ROŚLINY POKARMOWE I ZNACZENIE GOSPODARCZE SMUKLIKA PLAMISTEGO – HALICTUS MACULATUS SMITH (APOIDEA, HALICTIDAE)
tekst: Andrzej Ruszkowski, Krystyna Kaczmarska, Janina Gosek, Krystyna Kunowa, Mieczysław Biliński, Andrzej Kosior
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXVIII, 1994 — Andrzej Ruszkowski, Krystyna Kaczmarska, Janina Gosek, Krystyna Kunowa, Mieczysław Biliński, Andrzej Kosior
strona 195PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXVIII 1994
Andrzej Ruszkowski, Krystyna Kaczmarska, Janina Gosek, Krystyna Kunowa, Mieczysław Biliński
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Andrzej Kosior
Zakład Ochrony Przyrody PAN, ul. Lubicz 46, 31-512 Kraków
Streszczenie
Badania prowadzono w latach 1960-1992, głównie w okolicy Puław, ale dorywczo i w innych rejonach. Wykorzystano także dane z literatury. Ustalono listę roślin oblatywanych przez smuklika plamistego, obejmującą 116 gatunków z 25 rodzin. Najchętniej odwiedzał on Compositae, chętnie również Papilionaceae. Główne jego rośliny pokarmowe to rumianki, jaskry i rzepak. Należy przypuszczać, że może on odgrywać szczególną rolę w zapylaniu rzepaku, a prawdopodobnie również lucerny mieszańcowej i siewnej. Należy chronić jego miejsca gniazdowania, a także rumianki i jaskry w sąsiedztwie upraw nasiennych rzepaku i lucerny.
Słowa kluczowe: smuklik, rośliny pokarmowe, zapylanie, ochrona środowiska, rzepak, lucerna, pszczoły samotnice.
WSTĘP I METODYKA
Smuklik plamisty – Halictus (Halictus) maculatus Smith należy do gatunków w Polsce pospolitych, jego znaczenie gospodarcze nie zostało jednakże dotąd dostatecznie wyjaśnione, dlatego w pracy tej zajęliśmy się poznaniem listy roślin pokarmowych i próbą wyjaśnienia jego potencjalnej roli w nasiennictwie roślin uprawnych.
W pracy wykorzystaliśmy obserwacje własne z lat 1960-1992 oraz dane z obszernej literatury. Metodykę stosowaliśmy podobną jak w pracy o smukliku koniczynowcu – Halictus (Seladonia) tumulorum (L.) (Ruszkowski i in. 1994).
Okazy smuklików oznaczał A.Ruszkowski, on również nadał polską nazwę temu smuklikowi.
strona 196WYNIKI I WNIOSKI
Smuklik plamisty obserwowany był na kwiatach 116 gatunków roślin (tab. 1) z 25 rodzin, głównie zaś ze złożonych (44%), motylkowych (12%), różowatych (8%), krzyżowych (8%), wargowych (6%), jaskrowatych (5%), baldaszkowych (4%), wierzbowatych (2%) i trędownikowatych (2%). Gatunek ten jest więc, jak widać, szczególnie silnie związany z roślinami złożonymi.
W Puławach i okolicy łowiony był on od 19.IV do 31.VIII.
Najwierniej i najliczniej oblatywał rumianki (zwłaszcza marunę bezwonną), jaskry i rzepak; wiernie i casem licznie także – krwawnik, złocień, oman, jastrzębiec, brodawnik, nawłoć, wrotycz, mniszek, lucernę (zwłaszcza mieszańcową i siewną), głóg, poziomki, pięciornik, miętę i przetacznik ożankowy; wiernie ale raczej nielicznie – oset, rumian, chabry, ostrożeń, goryczel, koniczynę, szałwię, bodziszek, wierzbę; czasem licznie – karaganę, nostrzyk, robinię, pieprzycznik i kminek.
Należy więc przypuszczać, że smuklik plamisty może mieć większy udział przede wszystkim w zapylaniu rzepaku, a prawdopodobnie także częściowo lucerny mieszańcowej i siewnej. Jest to więc gatunek zasługujący bez wątpienia na ochronę i rozmnożenie.
