcety były uprawiane na wapnowanej bielicy. Najlepsze nektarowanie wykazała sparceta piaskowa, dla której te warunki uprawy były najwłaściwsze, podczas gdy dla sparcety siewnej i zakaukaskiej były one nieodpowiednie.

Rukiew jest stosunkowo mało wrażliwa na warunki pogody, chociaż podczas suszy reaguje zniżką nektarowania. Poza tym zaobserwowano, że masowy na niej pojaw słodyszka podobnie jak u rzepaku znacznie obniża wydajność miodową.

Gorczyca biała w warunkach Skierniewic okazała się najmniej miododajną rośliną.

strona 93

Machorka dobrze nektarowała i dość dobrze była oblatywana przez pszczoły. Jeden kwiat za okres doby wydzielił średnio w 1958 r. — 3,15 mg, a w 1959 r. — 2,28 mg cukrów. Wydajności miodowej dla machorki nie obliczano, ponieważ praktycznie biorąc na plantacjach nie dopuszcza się do wytwarzania kwiatów.

Malina właściwa odmiana Preussen odznacza się dość dobrą wydajnością miodową — ponad 100 kg/ha. Słaba jej wydajność w 1959 r. była spowodowana wystąpieniem szkodnika, kistnika maliniaka.

Z przebadanych roślin leczniczych najpewniejszy pod względem pożytkowym w naszych warunkach okazał się hyzop lekarski, ponieważ plantacja jednoroczna jak i dwuletnia wykazała prawie tę samą wydajność miodową — około 450 kg. Szałwia lekarska dopiero w drugim roku po posadzeniu zakryła całą powierzchnię poletka i kwitła obficie. Bardzo wysoką wydajność miodową (609 kg) tej rośliny w tym czasie należy przypisać nie tylko dużej liczbie rozwiniętych kwiatków, ale również sprzyjającym warunkom pogody. Podobnie zachowała się ruta. Prawoślaz lekarski wytwarza mało kwiatów, jednak dzięki temu, że ilość nektaru w jednym kwiecie jest duża, wydajność miodowa tej rośliny jest dość dobra. Słaba pod względem wydajności miodowej była melisa lekarska. Należy zaznaczyć, że melisa jest słabo oblatywana przez pszczoły ze względu na głębokie rurki korony.

Pszczelnik mołdawski jest bardzo dobrą rośliną miododajną zwłaszcza na glebach żyznych i przewiewnych. Korzystnie jest uprawiać go równocześnie z facelią, ponieważ w ten sposób uzyskuje się ciągłość pożytku. Jego wydajność miodowa wyniosła w 1955 r. 231 kg a w 1956 r. nawet 496 kg. Ogórecznik lekarski jest dobrą rośliną miododajną, chociaż kwiatów wytwarza na ogół mało. Jego wydajność miodowa w 1958 r. wyniosła 211 kg, a w 1959 r. — 153 kg. Facelia błękitna w różne lata i na różnych glebach wykazywała znaczne wahania w wydajności miodowej od 183 kg do 1130 kg z 1 ha. Im gleba była żyźniejsza tym wydajność miodowa facelii była wyższa głównie dzięki większej liczbie rozwiniętych kwiatów na 1 m². Pogoda słoneczna zwłaszcza w okresie kwitnienia facelii wpłynęła wyraźnie korzystnie na nektarowanie i co się z tym wiąże — na wydajność miodową.

Większość badanych chwastów, to chwasty ruderalne nie mające szkodliwego znaczenia gospodarczego. Chociaż na ogół wszystkie są dobrymi roślinami miododajnymi, wyróżniają się wśród nich szanta zwyczajna i serdecznik kosmaty. Ich wydajność miodowa wyniosła w 1959 r. — 534 kg i 429 kg. Słabo natomiast pod tym względem przedstawia się kocimiętka wielkokwiatowa i mierznica czarna. Rośliny te są poza tym mało wykorzystywane przez pszczoły, ze względu na głębokie rurki korony.

