OCENA PRZYDATNOŚCI W GOSPODARCE PASIECZNEJ ULI STYROPIANOWYCH NA PALECIE

tekst: Jerzy Marcinkowski

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXIX, 1985 — Jerzy Marcinkowski

strona 169

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXIX 1985

Jerzy Marcinkowski

Oddział Pszczelnictwa ISK w Puławach

WPROWADZENIE

Styropian stanowi bardzo atrakcyjny materiał do wyrobu uli ze względu na małą masę oraz bardzo dobre właściwości izolacyjne. W Polsce w drugiej połowie lat siedemdziesiątych wprowadzono ule styropianowe w kilku pasiekach woj. krakowskiego. Największe obawy przy użytkowaniu tego rodzaju uli budziła ich stosunkowo niska wytrzymałość na uszkodzenia mechaniczne. Przedmiotem badań opisanych w niniejszej pracy były ule styropianowe produkowane przez RSP w Solniczkach. Na przestrzeni kilku ostatnich lat ule styropianowe były zmieniane w szczegółach konstrukcyjnych, a głównie w sposobie wykończenia i zabezpieczenia styropianu przed uszkodzeniami mechanicznymi. Zgodnie z normą branżową „Ule” (BN79/9161-04) styropian jest przewidziany jako zasadniczy materiał izolacyjny przy produkcji uli drewnianych w Polsce. Wokół styropianu narosło też sporo sprzecznych opinii — od bardzo optymistycznych aż do twierdzeń o jego toksyczności dla pszczół. Niniejsze doświadczenie miało na celu ocenę konkretnego typu ula styropianowego umieszczonego na palecie, jak również ocenę ogólną styropianu jako materiału do produkcji uli.

MATERIAŁ I METODA

Doświadczenie prowadzono w latach 1980—1983 w pasiece Oddziału Pszczelnictwa ISK. Ule styropianowe porównywano z ulami drewnianymi (jednościennymi) o tej samej ramce. Ul styropianowy składał się z dwóch korpusów mieszczących po 10 ramek o wymiarach 435×230, z półkorpusu mieszczącego podkarmiaczkę oraz z odejmowanej dennicy i daszka. Wchodziła do kompletu również nadstawka z ramkami o wymiarach 435×115 mm, która jednak w niniejszym doświadczeniu nie była wykorzystywana. Pojedynczy korpus zbudowany był w całości ze styropianu, natomiast wewnętrzna i zewnętrzna powierzchnia ścian korpusów

strona 170

umocniona była arkuszem tworzywa o nazwie „tekpol”. Krawędzie ścian umocnione by’y twardym tworzywem o nieznanej nazwie. Dennica styropianowa obudowana była drewnianą ramą. Wylot mieścił się nieco poniżej poziomu górnej płaszczyzny dennicy. Daszek styropianowy, umocniony „tekpolem”, posiadał otwór tzw. „kominek”, który s użył do odprowadzenia nadmiaru wilgoci zimą oraz do wlewania syropu do podkarmiaczki. Ramki drewniane, po 10 sztuk w korpusie. Ule w liczbie 18 sztuk umieszczone były na rozkładanej palecie (tzw. „kontenerze”) na kołach (fot. 1). Dodatkowym wyposażeniem była czterokołowa przyczepa przeznaczona do transportu dwu 18-ulowych palet („kontenerów”).

Fot. 1. Ule styropianowe na palecie

Ule stanowiące grupę kontrolną wykonane były z drewna (fot. 2). Posiadały 2 (w miarę potrzeb) — 3 korpusy, powałkę ocieplającą, daszek pokryty blachą i dennicę. Ściany grubości 35 mm były nieocieplone. W tym samym okresie ule takie, w innej pasiece porównywane były z ulami o ścianach izolowanych.

W momencie założenia doświadczenia nasiedlono po 15 uli styropianowych i drewnianych. Na skutek strat losowych w obliczeniach uwzględniono mniejszą liczbę rodzin, a w ostanim roku badań najmniejsza liczba uli w kombinacji wynosiła 10.

W trakcie badań prowadzono następujące obserwacje:

  1. Rozwoju czerwienia w sezonie z wyłączeniem okresów 15.VII—15.VIII.
strona 171
Fot. 2. Drewniany ul jednościenny

W 1983 roku w związku z przygotowaniem pasieki do innego doświadczenia przeprowadzono jedynie 3 pomiary czerwiu.