Tabela 1 Rośliny pokarmowe smuklika plamistego Food plants of Halictus maculatus Smith
| Rodzina i gatunek rośliny / Plant family and plant species | Miejscowość i autorzy / Localities and authors¹ |
|---|---|
| 1 | 2 |
| COMPOSITAE | 16 |
| Achillea millefolium L. | 2,8,30m,34 |
| A.pectinata Willd. | 20; A.sp.15,38 |
| Anthemis tinctoria L. | 30,31,34 |
| Arctium lappa L. | 30 |
| Bellis perennis L. | 3 |
| Carduus acanthoides L. | 11,13,30,34; C.sp.36 |
| C.nutans L. | 30 |
| Centaurea jacea L. | 25,26,34 |
| C.scabiosa L. | 4,5,34 |
| C.stoebe | 27; C.sp.36 |
| Chrysanthemum corymbosum L. | 27 |
| Ch.leucanthemum L. | 14m,27,34 |
| Cichorium intybus L. | 20,27,30m |
| Cirsium arvense (L.) Scop. | 30,34; C.sp.36 |
| C.canum (L.) M.B. | 27 |
| 1 | 2 |
|---|---|
| Crepis biennis L. | 34 |
| Erigeron acer L. | 27 |
| Eupatorium cannabinum L. | 30 |
| Grossheimia macrocephala (Willd.) | 20 |
| Helichrysum arenarium (L.) Moench | 20 |
| Hieracium | 4,6,36,37m |
| Inula britannica L. | 27,30m |
| I.conyza DC. | 34m |
| I.ensifolia L. | 13 |
| Leontodon autumnalis L. | 21,27,34,35 |
| L.hispidus L. | 27m |
| L.incanus L. Schrk. | 27 |
| L.taraxacoides (Vill.) Mér. | 34 |
| Matricaria chamomilla L. | 30 |
| M.inodora L. | 4m,30m |
| M.maritima L. | 27; M.sp.1m,3,15m |
| Picris hieracioides L. | 30,34, P.sp.36 |
| Pulicaria dysenterica Gaertn. | 34 |
| Senecio jacobaea L. | 34 |
| S.barbaraeifolius W. et. Gr. | 30 |
| S.vernalis W. et K. | 23 |
| Solidago gigantea Ait. | 30m; S.sp.36m,38 |
| Tanacetum vulgare L. | 1,4,7,34m |
| Taraxacum officinale Web. | 3,12,17-19,23,27,30-32,34,37m,38 |
| Tussilago farfara L. | 31 |
| Xeranthemum annuum L. | 30 |
| PAPILIONACEAE | |
| Caragana arborescens L. | 33m |
| Lotus corniculatus L. | 17 |
| Medicago falcata L. | 13,27 |
| M.media Pers + M.sativa L. | 9,10m,13,17,22,29,30m,30a |
| M.lupulina L. | 27 |
| Melilotus officinalis (L.) Lam. | 30m; M.sp.33m |
| Robinia pseudacacia L. | 33m |
| Trifolium campestre Schreb. | 30; T.sp.27 |
| T.pratense L. | 14,27,30 |
| T.repens L. | 34 |
| Vicia sepium L. | 31 |
| ROSACEAE | |
| Crataegus oxyacantha L. | 23,27; C.sp.27m |
| Fragaria vesca L. | 18,27m; F.sp.36 |
| Potentilla argentea L. | 13 |
| P.erecta L. | 30 |
| P.reptans L. | 34 |
| P.silvestris Neck. | 37m |
| P.verna L. | 37m |
| 1 | 2 |
|---|---|
| P.wiemanniana Gaertn. et Sch. | 23 |
| Rosa canina L. | 30 |
| R.gallica L. | 30 |
| CRUCIFERAE | |
| Brassica napus L. | 20,24m,27m,30m |
| Capsella bursa-pastoris L. | 30 |
| Cardamine | 27 |
| Cardaria draba (L.) Desv. | 27m,30 |
| Raphanus raphanistrum L. | 30 |
| Rapistrum perenne L. | 30 |
| Rorippa silvestris L. | 30 |
| Sinapis arvensis L. | 30 |
| Sisymbrium orientale Torn. | 30 |
| S.officinale (L.) Scop. | 13 |
| LABIATAE | |
| Glechoma | 38 |
| Hyssopus officinalis L. | 30 |