strona 94

Wydajność miodowa ważniejszych roślin nektarodajnych

Lp Gatunek Miejscowość Rok badań Rodzaj gleby Liczba roślin na 1 m² lub wiek drzewa Liczba kwiatów na 1 m² lub na 1 drzewie
1 2 3 4 5 6 7
Rośliny uprawne
1 Gryka (Fagopyrum esculentum Mnch.) Puławy 1956 bielica 125,0 104625
1957 „ 125.0 231875
2 Rzepak ozimy (Brassica napus L. var oleifera Metzger f. biennis Thel) Rogów 1956 bielica lekka 43,0 7102
Końskowola 1957 lessowa 46,0 13561
1957 „ 46,0 13561
Skierniewice 1958 bielica lekka 153,0 10472
1958 „ 153,0 10472
3 Sparceta piaskowa (Onobrychis arenaria Ser.) Skierniewice 1958 bielica lekka — —
1959 „ — 34937
4 Sparceta siewna (Onobrychis viciaefolia Scop.) Skierniewice 1958 bielica lekka — —
1959 „ — 15777
5 Sparceta zakaukaska (Onobrychis transcaucasica Grosch.) Skierniewice 1958 bielica lekka — —
1959 „ — 19512
6 Rukiew siewna (Eruca sativa DC.) Skierniewice 1957 bielica lekka 218,0 6130
1958 „ 226,0 6950
1959 „ 320,0 9660
7 Koniczyna biała (Trifolium repens L.) Skierniewice 1958 bielica lekka — 63997
8 Gorczvca biała (Sinapis alba L.) Skierniewice 1957 bielica lekka 145,0 11628
1958 „ 113,0 10208
9 Tytoń bakun (Nicotiana rustica L.) Skierniewice 1958 bielica lekka 2,8 —
1959 „ 6,3 —
10 Malina właściwa (Rubus idaeus L.) Skierniewice 1958 bielica lekka — 588
1959 „ „ — 399
Rośliny lekarskie
11 Szałwia lekarska (Salvia officinalis L.) Skierniewice 1958 bielica lekka 9,0 7938
1959 „ „ 9,0 19128
12 Hyzop lekarski (Hyssopus officinalis L.) Skierniewice 1958 bielica lekka 14,2 163006
1959 „ „ 14,2 119348
13 Ruta zwyczajna (Ruta graveolens L.) Skierniewice 1958 bielica lekka 7,1 1793
1959 „ „ 7,1 62[?]2
strona 95