  1. Produkcji miodu z pożytków wczesnych i produkcji miodu ogółem. Pomiar wyłącznie miodu towarowego.
  1. Ilości miodu pozostawionego na zimę. Wartość ta oceniana była szacunkowo pod koniec sierpnia tuż przed rozpoczęciem dokarmiania pszczół.
  1. Ilości odbudowanej węzy — mierzonej liczbą odbudowanych w pełni ramek z węzą.
  1. Zużycia zapasów pokarmowych zimą, szacunkowo, wyliczoną z różnicy między ilością miodu pozostawionego na zimę i cukru dodanego przy podkarmianiu i ilością zapasu określonego w pierwszym przeglądzie wiosennym.
  1. Zużycia zapasu zimowego w przeliczeniu na jedną ramkę zimującej rodziny.
  1. Osypu zimowego. Martwe pszczoły liczono na dennicy tuż po pierwszym oblocie.
  1. Zawilgocenie gniazd po zimowli. Cechę tę oceniano wzrokowo w czasie pierwszego przeglądu w skali 0—4. 0 — zupełnie sucho, 1 — ślady po wilgoci np. spleśniały po rogach dennicy osyp, 4 — woda na dennicy,
strona 172

mokra poduszka, spleśniałe skrajne plastry. (4 stopień zawilgocenia praktycznie nie był spotykany). 2—3 — stopnie pośrednie.

  1. Występowania choroby sporowcowej. Cechę tę określano na pszczołach pobranych z osypu zimowego. Oceniano tu wzrokowo stopień porażenia, stosując skalę 4-stopniową: 1 — porażenie małe, 2 — średnie, 3 — silne. Znakiem „0” oznaczono rodziny zdrowe.
  1. Temperatury w ulu w czasie zimowli przy użyciu termopar umieszczonych symetrycznie w plastrach w 10 punktach ula. (Urządzenie do pomiaru temperatury zaprojektował i wykonał Stefan Siudalski — pracownik Instytutu Fizyki PAN).
  1. Toksyczności styropianu dla pszczół. Cechę tę badano w warunkach laboratoryjnych. Użyto płytek styropianu, który jest stosowany do ocieplania ścian uli drewnianych. Płytki te umieszczono w klateczkach, w których było po 50 pszczół. Tę część doświadczenia wykonano w 2 seriach: 1 — z pszczołami rasy kaukaskiej (F1) i 2 — z pszczołami rasy kraińskiej (F1). W każdej serii były następujące kombinacje:

a) Kontrolna A — bez styropianu w oddzielnej cieplarce.

b) Kontrolna B — bez styropianu w cieplarce razem z innymi klateczkami, które zawierały styropian.

c) Ze styropianem umieszczonym w klateczce, ale oddzielonym od pszczół twardą płytą pilśniową.

d) Ze styropianem w klateczce dostępnym dla pszczół.

W każdej kombinacji było 5 klateczek z pszczołami. W obserwacji określano codziennie liczbę martwych pszczół.

W trakcie badań prowadzono gospodarkę pasieczną w miarę intensywną. Rodziny zimowano na 2 korpusach, stosując do ich ścieśniania maty słomiane — w ulach drewnianych po cztery, w styropianowych po dwie. W drugim przypadku gniazdo było ułożone przy ścianie. Po oblocie wiosennym usuwano z dna osyp w miarę potrzeb ścieśniano gniazda. Ze względu jednak na dość ciasne układanie gniazd przed zimą ścieśnianie wiosną należało do zabiegów sporadycznych. Poszerzanie gniazd odbywało się z użyciem pojedynczych ramek, najpierw w korpusie górnym. Po jego zapełnieniu przestawiano korpusy. W momencie rozpoczęcia się pierwszego towarowego wziątku (był to głównie nektar z rzepaku i mniszka) dzielono gniazda kratą odgrodową. Dokonywano przy tym dokładnego przeglądu w celu sprawdzenia czy nie występuje nastrój rojowy. Równocześnie układano gniazdo tak, aby plastry z miodem, krytym czerwiem i ciemne plastry puste znalazły się w korpusie górnym natomiast bardzo jasne, z młodym czerwiem i węzą w korpusie dolnym. Zwracano również uwagę na matkę, bowiem przy składaniu gniazd zakładano kraty odgrodowe między korpus dolny i górny. Sporadycznie, przy bardzo intensywnym rozwoju dodawano trzeci korpus. Zabieg ten miał jednak miejsce w trakcie trwania pożytku (ok. połowy czerwca) i polegał na mechanicznym wstawianiu trzeciego korpusu z pustymi plastrami w środek — nad kratę. Ze względu na pomiary czerwiu nie stosowano wyrównywania siły rodzin przez przekładanie czerwiu