| Lamium purpureum L. | 27 |
| Mentha aquatica L. | 34m |
| M.longifolia L. | 30 |
| M.pulegium L. | 30m |
| Salvia pratensis L. | 20,27; S.sp.28 |
| Stachys recta L. | 27; S.sp.28 |
| Thymus serpyllum L. | 35 |
| UMBELLIFERAE | |
| Bupleurum pachnospermum Panc. | 30 |
| Carum carvi L. | 34m |
| Coriandrum sativum L. | 1 |
| Daucus | 38 |
| Eryngium campestre L. | 30 |
| Heracleum | 38 |
| Myrrhis odorata Scop. | 34 |
| Peucedanum | 38 |
| RANUNCULACEAE | |
| Ficaria verna Huds. | 3 |
| Ranunculus acer L. | 13,27m |
| R.polyanthemos L. | 30m |
| R.repens L. | 30; R.sp.4,27,34m |
| GERANIACEAE | |
| Geranium pratense L. | 34 |
| G.pyrenaicum L. | 34 |
| G.sanguineum L. | 34 |
| CAMPANULACEAE | |
| Campanula patula L. | 11 |
| 1 | 2 |
|---|---|
| C.rapunculoides L. | 34 |
| DIPSACACEAE | |
| Cephalaria transsylvanica L. | 30 |
| Knautia arvensis (L.) Coult. | 13; K.sp.36 |
| INNE – OTHER | |
| Allium | 14 |
| Anchusa officinalis L. | 27 |
| Beta vulgaris L. | 27 |
| Convolvulus arvensis L. | 30,35 |
| Cuscuta trifolii Bab. et Gibs. | 30 |
| Euphorbia cyparissias L. | 27; E.sp.3,28 |
| Lythrum salicaria L. | 13 |
| Malva silvestris L. | 34 |
| Papaver rhoeas L. | 34,38 |
| Reseda lutea L. | 30 |
| Salix caprea L. | 13; S.sp.31,37m |
| Statice gmelini Willd. | 30 |
| Stellaria media L. | 30 |
| Syringa vulgaris L. | 30 |
| Veronica chamaedrys L. | 4m,17,20,23,27 |
Odnośniki – Notes:
¹ m – Liczny oblot – A frequent visiting Liczby oznaczają tu miejscowości, lata i autorów (w nawiasach województwa): The numbers indicated the localities, years and authors (in parenthesis the provinces):
POLSKA – POLAND:
- Puławy (Lublin) 1972, 1974, 1992 leg. K.Kaczmarska, K.Kuna, J.Gosek;
- Gołąb (Lublin) 1988 leg. K.Kaczmarska;
- Bronowice (Lublin) 1987-1988 leg. J.Gosek, K.Kaczmarska;
- Łęka (Lublin) 1988-1989 leg. K.Kaczmarska, A.Ruszkowski, J.Gosek;
- Jaroszyn (Lublin) 1989 leg. J.Gosek;
- Piskorów (Radom) 1990 leg. J.Wojdaszka;
- Trzcianki (Lublin) 1986 leg. K.Kaczmarska;
- Elizówka (Lublin) (Anasiewicz 1973);
- Chełm) (Anasiewicz 1973);
- Łabunie (Zamość) (Anasiewicz 1973);
- Romanów (Zamość) 1986 leg. A.Kosior;
- Sąsiadka (Zamość) 1987 leg. A.Kosior;
- (Zamość) (Kosior, Fijał 1992);
- Kamień (Tarnobrzeg) 1972 leg. K.Kaczmarska;
- Kleczanów (Tarnobrzeg) 1972 leg. K.Kaczmarska;
- Pieczenogi (Kraków) 1972 leg. K.Kaczmarska;
- Ojców (Kraków) (Dylewska 1988);
- Pieniny (Nowy Sącz) (Dylewska, Noskiewicz 1963);
- Skierniewice (Skierniewice) 1960 leg. Z.Konopacka;
- Poznań (Poznań) (Banaszak 1973, 1976);
- (Szczecin + Koszalin) (Blüthgen 1919);
- Przylep (Szczecin) (Herasimczyn 1964 cit. Banaszak 1985);
- (Bydgoszcz + Piła) (Torka 1912, 1932);
- Dolny Śląsk – Lower Silesia (Gałuszkowa 1965);
- Targoszyn (Legnica) 1972 leg. K.Kaczmarska;
- Piotrowice (Wrocław) 1974 leg. M.Biliński.