Tabela 38

Liczba dni pobierania nektaru Liczba przebadanych kwiatów Średnia dług. kwitn. 1 kwiatu dni Ilość nektaru z 10 kwiatów na dobę w mg: śred. Ilość nektaru z 10 kwiatów na dobę w mg: min. Ilość nektaru z 10 kwiatów na dobę w mg: maks. % cukrów w nektarze: śred. % cukrów w nektarze: min. % cukrów w nektarze: maks. Ilość cukrów z 10 kwiatów na dobę w mg: śred. Ilość cukrów z 10 kwiatów na dobę w mg: min. Ilość cukrów z 10 kwiatów na dobę w mg: maks. Wydajność miodowa w kg/ha lub kg z 1 drzewa Autor
8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21
18 5400 1,0 — — — — — — 0,86 0,34 1,14 113 B. R.
26 7800 1,0 — — — — — — 1,70 0,29 2,68 494 „
10 400 1,5 9,3 1,5 22,1 32,3 21 0 38,2 2,92 0,57 6,72 40 I. M.
10 400 1,5 11,7 5,1 19,6 38,7 13,8 56,7 4,55 1,20 8,39 115 „
10 400 1,5 26,7 15,3 37,4 34,9 20,2 50,7 9,03 3,76 12,93 237* „
5 150 1,3 11,7 8.6 18,4 59,1 42,3 65,5 7.02 3,61 11,35 120 „
5 150 1,3 30,7 12,6 60,1 43,8 35,0 58 8 12,69 4,40 21,02 216* „
5 140 1,5 8,4 4,0 19,8 26,4 9,5 48,4 2,22 1,50 3,56 — Z. D
5 140 1,5 6,3 1,7 12,4 45 1 46,7 71,7 2,84 1,15 6,22 186 „
5 160 1,5 9,3 4.5 26,8 30,6 9,0 42,0 2,85 1,70 3,70 — „
5 150 1,5 6,4 1,2 5,0 40,2 36,2 79 ,2 2.57 1,02 3,57 76 „
5 140 1,5 9,7 5,0 22,2 26,5 19,5 47,5 2,57 1,39 4,33 — „
5 130 1,5 3,4 0,6 8,4 52,6 24.7 74,4 1,79 0,42 5,67 65 „
4 1440 2,0 12,9 7,1 15,7 56,1 44,3 67,9 7,24 2,11 9,15 111 B. J
25 410 2,0 13,7 4,2 2[?],8 36,4 18,0 58,6 4,98 1,93 11,31 87 „
29 860 2,0 10,3 3,8 18,2 50,3 32,8 75,7 5,18 1,47 10,25 125 „
5 150 1,8 1,0 0,5 1,6 64,0 42,3 [?]8,0 0,64 0,25 1,05 92 I. M
10 300 1,8 4,5 0,2 15,6 19,3 8,3 71.0 0,87 0,07 2,64 23 „
6 180 1,8 1,4 0,2 2,3 67,9 32,3 76,4 0,95 0,07 2,01 22 „
4 55 1,5 76,4 40,0 150,8 41,2 30,0 57,2 31,50 16,20 49,80 — B. J.
6 80 1,5 78,0 42,8 108,2 29,3 20,0 44,4 22,84 16,72 33,10 — „
5 150 2,5 134,0 32,8 289,9 41,9 24,0 67,3 56,10 22,07 89,00 103 I. M
8 240 2,0 100,6 56,4 152,0 38,4 22,7 66,9 38,66 18,55 81,55 39 „
5 100 2,0 22,8 9,0 60,3 42,8 19,6 74,0 9,76 6,41 14,15 194 B J.
7 210 2,0 26,9 6,0 64,0 47,4 12,3 73,0 12,74 3,85 33,70 609 „
11 440 2,0 2,7 1,2 4,8 42,6 24,8 64,8 1,15 0,29 2,06 469 „
18 740 2,0 3,1 1,4 4,7 47,7 22,6 74,0 1,48 0,74 2,86 442 „
5 100 3.0 16,1 2,6 46,8 70,4 52,0 76,7 11.33 1,86 33,09 76 „
5 150 3,0 22,8 10,0 34,3 74.4 68,2 78.0 16,96 7,34 26,75 400 „
strona 96
Lp Gatunek Miejscowość Rok badań Rodzaj gleby Liczba roślin na 1 m² lub wiek drzewa Liczba kwiatów na 1 m² lub na 1 drzewie
1 2 3 4 5 6 7
14 Prawoślaz lekarski (Althaea officinalis L.) Skierniewice 1958 bielica lekka 1,6 1950
1959 „ „ 1,6 2186
15 Melisa lekarska (Melissa officinalis L.) Lublin 1953 lessowa 6,0 12708
Rośliny pszczelarskie
16 Pszczelnik mołdawski (Dracocephalum moldavicum L.) Lublin 1953 lessowa 30,0 17280
Pszczela Wola 1955 „ „ 30,0 21120
1956 „ „ 30,0 36300
17 Facelia błękitna (Phacelia tanacetifolia Benth.) Lublin 1953 lessowa 103,0 54458
1954 less typowy 41,0 165230
Pszczela Wola 1955 less spiaszcz. 124,0 75957
1956 „ „ 109,0 59269
1955 mada 129,0 152220
Skierniewice 1957 bielica lekka 166.2 43910
1958 „ „ 150,0 38800
1959 „ „ 93,3 34430
18 Ogórecznik lekarski (Borago officinalis L.) Lublin 1953 lessowa 12,0 3144
1953 „ „ 12,0 3144
Skierniewice 1958 bielica lekka 42,0 8659
1959 „ , 41,0 8456
Chwasty ruderalne
19 Szanta zwyczajna (Marrubium vulgare L.) Skierniewice 1958 bielica lekka 14,3 157132
1959 „ „ 14,3 113546
20 Serdecznik kosmaty (Leonorus villosus Desf.) „ 1958 bielica lekka 6,3 39629
1959 „ „ 6,3 31169
21 Żmijowiec zwyczajny (Echium vulgare L.) Lublin 1953 lessowa 4,0 42318
22 Jasnota biała (Lamium album L.) Skierniewice 1958 bielica lekka — 4883