strona 173

z silniejszych do słabszych. Przy odbieraniu plastrów z miodem do odwirowania stosowano aldehyd benzoesowy. Po odebraniu miodu z górnego korpusu robiono przegląd w dolnym — pod kątem nastroju rojowego. Przy okazji ramki z miodem i czerwiem krytym przekładało się do korpusu górnego (aby przy następnym miodobraniu móc je odwirować) a na ich miejsce wstawiano przeważnie węzę. W niniejszym doświadczeniu dochodziły jeszcze przeglądy związane z pomiarami czerwiu, co jednak nie było oczywiście wymogiem gospodarki pasiecznej. Starano się zresztą łączyć pomiary czerwiu z zabiegami wynikającymi z przyjętej gospodarki pasiecznej. Po rzepaku i mniszku występował okres umiarkowanego pożytku (kwitnąca robinia, rośliny parkowe i leśne) do zakwitnienia gryki lub lipy (koniec czerwca, początek lipca). W pierwszym roku prowadzenia obserwacji (1981) przewieziono pasiekę na grykę w rejonie Lubartowa. W drugim roku na ubogie pożytki z gryki i dość dobre z lipy. W ostatnim roku, ze względu na pojawienie się warrozy pasieka pozostała w miejscu zimowania tj. w Puławach. Korzystała tu z ubogich pożytków z sadu, mniszka, robinii i lipy. Jednak ze względu na duże napszczelenie okolicy zbiory miodu były bardzo niskie (mimo ogólnie sprzyjającego roku).

Wyniki opracowano statystycznie w Pracowni Metodyki Dośw. i Statystyki ISK w Skierniewicach metodą analizy wariancji. Analizę tę przeprowadzono na wartościach transformowanych wg przekształcenia y = log x lub y = log x + 1. Konieczność zastosowania transformacji wynikła z dużej zmienności między rodzinami. Do oceny różnic między średnimi użyto testu t-Duncana lub testu t-Studenta, przyjmując poziom istotności α = 0,05. W końcowych zestawieniach podano wartości średnich geometrycznych, na których to średnich prowadzono analizy. Jedynie w tabeli dotyczącej produkcji miodu (tab. 6) ze względu na znaczne różnice między średnimi geometrycznymi i arytmetycznymi przedstawiono w nawiasach również średnie arytmetyczne.

W doświadczeniu klateczkowym z wpływem styropianu na długość życia pszczół wyniki opracowano statystycznie metodą analizy wariancji. Analizę tę dla wartości procentowych przedstawiono według transformacji Blissa. Dla cech wykazujących dużą zmienność wewnątrzgrupową stosowano transformację logarytmiczną. Toksyczność styropianu określono wartością LT50, stosując do tego celu metodę analizy probitowej. W tabeli istotność różnic oznaczono literami „a”, „b”, a różnicę bliską istotności (istotną przy poziomie istotności α = 0,1) znakiem „o”. Przy braku różnic statystycznie istotnych nie ma żadnych dodatkowych oznaczeń przy średnich.

PRZEGLĄD LITERATURY

Przy stosowaniu styropianu do wyrobu uli największe trudności występują w związku z jego stosunkowo niską wytrzymałością mechaniczną. W jednej z pierwszych wersji budowy (Marcinkowski 1978)