SŁOWACJA – SLOVAKIA:
- (Beláková 1966, 1970ab, 1971, 1977).
WĘGRY – HUNGARY:
- (Moczar 1954);
- (Moczar 1962);
- (Benedek 1969, 1970); 30a. (Tanacs 1977).
LITWA – LITHUANIA:
- Wileńszczyzna (Adolph 1934, 1937);
- Mierzeja Kurońska (Baer 1903).
UKRAINA:
- (Osyczniuk 1960).
Głównie NIEMCY I AUSTRIA – Mainly GERMANY and AUSTRIA:
- (Müller 1873);
- Bremen (Alfken 1914);
- (Friese 1926);
- (Stoeckhert 1932);
- (Ebmer 1969).
LITERATURA
Adolph W. (1934) – Materiały do znajomości fauny pszczół Wileńszczyzny. Pr.Tow.Przyj. Nauk, Wilno 1933, 8:217-254.
Adolph W. (1937) – Zespoły wiosenne pszczół w Ponarach pod Wilnem. Pr.Tow.Przyj. Nauk. w Wilnie, Wydz.Nauk Mat. i Przyr., Wilno, 11.
Alfken J. D. (1914) – Die Bienenfauna von Bremen. Abh.Naturwiss.Ver.Bremen, 22:1-220.
Anasiewicz A. (1973) – Błonkówki pszczołowate (Apoidea, Hymenoptera) występujące na plantacjach lucerny mieszańcowej (Medicago media Pers.) i skład florystyczny zebranego przez nie pyłku. Rozpr.Nauk.AR Lublin, 5:1-39.
Baer W. (1903) – Zur Apidenfauna der Kurischen Nehrung. Int.Allg.Z.Ent., 8:157-161.
Banaszak J. (1973) – Pszczołowate (Apoidea) okolic Poznania. Bad.Fizjogr.Pol.Zach., B, 26:33-78.
Banaszak J. (1976) – Pszczoły (Hymenoptera: Apoidea) Ogrodu Botanicznego w Poznaniu. Bad.Fizjogr.Pol.Zach., C, 29:71-85.
Banaszak J. (1985) – Informacje o faunie pszczół (Apoidea) Polski w nie publikowanych pracach magisterskich. Fragm.Faun., 29(18):377-390.
Beláková A. (1966) – Beitrag zur Kenntnis der Bestäuber der Samenrübe (Beta vulgaris L.) in bedingungen von Südslowakei. Acta Fac.Rer.Nat.Univ.Comen., 12 – Zoologia, 13:163-170.
strona 201Beláková A. (1970a) – Bees (Apoidea) of Querco-Carpinetum at Báb. Res.Project Báb, Progr.Rep. I., Bratislava :203-210.
Beláková A. (1970b) – Príspevok k poznaniu niektorých druhov samotárskych včiel rodov Andrena (Fabricius) a Halictus (Latreille) a ich živných rastlín na Slovensku. Ent.Probl., 8:154-176.
Beláková A. (1971) – Včely (Apoidea) z niektorých významných oblasti Slovenska. Ent.Probl., 10:141-190.
Beláková A. (1977) – Včely (Apoidea) okolia Zemplínskej šíravy. Acta Fac.Rer.Nat.Univ. Comen., Zoologia, 22:109-123.
Benedek P. (1969) – Examinations on lucerne pollinating wild bees (Hym., Apoidea) in the Hungarian Great Plain. Fol.Ent., 22:101-115.
Benedek P. (1970) – Vizsgálatok a vorosherét megporzó vadméheken a Nagy- és Kisalfoldon. Novénytermelés, 19(4):361-371.
Blüthgen P. (1919) – Die Bienenfauna Pommenrns. Stett.Ent.Z., 80:65-131.
Dylewska M. (1988) – Apoidea of The Ojców National Park. Part. I. Colletidae, Halictidae, Andrenidae, Melittidae, Megachilidae, Anthophoridae. Acta Biol.Crac., Ser.Zool., 30:19-72.
Dylewska M., Noskiewicz J. (1963) – Apoidea of the Pieniny National Park. Part. II. Colletidae, Andrenidae, Halictidae, Melittidae, Apidae (Nomada Scop.). Acta Zool.Crac., 8(13):477-532.