1959 „ „ — 6498
23 Kocimiętka wł. odmiana cytrynowa (Nepeta cataria L. v. citriodora Balbis) „ 1958 bielica lekka 3,6 54060
1959 „ „ 3,6 37556
24 Kocimiętka wielkokwiatowa (Nepeta grandiflora M. B.) Lublin 1953 lessowa — —
Skierniewice 1958 bielica lekka 3,0 14749
strona 97
Liczba dni pobierania nektaru Liczba przebadanych kwiatów Średnia dług. kwitn. 1 kwiatu dni Ilość nektaru z 10 kwiatów na dobę w mg: śred. Ilość nektaru z 10 kwiatów na dobę w mg: min. Ilość nektaru z 10 kwiatów na dobę w mg: maks. % cukrów w nektarze: śred. % cukrów w nektarze: min. % cukrów w nektarze: maks. Ilość cukrów z 10 kwiatów na dobę w mg: śred. Ilość cukrów z 10 kwiatów na dobę w mg: min. Ilość cukrów z 10 kwiatów na dobę w mg: maks. Wydajność miodowa w kg/ha lub kg z 1 drzewa Autor
8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21
4 40 1,5 60,4 10,0 141,2 43,7 27,4 66,5 26,41 6,52 52,12 97 B. J.
14 180 1,5 58,8 18,0 120,0 49,0 19,0 61,8 28,79 21,6[?] 56,86 118 „
28 280 3,0 2,5 0,5 4,8 27,2 15,5 48,6 0,68 0,18 0,85 32 Z. D.
14 140 2,5 5,9 1,1 17,6 40,5 28,6 47,6 2,39 0,32 7,60 129 Z. D.
12 1500 2,5 8,5 3,4 13,8 41,2 37,8 58,3 3,50 1,80 5,40 231 K. S.
15 2000 3,0 8,5 3,2 18,6 42,9 26,5 42,2 3,65 1,64 5,34 496 K. S
13 130 1,0 7,9 3,3 14,5 39,7 15,2 70,5 3,14 2,05 7,32 214 Z. D.
13 1300 1,0 15,2 5,3 28,3 36,0 11,2 50,8 5,47 0,66 14,40 1130 J Z.
10 1000 1,0 11,1 3,1 17,5 27,1 17,8 61,6 3,01 1,10 7,09 286 „
14 1400 1,0 16,2 4,6 24,4 15,4 8,6 33,6 2,49 0,69 4,24 184 „
10 1000 1,0 13,3 5,7 20.5 19,8 8,8 38,8 2,64 0,75 6,70 502 „
16 3840 1,0 12,3 3,6 21,2 41,5 15,5 68,8 5,10 3,11 9,80 280 B. J.
20 2400 1,0 10,6 5,5 18,6 35,5 14,0 72,0 3,76 2,24 7,06 183 „
26 780 1,0 10,1 3,0 18,4 43,7 15,0 75,2 4,41 2,21 8,15 190 ,
46 580 1,5 25,8 7,2 76,6 39,1 11,4 60,2 10,08 2,00 26,14 59 Z. D.
25 185 1,5 45,3 9,2 99,7 32,1 11,6 55,3 14,54 2,98 49,85 86* „
5 150 1,5 25,4 13,4 37,1 51,1 24,5 61,0 12,97 5,35 20.11 211 I. M.
7 210 1,3 21,4 11,8 55,9 52,1 40,2 59,8 11,15 5,17 22,47 153 „
5 200 2,0 2,6 1,8 3,8 38,1 28.5 45,0 0,99 0,62 1,31 389 B. J.
12 720 2,0 3,5 1,6 6,7 53,7 18,0 74,4 1,88 0,48 2,73 534 „
6 120 2,0 8,7 3,8 15,0 51,9 34,5 67,1 4,52 2,28 8,56 448 „
16 410 2,0 10,3 8,3 24,8 53,5 32,0 76,8 5,51 2,18 13,32 429 „
37 370 1,5 5,3 1,0 17,8 43,4 26,3 61,3 2,30 0,88 9,25 182 Z. D
7 140 2,0 27,0 7,8 49,2 52,6 41,3 67,9 14,20 3,51 23,76 173 B. J.
20 550 2,0 24,2 10,0 40,0 53,0 31,8 75,1 12,83 5.00 19,80 208 „
4 160 1,5 2,7 0,7 4, 4 59,3 31,4 70,0 1,60 0,71 3,08 162 „
10 500 1,5 3,4 1,6 5,8 61,2 41,6 75,4 2,08 0,64 3,65 146 „
23 230 — 3,2 1,0 8,0 23,7 11,2 33,3 0,76 0,22 1,70 — Z. D.
4 80 2,0 8,4 5,9 12,0 37,4 25,0 60,1 3,14 2,03 4,51 103 B. J.
strona 98
Lp Gatunek Miejscowość Rok badań Rodzaj gleby Liczba roślin na 1 m² lub wiek drzewa Liczba kwiatów na 1 m² lub na 1 drzewie
1 2 3 4 5 6 7
25 Mierznica czarna (Ballota nigra L.) Skierniewice 1958 bielica lekka — 3946
1959 „ „ — 6217
Rośliny lasów i zarośli
26 Trędownik bulwiasty (Scrophularia nodosa L.) Skierniewice 1958 bielica lekka 4,9 4213
1959 „ „ 4,9 7919
27 Szałwia omszona (Salvia nemorosa L.) „ 1958 bielica lekka 5,0 139910
1959 „ „ 5,0 92387
28 Wierzbówka kiprzyca (Chamaenerion angustifolium L.) „ 1958 bielica lekka — 4804
1959 „ „ — 3536
29 Jasnota plamista (Lamium maculatum L.) „ 1958 bielica lekka — 7269
1959 „ „ — 4151
Rośliny mokrych łąk
30 Krwawnica pospolita (Lythrum salicaria L.) „ 1958 bielica lekka 9,0 54329
1959 „ „ 9,0 28080
31 Wielosił błękitny (Polemonium coeruleum L.) Lublin 1953 lessowa 10,0 2718
Skierniewice 1958 bielica lekka 12,0 2220
1959 „ „ 12,0 2356