strona 174

stosowano malowanie ścian wewnątrz ula emalią ftalową, a zewnątrz farbą emulsyjną. Emalia tworzyła twardą powłokę zabezpieczającą styropian przed zgryzaniem przez pszczoły. Farba emulsyjna ograniczała niszczące działanie promieni słonecznych. Wulbrandt (1962) przez pięć lat próbował stosować różne materiały zabezpieczające (folia aluminiowa, folia z tworzyw sztucznych, papa bitumiczna, lakiery, kleje), ale w końcu uznał, że najlepiej zabezpieczyć styropian wykładziną drewnianą wewnątrz ula, a przy prowadzeniu gospodarki wędrownej dodatkowo płytą pilśniową z zewnątrz. Obecnie produkuje się ule ze styropianu tak utwardzonego, że według producentów nie zachodzi konieczność dodatkowego zabezpieczania ścian. W Austrii styropian był już od dość dawna wykorzystywany do produkcji ulików weselnych. Singer (1973) opisuje zalety tego materiału twierdząc, że uliki z dwucentymetrowego styropianu zapewniają dobrą izolację termiczną, są przy tym łatwe do mycia i dezynfekcji. Erickson i inni (1974) porównując między innymi 12 ramkowe ule drewniane i styropianowe (używane do przewożenia pszczół do zapylania upraw owadopylnych) pozytywnie ocenia walory styropianu, głównie jako materiału taniego do krótkotrwałego użytku. Podaje przy tym, że w ulach drewnianych pszczoły wykazywały wyższą aktywność lotu i wyższy procent pszczół zbieraczek niż w ulach styropianowych. Bardzo ciekawy sposób wykorzystywania w pszczelarstwie styropianu opisano w Agricultural Research (1970). Ze względu na małą masę uli styropianowych zrzucono je wraz z pszczołami z samolotu na moczary w celu zapylenia żurawiny. Detroy i Owens (1971) dosyć krytycznie wypowiadają się o przydatności styropianu do produkcji uli. Stwierdzili uszkodzenia styropianu już po dwóch latach użytkowania. Zimą zużycie pokarmu było w tych ulach większe o 3,44 funta, co autorzy tłumaczą wyższą temperaturą kłębu, a tym samym większą aktywnością pszczół. Zaletą jednak uli styropianowych był w tym przypadku wcześniejszy rozwój rodzin wiosną. Ostrowska (1984) stwierdziła nieco większe zużycie zapasów w ulach styropianowych w porównaniu z drewnianymi o tej samej ramce. Większy był nieco w nich osyp i większe nasilenie występowania choroby sporowcowej (Ostrowska 1981). Nieco więcej było również w tych ulach czerwiu przy pierwszym pomiarze (26.III). Zbiory miodu były zbliżone. Trzeba tu jednak dodać, że cytowane powyżej dane obejmują tylko jeden rok badań. Na przykład w roku 1984 (Ostrowska 1984) zużycie zapasów w drewnianych ulach ocieplanych i styropianowych (o takiej samej ramce) było prawie takie samo, osyp nieco większy w drewnianych, również minimalnie większe było porażenie pszczół nosemozą. Zbiory miodu i ilości czerwiu wiosną były prawie identyczne. Vesely (1979) twierdzi, że w ulach z tworzyw (polistyren, styropian) występują silnie zjawiska elektrostatyczne, stąd może być konieczne uziemienie uli zrobionych z tych tworzyw. W ulach styropianowych występują często zimą problemy nadmiernej wilgoci. Jak już wspomniano w badanej wersji uli styropianowych wylotek w dennicy był nieco poniżej poziomu dna.

strona 175

Tymczasem badania Czaplina (1969) wykazały, że optymalny jest wylot na wysokości 40—60 mm od dna. Może to mieć pewne znaczenie dla warunków wilgotnościowych wewnątrz ula. Żuławiński (1979) sygnalizuje niebezpieczeństwo toksyczności styropianu, ze względu na niedoskonałość linii technologicznych przy jego produkcji. Jay (1969) stwierdził, że sposób ustawienia uli w rzędach na pasieczysku ma bardzo istotny wpływ na produkcję miodu. Rodziny ustawione rzędem wylotami w jedną stronę przynosiły znacznie mniej miodu niż ustawione wylotami w różne strony. Jest to bardzo istotne w niniejszym przypadku, gdzie ule styropianowe ustawione były w rzędach po 6 sztuk z wylotami zwróconymi w jednym kierunku i błądzenie pszczół było znaczne.

PRZEBIEG BADAŃ I WYNIKI

Pasiekę przygotowano do doświadczenia w lecie 1980 r. Zazimowano rodziny wyrównanej siły, a pierwsze pomiary (wycena zapasu) wykonano w końcu sierpnia 1980 r. Rok 1981 należał do dobrych w pszczelarstwie. Była dość wczesna wiosna. Rzepak zakwitł 11 maja, a pełnia jego kwitnienia wypadła na 22 maja. W lecie średnie temperatury miesięczne były nieco wyższe od średnich wieloletnich (tab. 1). Rok 1982 był również rokiem dobrym w produkcji pasiecznej. Pierwsze obloty pszczół miały już miejsce 14 lutego, a pierwszy masowy oblot 2 marca. Średnie temperatury stycznia, lutego i kwietnia były niższe od przeciętnych. Od maja do grudnia (z wyjątkiem czerwca) średnie tempera-

Tabela 1 Średnie temperatury oraz odchylenie ich od przeciętnej wieloletniej — liczby w nawiasach (dane w °C ze stacji w Puławach) Monthly average temperatures and the departures from many-year average (numbers in parenthesis), in °C. All the data from the meteorological station at Pulavy