Ebmer A. W. (1969) – Die Bienen des Genus Halictus Latr. s.l. im Grossraum von Linz (Hymenoptera, Apidae). Systematik, Biographie, Ökologie und Biologie mit berücksichtigung aller bisher aus Mitteleuropa bekannten Arten. Teil I. Naturk.Jahrb.St.Linz, 133-183.
Friese H. (1926) – Die Bienen, Wespen, Grab- un Goldwespen. Die Insecten Mitteleuropas, insbesondere Deutschlands. Stuttgart.
Gałuszkowa I. (1965) – Pszczołowate (Apidae) zebrane na rzepaku ozimym na Niżu i Wyżu Dolnego Śląska. Pol.Pis.Ent., B, 14(39-40):217-228.
Kosior A., Fijał J. (1992) – Analiza faunistyczno-ekologiczna owadów pszczołowatych Apoidea województwa zamojskiego. Stud.Ośr.Dokum.Fizjogr., 20:13-53.
Móczár L. (1962) – O metodach i wynikach badań nad pszczołami dzikimi (Hym., Apoidea) zapylającymi lucernę na Węgrzech. Pol.Pis.Ent., B, 1-2(25-26):77-85.
Móczár M. (1954) – Systematik, Verbreitung und Ökologie der Gattungen Eucera Latr. und Tetralonia Spin. (Hymenoptera). Ann.Hist.-Natur.Mus. Nation Hungar. (ser. nova), 5:367-386.
Müller H. (1873) – Die Befruchtung der Blumen durch Insecten und die gegenseitigen Anpassungen beider, Leipzig.
Osyczniuk A. W. (1960) – Swiazi pczelinych s bobowymi w stiepi prawobierieżja Ukrainy. Ent.Obozr., 39(2):384-394.
Ruszkowski A., Biliński M., Kaczmarska K., Gosek J., Kosior A. (1994) Rośliny pokarmowe smuklika koniczynowca Halictus tumulorum (L.) (Apoidea, Halictidae) oraz jego znaczenie gospodarcze. Pszczeln.Zesz.Nauk., 38:183-193.
Stoeckhert F. K. (1933) – Die Bienen Frankens (Hym. Apid.). Deutsch.Ent.Z. 1932, Berlin.
Tanács L. (1977) – Flower-visiting bees in lucerne fields near Szeged. Acta Agronom.Acad. Sci.Hung., 26:419-425.
Torka V. (1912) – Die Bienen der Provinz Posen. Z.Naturwiss.Abt.Posen, 20:97-181.
Torka V. (1932) – Nachträge zu meiner Veröffenlichung über „Die Bienen der Provinz Posen”. Deutsch.Wiss.Z.Polen.
strona 202FOOD PLANTS AND AN ECONOMIC IMPORTANCE OF HALICTUS MACULATUS SMITH (APOIDEA, HALICTIDAE)
A. Ruszkowski, K. Kaczmarska, J. Gosek, K. Kunowa, M. Biliński, A. Kosior
Summary
The list of food plants for Halictus maculatus Smith was compiled on the basis of own observations carried out during the years 1960-1992 (mainly at Puławy and in the neighbourhood, but occasionally also in other regions) and of literature. The list contained 116 plant species of 25 plant families.
Species of Compositae were the most frequently visited plant species, also Papilionaceae were willingly visited. The main food-plants for this bee species were Matricaria, Ranunculus and rape. This bee species may have the greatest importance for pollination of rape and probably also for lucerne. The nesting places of this Halictus species and also the Ranunculus and Matricaria plants growing near seed crops of rape and lucerne should be protected.
Keywords: Halictus, food plants, pollination, protection, rape, lucerne, solitary bees.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 196: „casem” → czasem
- s. 201, piśmiennictwo: „oblasti” → oblastí
- s. 201, piśmiennictwo: „vorosherét” → vörösherét
- s. 201, piśmiennictwo: „Kisalfoldon” → Kisalföldön
- s. 201, piśmiennictwo: „Novénytermelés” → Növénytermelés
- s. 201, piśmiennictwo: „Pommenrns” → Pommerns
- s. 201, piśmiennictwo: „Biographie” → Biogeographie
- s. 201, piśmiennictwo: „un Goldwespen” → und Goldwespen
- s. 201, piśmiennictwo: „Veröffenlichung” → Veröffentlichung