31a Wielosił błęk. odm. biała (Polemonium coeruleum var. album hort.) Lublin 1953 lessowa 10,0 2718
1953 „ „ 10,0 2718
Skierniewice 1958 bielica lekka 12,0 2431
1959 „ „ 12,0 2356
Rośliny drzewiaste
32 Robinia akacjowa (Robinia pseudacacia L.) Winna Góra k. Skierniewic (zarośla) 1956 bielica lekka ok. 8 43400
Skierniewice (zarośla) 1958 „ „ ok. 6 53353
1959 „ „ „ 16669
33 Lipa drobnolistna (Tilia cordata Mill.) Obrożyska k. Muszyny (las lipowy) 1954 gliniasta ok. 130 63571
1955 „ „ „ 67282
1956 „ „ „ 36044
Poczekajka k. Lublina (park) 1955 biel. piaski glin ok. 20 400000
strona 99
Liczba dni pobierania nektaru Liczba przebadanych kwiatów Średnia dług. kwitn. 1 kwiatu dni Ilość nektaru z 10 kwiatów na dobę w mg: śred. Ilość nektaru z 10 kwiatów na dobę w mg: min. Ilość nektaru z 10 kwiatów na dobę w mg: maks. % cukrów w nektarze: śred. % cukrów w nektarze: min. % cukrów w nektarze: maks. Ilość cukrów z 10 kwiatów na dobę w mg: śred. Ilość cukrów z 10 kwiatów na dobę w mg: min. Ilość cukrów z 10 kwiatów na dobę w mg: maks. Wydajność miodowa w kg/ha lub kg z 1 drzewa Autor
8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21
7 110 1,5 6,6 0,8 12,1 44,7 33,5 53,6 2,95 0,32 6,24 22 B. J.
10 260 1,5 10,2 3,5 22,8 47,9 32,5 76,8 4,89 1,64 6,89 57 „
9 135 2,0 138,8 41,0 270,0 35,9 15,5 67,3 49,82 26,50 77,50 525 B. J.
9 270 2,0 178,4 37,8 244,4 25,5 17,5 57,3 45,42 11,80 72,80 899 „
5 200 2,0 2,7 2,1 3,6 46,7 29,0 68,2 1,26 0,88 1,73 441 „
8 480 2,0 3,4 1,7 5,7 59,4 35,4 70,2 2,02 1,09 2,82 467 „
5 150 3,0 22,0 9,2 34,5 60,1 36,0 73,7 13,23 5,64 25,39 238 I. M.
8 240 2,5 20,7 9,2 36,0 63,0 50,9 71,7 13,04 4,64 42,67 144 „
7 140 2,0 20,7 11,4 38,0 49,3 37,4 69,6 10,20 4,62 14,21 185 B. J.
14 350 2,0 16,4 4,7 38,4 56,1 36 9 73,7 9.20 3,18 20,76 95 „
5 150 2,0 2,7 1,1 5,4 72,2 58,6 70,0 1,95 0,70 3,46 265 I. M.
6 180 2,0 6,4 1,8 11,1 56,7 40,3 71,1 3,63 0,72 6,27 255 „
7 70 2,5 6,2 3,0 9,0 64,5 48,6 73,1 4,00 2,70 6,60 34 Z. D.
4 110 2,5 12,8 6,0 23,0 58,6 39,1 71,8 7,50 4,12 12,19 52 „
7 260 2,5 33,3 4,2 39,8 35,2 27,1 73,5 11.72 3,84 14,82 86 „
8 120 2,5 12,8 4,7 16,7 53,0 42,1 72,0 6,79 2,70 8,60 58 „
4 70 2,5 20,0 8,2 28,4 54,5 48,6 73,1 10,90 8,90 13,00 93** „
4 110 2,5 15,5 4,0 25,4 48,3 26,5 70,1 7,48 2,80 12,51 57 „
7 260 2,5 33,5 2,2 46,2 40,4 28,2 76,8 13,55 3,71 15,57 100 „
7 70 4,0 29,7 24,3 37,8 34,3 27,4 52,3 10,19 8,55 14,07 0,22 I. M.
6 180 5,0 22,0 8,7 35,6 59,6 46,5 64,8 13,12 4,53 23,07 0,44 „
7 210 4,0 17,2 5,6 29,5 39,7 23,2 67,4 6,82 2,29 15,65 0,06 „
13 1250 5,5 13,4 1,3 37,5 24,7 11,4 68,2 3,31 0,30 7,00 0,14 I. M.
18 2590 5,5 25,7 1,0 118,0 15,8 2,8 65,2 4,07 0,30 17,90 0,19 „
12 990 5,0 25,6 0,7 58,5 14,9 3,3 56,0 3,82 0,12 10,70 0,09 „
15 500 5,0 35,8 12,2 98,7 20,9 10,5 67,4 7,48 2,40 13,37 1,87 J. P.
strona 100
Lp Gatunek Miejscowość Rok badań Rodzaj gleby Liczba roślin na 1 m² lub wiek drzewa Liczba kwiatów na 1 m² lub na 1 drzewie
1 2 3 4 5 6 7
Lipa drobnolistna (Tilia cordata Mill.) Poczekajka k. Lublina (park) 1956 biel. piaski gl. ok. 20 403000
1957 „ „ „ 420000
Kórnik k. Poznania (park) 1957 gliniasta podmokła ok 50 269150
1958 „ „ „ 10835
L-ctwo Stępniewo k. Pasłęka (las lipowy) 1959 gliniasta podmokła — —
Łukszty k. Pasłęka (drzewa przydrożne) 1959 gliniasta — —
34 Lipa szerokolistna (Tilia platyphyllos Scop.) Kórnik k. Poznania (park) 1957 gliniasta podmokła ok. 30 72800
1958 „ 76928
Łukszty k. Pasłęka (drzewa przydrożne) 1959 gliniasta — —
35 Lipa krymska (Tilia euchlora K. Koch.) Poczekajka k. Lublina (park) 1955 biel. piaski glin. ok. 20 121000
1956 „ „ „ 129000
1957 „ „ „ 130000
Kórnik k. Poznania (park) 1957 gliniasta podmokła ok 35 30000
1958 „ „ „ 90328