Rok Year Miesiąc — Months: II Miesiąc — Months: I Miesiąc — Months: III Miesiąc — Months: IV Miesiąc — Months: V Miesiąc — Months: VI Miesiąc — Months: VII Miesiąc — Months: VIII Miesiąc — Months: IX Miesiąc — Months: X Miesiąc — Months: XI Miesiąc — Months: XII
1981 —3,9 —1,1 4,0 6,0 14,4 17,4 18,7 16,9 14,0 9,3 3,2 —2,8
(—0,5) (1,4) (2,4) (—1,7) (0,8) (0,7) (0,2) (—0,5) (0,6) (1,3) (0,5) (—1,6)
1982 —3,8 —2,9 3,3 5,7 14,8 16,3 19,2 19,5 15,7 9,0 4,8 1,3
(—0,4) (—0,4) (1,7) (—2,0) (1,2) (—0,4) (0,7) (2,1) (2,3) (1,0) (2,1) (2,5)
1983 2,7 —2,2 4,1 10.5 16,4 17,4 19,3 18,6 14,6 8,8 1,7 —0,5
(6,1) (0,3) (2,5) (2.8) (2,8) (0,7) (0,8) (1,2) (1,2) (0,8) (—1,0) (0,7)

tury były znacznie wyższe od wieloletnich. Lato należało do bardzo ciepłych i słonecznych. Mniszek zakwitł w tym roku 14 maja a rzepak 20 maja. Rok 1983 cechował się bardzo wczesną wiosną, po łagodnej zimie. W styczniu średnia temperatura była aż o 6,1°C wyższa od średniej wieloletniej. Poza tym cały rok (z wyjątkiem listopada) był cieplejszy niż przeciętny. Już 12 stycznia oblatywały się niektóre rodziny pszczele. Pierwsze kwiaty leszczyny zaobserwowano 30 stycznia, a mniszek zakwitł

strona 176

około 20 kwietnia. Wyjątkowo wcześnie, bo już 29 kwietnia zakwitł rzepak. Rok należał również do dość dobrych, ale jak już wspomniano wcześniej, ze względu na stwierdzoną w 1982 roku w pasiece doświadczalnej warrozę nie była ona przewożona ani na rzepak ani na grykę.

Do transportu uli styropianowych używano przyczepy, na której umieszczono całą paletę z ulami. Ule drewniane wożono na samochodzie, ładując je ręcznie. Ze względu na wady konstrukcyjne urządzenia do ładowania uli styropianowych nie można było ocenić w pełni jego walorów w stosunku do transportu tradycyjnego.

Ilość czerwiu wczesną wiosną. W 1981 roku 1-szy pomiar czerwiu wykonano 6 kwietnia, w 1982 roku — 7 kwietnia, a w 1983 — 11 kwietnia (tab. 2). Ule styropianowe mimo dobrej izolacji cieplnej nie zapew-

Tabela 2 Ilość czerwiu w rodzinach (dm2) Quantity of brood in bee colonies (in dm2)

Rok Year Z I pomiaru In measurement I: Ule styropianowe Styrofoamed hives Z I pomiaru In measurement I: Ule drewniane Wooden hives Z 3 pierwszych pomiarów In the first three measurements: Ule styropianowe Styrofoamed hives Z 3 pierwszych pomiarów In the first three measurements: Ule drewniane Wooden hives Z wszystkich pomiarów In all measurements: Ule styropianowe Styrofoamed hives Z wszystkich pomiarów In all measurements: Ule drewniane Wooden hives
1981 6,3 8,4 48,85 89,49° 110,53 155,24
1982 13,9 13 7 82,58 84,46 149,13 152,37
1983 13,6 a 19,6 b 130,55 139,00 130,55 139,00

° Różnica bliska istotnej. The difference close to the value statistically significant.

niały szybszego rozwoju rodzin pszczelich na wiosnę. Dosyć charakterystyczne, że w latach o wcześniejszych wiosnach ilość czerwiu w ulach styropianowych była nieco mniejsza. W 1981 roku różnica okazała się nieistotna, natomiast w 1983 roku istotność różnicy wystąpiła. Wydaje się jednak, że zasadniczą przyczyną tendencji do wolniejszego rozwoju w ulach styropianowych wiosną 1981 roku i wyraźnej różnicy na niekorzyść tych uli w 1983 roku, były stosunkowo ciepłe zimy. Prawdopodobnie przez znaczną część zimy matki czerwiły, co przyczyniło się do znacznego skrócenia życia pszczół zimujących. Chociaż osyp w ulach styropianowych był stosunkowo niewielki (tab. 6), to ubytek energii przy intensywnej przemianie materii w warunkach ciepłej zimy odbił się niekorzystnie na rozwoju wiosennym w tych ulach. Nie zaobserwowano tego zjawiska w roku 1982, kiedy zima była pod względem średnich temperatur zbliżona do przeciętnych (a nawet nieco chłodniejsza). Stąd może wynikać praktyczne zalecenie, żeby przy ciepłych zimach zapewnić

strona 177

w ulach styropianowych szybkie i możliwe stałe wyziębienie gniazd jesienią i nie ocieplać dodatkowo i tak już ciepłych uli zimą.