*) Nektar pobierano trzykrotnie w ciągu doby z tych samych kwiatów

**) Nektar pobierano dwukrotnie w ciągu doby z tych samych kwiatów

Rośliny lasów i zarośli w warunkach otwartego pola okazały się bardzo dobrymi roślinami miododajnymi zwłaszcza trędownik bulwiasty, którego wydajność miodowa w pierwszym roku po przesadzeniu wynosiła 525 kg, a w drugim, kiedy rośliny zakryły powierzchnię poletka — 899 kg/ha. Jasnota plamista jakkolwiek dobrze nektarowała (jej wydajność miodowa w 1958 r. wyniosła 185 kg, a w 1959 r. — 95 kg/ha), była słabo oblatywana przez pszczoły ze względu na długie rurki korony.

strona 101
Liczba dni pobierania nektaru Liczba przebadanych kwiatów Średnia dług. kwitn. 1 kwiatu dni Ilość nektaru z 10 kwiatów na dobę w mg: śred. Ilość nektaru z 10 kwiatów na dobę w mg: min. Ilość nektaru z 10 kwiatów na dobę w mg: maks. % cukrów w nektarze: śred. % cukrów w nektarze: min. % cukrów w nektarze: maks. Ilość cukrów z 10 kwiatów na dobę w mg: śred. Ilość cukrów z 10 kwiatów na dobę w mg: min. Ilość cukrów z 10 kwiatów na dobę w mg: maks. Wydajność miodowa w kg/ha lub kg z 1 drzewa Autor
8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21
16 960 5,0 50,4 14,4 75,1 15,4 4,9 42,1 7,75 2,45 13,60 1,95 J. P
4 120 5,0 66,1 28,0 88,0 14,1 11,6 27,7 9,33 7,76 10,56 2,45 „
12 480 7,5 29,8 11,4 85,7 16,5 4,3 37,5 4,80 1,40 12,00 1,05 M. H
9 270 7,5 16,4 2,0 45,1 14,6 7,5 25,5 2,40 0,16 5,66 0,02 Z. D.
7 900 5,0 7,6 1,0 30,0 48,6 17,5 75,2 3,69 0,66 12,56 — I. M.
11 1380 4,5 18,1 1,0 56,0 41,8 18,2 76,2 7,56 0,69 25,23 — „
18 720 7,5 68,7 30,6 194.2 17,0 7,6 35,6 11,61 3,80 25,60 0,79 M. H.
9 460 5,5 117,7 45,2 268,0 12,3 8,5 35,2 14,42 6,43 28,5 0,76 Z. D.
4 450 4,5 32,7 13,0 60,0 25,7 15,2 69,5 8,40 3,15 20,64 — I. M.
11 220 6,5 63,4 23,0 109,8 15,6 9,6 21,8 9,86 3,01 15,70 0,97 J. P.
16 780 6,5 52,7 16,9 87,8 18,3 10,2 49,2 9,63 2,35 17,11 1,01 „
6 280 6,0 104,2 23,9 181,9 12,3 8,4 44,5 12,8 5,95 19,23 1,25 „
12 480 7,0 98,0 18,5 253,6 12,8 7,3 28,3 12,57 4,70 29,40 0,33 M. H.
7 190 8,0 46,5 12,4 122,9 15,3 8,4 32,5 7,10 3,13 14,39 0,64 Z. D.