Ilość czerwiu z trzech pierwszych pomiarów. Pomiary te wypadały w zależności od roku w przedziale czasu od 6 kwietnia do 8 czerwca. Różnica bliska istotnej na niekorzyść uli styropianowych wystąpiła w 1981 roku. W pozostałych latach różnice były niewielkie i nieistotne (tab. 2).

Ilość czerwiu z wszystkich pomiarów. Tu różnice okazały się nieistotne we wszystkich latach badań. Trzeba jednak stwierdzić, że w wartościach średnich niekorzystnie wypadały ule styropianowe. Złożyły się na to głównie wyniki pomiarów czerwiu wiosną. Trudno jest w chwili obecnej jednoznacznie określić przyczynę takiego obrazu. Wydaje się, że przyczyny należy upatrywać w wyższej temperaturze zimą w ulach styropianowych, w zwiększonym zawilgoceniu gniazd po zimowli lub też w niekorzystnym (głównie ze względu na błądzenie pszczół) ustawieniu tych uli w trzech rzędach obok siebie (tab. 2).

Produkcja miodu z pożytków wczesnych. Konsekwencją nieco późniejszego rozwoju rodzin pszczelich w ulach styropianowych były niższe zbiory miodu z pożytków wczesnych. Dotyczyło to jednak tylko roku 1983, w którym różnice okazały się bliskie istotnych. Wynikło to jednak bardziej ze względów technologii pasiecznej, niż z rzeczywistej ilości miodu przynoszonego przez pszczoły. W pozostałych latach badań różnice były minimalne (tab. 3). Trzeba tu jeszcze dodać, że zbiory te były stosunkowo skromne. Należałoby testować ule w okolicy o obfitszych pożytkach wiosennych, co dałoby szansę wnikliwszej ich oceny.

Produkcja miodu ogółem. W uzyskanych wynikach brak jest regularności. Rok 1981 był mniej korzystny dla uli styropianowych, chociaż różnice widoczne na średnich dalekie były od istotnych. W roku 1982 więcej miodu uzyskano w ulach styropianowych, natomiast w 1983 wartości te były prawie identyczne (tab. 3). Uwagę należy tu zwrócić na fakt, że w ulach drewnianych zbiory miodu ogółem w niewielkim tylko

Tabela 3 Produkcja miodu (kg) Honey production (in kg)

Rok Year Z pożytków wczesnych From early nectar flows: Ule styropianowe Styrofoamed hives Z pożytków wczesnych From early nectar flows: Ule drewniane Wooden hives Ogółem In general: Ule styropianowe Styrofoamed hives Ogółem In general: Ule drewniane Wooden hives Pozostawiono na zimę Left for the winter: Ule styropianowe Styrofoamed hives Pozostawiono na zimę Left for the winter: Ule drewniane Wooden hives
1981 1,19 2,19 8,45 (15,0) 15,42 (22,2) 2,2 1,9
1982 4,01 5,29 14,49 (15,7) 11,42 (14,9) 1,0 1,0
1983 3,21 6,18° 6,49 (7,7) 6,61 (9,2) 2,4 1,4

W nawiasach średnie arytmetyczne. In parenthesis arithmetic mean.

strona 178

stopniu przewyższały zbiory miodu z pożytków wczesnych. Dowodzi to, że większość miodu, również w ulach styropianowych, pochodziła z pożytków wczesnych. Przez to, że były tam może nieco słabsze rodziny (porównaj tab. 2) i część miodu gromadzona była w dolnym korpusie, a zastosowano technologię odbierania miodu w pierwszym rzędzie z górnych korpusów, uzyskano mniej miodu wiosną. Nie oznaczało to jednak, że miodu tego pszczoły nie przyniosły. Był on jedynie niedostępny przy pierwszym miodobraniu. Jak już wspomniano w roku 1983 pszczoły pozostały przez lato w Puławach, przez co nie skorzystano z bardziej atrakcyjnego na Lubelszczyźnie pożytku gryczanego. Jest to bardzo plastyczny przykład jak zaprzestanie wędrówek z pszczołami (tu na skutek warrozy) bardzo negatywnie odbija się na produkcyjności pasiek.