Z roślin łąkowych zbadano tylko 2 gatunki: krwawnicę pospolitą i wielosił błękitny. Krwawnica okazała się dobrą rośliną miododajną pomimo tego, że rosła na nietypowym dla siebie stanowisku, zbyt suchym. Jej wydajność miodowa w 1958 r. wyniosła 265 kg, a w 1959 r. 255 kg/ha. Wielosił błękitny nektaruje słabiej niż jego biała odmiana. Charakteryzuje się średnią, ale dość stałą wydajnością miodową.

Z 3 gatunków lip podanych w tablicy najwyższą ilością wydzielonego przez kwiaty nektaru, jak i cukrów w nim zawartych odznacza się lipa szerokolistna. Lipa krymska chociaż nektarowała dobrze w obu miejscowościach, przez pszczoły była oblatywana tylko pod Lublinem. Trudno ustalić przyczynę zjawiska nieoblatywania lipy krymskiej w wielu okolicach. W każdym razie wśród pszczelarzy ustalił się pogląd,

strona 102

że gatunku tego nie warto sadzić. Lipa drobnolistna lepiej nektarowała w centralnej Polsce niż w górach. Wpłynęły na to prawdopodobnie warunki pogody.

Przy obliczaniu wydajności miodowej 3 gatunków roślin zielnych (rzepaku, ogórecznika i wielosiłu) na podstawie 2 i 3-krotnego pobierania nektaru z tych samych kwiatów w ciągu doby uzyskano od 50% do 100% wyższe wartości niż na podstawie jednokrotnego pobierania.

DYSKUSJA WYNIKÓW

Wyniki naszych badań nad wydajnością miodową roślin dla 6 gatunków: gryki, rzepaku ozimego, hyzopu, szałwi leśnej, serdecznika kosmatego i szanty zwyczajnej są wyższe około 2 i więcej razy od danych radzieckich; dla 7 gatunków: lipy drobnolistnej, robinii akacjowej, wierzbówki, wielosiłu, gorczycy białej, sparcety zakaukaskiej i melisy lekarskiej są znacznie niższe, dla pozostałych są podobne.

Bardzo wysoką wydajnością miodową w warunkach uprawy polowej odznaczał się trędownik bulwiasty, którym o ile nam wiadomo nikt bliżej się nie zajmował.

WNIOSKI

  1. Wyniki naszych badań nad wydajnością miodową roślin dla 6 gatunków są wyższe około 2 i więcej razy od danych radzieckich, dla 7 gatunków znacznie niższe, dla pozostałych zaś podobne.
  1. Wśród roślin o wysokiej wydajności miodowej (ponad 400 kg/1 ha) wyróżnia się trędownik bulwiasty, facelia błękitna uprawiana na bardzo żyznej glebie, a ponadto pszczelnik mołdawski, szałwia lekarska, szanta zwyczajna, hyzop lekarski, serdecznik kosmaty oraz szałwia omszona.
  1. Stwierdzono, że jasnota plamista, kocimiętka wielkokwiatowa, melisa lekarska i mierznica czarna dość dobrze nektarują, ale są słabo oblatywane przez pszczoły ze względu na długie rurki korony ich kwiatów.
  1. Przy badaniu wydajności miodowej facelii błękitnej i rzepaku ozimego stwierdzono, że rośliny te wytwarzały 2—3-krotnie więcej kwiatów, jeżeli uprawiano je na glebach żyznych.
  1. Przy obliczaniu wydajności miodowej na podstawie danych z 2 lub 3-krotnego pobierania nektaru w ciągu jednej doby z tych samych
strona 103

kwiatów, uzyskiwano wartości o 50—100% wyższe niż przy pobieraniu jednokrotnym. Wydaje się, że wartości te należy uważać za bardziej zbliżone do tych, jakie są do dyspozycji pszczół w kwiatach.