Ilość miodu pozostawionego na zimę. Pewnym uzupełnieniem do liczb dotyczących produkcji miodu towarowego są dane o ilości miodu pozostawionego po sezonie na zimę (tab. 3). W gospodarce pasiecznej dążono do tego, aby możliwie wszystek miód pszczołom odebrać. W tym celu nawet przy przeglądzie jesiennym (koniec sierpnia), przy układaniu gniazd na zimę, odbierano wszystek miód, który znajdował się na plastrach wolnych od czerwiu. Wiadomo, że w ulach o niskich ramkach i gospodarce stacjonarnej (takich jak zastosowane w niniejszym doświadczeniu) łatwiej jest oddzielić kratą tzw. rodnię od miodni. Jest to stosunkowo proste w rodzinach silnych. Gdy jednak pojawiają się w pasiece rodziny słabsze, wtedy znaczna część miodu lokowana jest w korpusach dolnych (pod kratą) i zmniejszają się szanse odwirowania tego miodu. Z danych zamieszczonych w tabeli 3 wynika, że ilości miodu pozostawionego na zimę były stosunkowo niewielkie i nie różniły się istotnie między badanymi ulami. Wystąpiła jedynie nieznaczna tendencja do pozostawienia większej ilości miodu w ulach styropianowych, ale praktycznie nie miało to znaczącego wpływu na globalne wyniki produkcji miodu w pasiece.

Liczba odbudowanych arkuszy węzy. Liczba nowych plastrów uzyskiwanych w obu typach badanych uli była w zasadzie zbliżona (tab. 4). Jedynie w 1981 roku pewną przewagą cechowały się ule drewniane. Rok ten zresztą i w poprzednich przedstawionych już cechach należał do korzystniejszych dla tych uli. Widać tu wyraźną zależność między ilością czerwiu i liczbą odbudowanych arkuszy węzy. Trzeba tu jeszcze dodać, że węzę stosowano w okresach umiarkowanego pożytku. Natomiast jej

Tabela 4 Liczba odbudowanych arkuszy węzy Number of rebuilt foundation sheets

Rok Year Ule styropianowe Styrofoamed hives Ule drewniane Wooden hives
1981 3,24 5,09°
1982 5,25 4,30
1983 4,46 5,05
strona 179

odbudowę znacznie ograniczano w okresie wzmożonych zbiorów miodu, stosując wówczas do poszerzania gniazd głównie odbudowane już plastry.

Zużycie zapasów pokarmowych zimą. W latach 1981 i 83 wystąpiła tendencja do większego nieco spożycia pokarmu w ulach styropianowych (tab. 5). Różnice te jednak nie zostały potwierdzone statystycznie. Tendencję tę można by wytłumaczyć faktem nieco wyższych temperatur w ulach styropianowych (tab. 8). Zbiegło to się ze stosunkowo ciepłymi zimami 1980/1981 i 1982/1983 (tab. 1), przez co prawdopodobnie dłużej przebiegało w rodzinach czerwienie.

Zużycie pokarmu zimowego w przeliczeniu na jedną ramkę zimującej rodziny. Wyniki te obrazują jednostkowe zużycie pokarmu. Obliczenia dotyczą plastrów z porównywalną liczbą robotnic. Przeciętna pszczoła robotnica w ulu styropianowym zjadła nieco więcej zapasu.

Tabela 5 Zużycie zapasów pokarmowych zimą (kg) Consumption of food during wintering (in kg)

Rok Year Średnio na rodzinę Average per bee colony: Ule styropianowe Styrofoamed hives Średnio na rodzinę Average per bee colony: Ule drewniane Wooden hives Średnio na ramkę Avarage per one frame: Ule styropianowe Styrofoamed hives Średnio na ramkę Avarage per one frame: Ule drewniane Wooden hives
1981 8,59 7,78 1,36 1,20
1982 9,01 9,61 1,05 1,14
1983 8,26 6,76 1,06 b 0,80 a

Uwidoczniło to się w roku 1983 (różnice istotne) kiedy, jak już wspomniano, była bardzo łagodna zima (ciepły styczeń, tab. 5). Ciepłe ule styropianowe sprawiły wtedy, że aktywność pszczół była wyższa, a więc i spożycie zapasu było większe niż w zimnych stosunkowo ulach drewnianych. Przy łagodnych zimach niekorzystnie jest więc utrzymywać zbyt ocieplone rodziny. Przy zimie natomiast w miarę normalnej (rok 1982) jednostkowe zużycie zapasu w ulach styropianowych było praktycznie podobne jak w drewnianych (korzystna dla uli styropianowych różnica 0,1 kg na ramkę nie była statystycznie istotna).