LITERATURA

Beutler R. (1936) — Wie stellt man den Wert einer Pflanze als Nektarspenderin. Deutsch. Imkerführer. 3.

Beutler R. (1953) — Nectar. Bee World. 34 (6): 106-116, (7): 128-136, (8), 156-162.

Demianowicz Z. (1953) — Rośliny miododajne. Warszawa.

Demianowicz Z. i Ruszkowska B. (1959) — Gryka jako roślina pożytkowa. Pszczel. Zesz. Nauk. 3 (1): 11-24.

Ewert R. (1936) — Das Honigen der Linden in Landsberg/Warthe 1937. Deutsch. Imkerführer. 12.

Ewert R. (1938a) — Das Honigen der Linden in Landsberg/Warthe 1937. Deutsch. Imkerführer. 9.

Ewert R. (1938b) — Das Honigen der Linden in Landsberg/Warthe 1938. Deutsch. Imkerführer. 9.

Głuchow M. M. (1935) — Miedonosnyje rastienija. Moskwa.

Jabłoński B. (1960) — Wpływ gęstości i terminów siewu na zmianę wartości cech użytkowych facelii błękitnej. Pszczel. Zesz. Nauk. 3 (1).

Kuliew A. M. (1952) — Zadaczi izuczenja miedonosnych i piergonosnych rastienij. Moskwa — Leningrad.

Maksymiuk I. (1958) — Nektarowanie rzepaku ozimego. Pszczel. Zesz. Nauk. 2 (2): 49-54.

Maksymiuk I. (1959) — Wydajność nektarowa rzepaku ozimego w świetle nowych badań. Pszczelarstwo. 10(4): 106—108.

Rozow S. S., Gubin A,F. i inni (1948) — Pczełowodstwo. Moskwa.

Sanduleac E. (1960) — Modul de determinare a valorii melifere a platelor. Apicultura (2): 11-19.

Szafer R., Kulczyński St., Pawłowski B. (1953) — Rośliny polskie. Warszawa. PWN.

Szklanowska K. (1957) — Wstępne badania nad wydajnością nektarową pszczelnika mołdawskiego (Dracocephalum moldavicum L.). Pszczel. Zesz. Nauk. 1 (3): 129-138.

Zimna J. (1959) — Facelia błękitna jako roślina miododajna. Pszczel. Zesz. Nauk. 3 (2): 77-102.

МЕДОПРОДУКТИВНОСТЬ ГЛАВНЫХ МЕДОНОСНЫХ РАСТЕНИЙ В УСЛОВИЯХ ПОЛЬШИ

З. Демянович, М. Глынь, Б. Яблонски, И. Максимюк, Я. Подгурска, Б. Рушковска, К. Шкляновска и Я. Зимна

Резюме

В этой работе представлены собранные от 1953 до 1959 г. данные о количестве нектара и сахаров в цветах 35 видов растений. На основание этих данных высчитано медопродуктивность травянистых растений и малины в кг/га и медопродуктивность древесных пород в кг/эгземпляр.

strona 104

THE HONEY YIELD OF MAIN HONEY PLANTS IN POLISH CONDITIONS

Z. Demianowicz, M. Hłyń, B. Jabłoński, I. Maksymiuk, J. Podgórska, B. Ruszkowska, K. Szklanowska, i J. Zimna

Summary

This elaborate shows results of experiments which were made in 1953 — 1959. The quantity of nectar and sugars secreted by 35 species of plants was investigated. On these results it was calculated the honey yield in kg/ha for herb and raspberry plants and in kg for an individual tree plant (tab. 1, col. 20).


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 94, tab.: „Gorczvca” → Gorczyca
  • s. 96, tab.: „Leonorus villosus” → Leonurus villosus
  • s. 98, tab.: „Robinia pseudacacia” → Robinia pseudoacacia
  • s. 103, Literatura: „a platelor” → a plantelor
  • s. 103, streszczenie: „На основание” → На основании
  • s. 103, streszczenie: „кг/эгземпляр” → кг/экземпляр

Podobne wpisy