Osyp zimowy. Osyp zimowy, w sztukach martwych pszczół, okazał się dość konsekwentnie niższy w ulach styropianowych (w 1982 roku różnica była bliska istotnej, w 1983 istotna). Jest to dość ciekawe, gdyż mimo większego nieco spożycia pokarmu, wyższej temperatury i większego zawilgocenia mniej pszczół ginęło zimą w tych ulach niż w ulach drewnianych (tab. 6). Trudno to wytłumaczyć, porównując te wyniki chociażby z ilością czerwiu w kwietniu (tab. 2). Niemniej jednak ta cecha przemawia dość wyraźnie na korzyść uli styropianowych. Natomiast w ulach drewnianych jednościennych osyp był dość znaczny. Wynika z tego wskazówka praktyczna, że w ulach jednościennych drewnianych powinno się zimować wyłącznie rodziny silne, gdyż między innymi trzeba się w nich spodziewać większych strat w pszczołach niż w ulach ocieplanych.

strona 180

Tabela 6 Osyp zimowy oraz zawilgocenie gniazd po zimowli Dead bees and the moisture in hives after wintering

Rok Year Liczba martwych pszczół w osypie Number of death bees after wintering: Ule styropianowe Styrofoamed hives Liczba martwych pszczół w osypie Number of death bees after wintering: Ule drewniane Wooden hives Zawilgocenie w skali 0—4 Moisure scaled 0—4: Ule styropianowe Styrofoamed hives Zawilgocenie w skali 0—4 Moisure scaled 0—4: Ule drewniane Wooden hives
1981 520 747,3 1,36 0,15
1982 654 1126,6° 0,50 0,13
1983 427 a 1185,3 b 0,50 0,23

Zawilgocenie gniazd po zimowli. Danych tych nie analizowano statystycznie. Widać jednak konsekwentnie wyższe zawilgocenie w ulach styropianowych (tab. 6). Jest to kwestia, która znana już była i podnoszona przez pszczelarzy stosujących te ule. Ule drewniane jednościenne też uchodzą za bardziej wilgotne w zimie, jednak tu okazały się lepsze od styropianu. W ulach styropianowych wprowadzono tzw. kominki, które mają za zadanie odprowadzenie nadmiaru wilgoci. Wydaje się jednak, że lepszym sposobem byłoby zastosowanie poduszki (jak w ulach tradycyjnych). Poduszkę taką należy jednak wiosną wyjąć z każdego ula i wysuszyć. Przy wysokich temperaturach zimą stosowanie poduszki może powodować jednak zbytnie przegrzanie gniazd. Trzeba tu jednak dodać, że stopień zawilgocenia, który występował w trakcie prowadzenia badań nie był aż tak duży, żeby miał stanowić istotny czynnik. Co prawda zimy, podczas których prowadzono obserwacje, należały do dość korzystnych dla pszczół, ale wydaje się, że nawet w zimy mniej korzystne zagadnienie wilgoci w ulach styropianowych nie będzie aż tak poważne jak go pierwotnie sygnalizowano. Warunkiem oczywiście będzie zimowanie w miarę silnych rodzin.

Występowanie choroby sporowcowej /nosemozy/. Nie stwierdzono większej podatności na tę chorobę w zależności od siedliska pszczół (tab. 7). Zarówno w ulach styropianowych jak i drewnianych nosemoza występowała w dość niewielkim stopniu. Wystąpiła tu raczej zależność między latami. Najmniej chorych rodzin (10—16,7%) było po łagodnej zimie. Zwiększona nieco wilgoć w ulach styropianowych nie wpłynęła na zwiększenie stopnia porażenia pszczół przez nosemozę.

Średnie temperatury w ulach podczas zimowli. Temperatury w ulach styropianowych były przeciętnie o 1°C wyższe niż w ulach drewnianych. Mniejsze były przy tym wahania temperatur w zależności od temperatury otoczenia (tab. 8). Dobrze ilustruje to przykład z 15 marca. Rano o godz. 8.00 różnica temperatur między porównywanymi ulami wynosiła tylko 0,9°C. Po południu tego samego dnia (godz. 14.00), przy wzroście temperatury na zewnątrz z 5°C do 11,2°C różnica ta wynosiła aż 4,3°C i to na korzyść uli drewnianych. Szybciej więc w nich następowało ogrzewanie się wnętrza, ale też szybciej one ulegały wyziębieniu przy spadku temperatury otoczenia. Na przykład 15 lutego, przy temperatu-

strona 181

Tabela 7 Występowanie choroby sporowcowej (w % rodzin) Occurrence of Nosema disease (in % bee colonies)

Rok Year Stopień porażenia Grade of attack Ule styropianowe Styrofoamed hives Ule drewniane Wooden hives
1981 0 63,6 61,5
1 9,1 15,4
2 18,2 —
3 9,1 23,1
1982 0 60,0 53,4
1 30,0 46,6
2 10,0 —
3 — —
1983 0 90,0 83,3
1 10,0 16,7
2 — —
3 — —

Tabela 8 Wybrane średnie temperatury w ulach w czasie zimowli (dane z zimy 1982/83 w °C) Selected average temperatures in hives during the winter 1982/83 (in °C)

Termin pomiaru Date of measurement Temperatura zewnętrzna Outdoor tamperature Temperatura w ulach Temperature in hives (average from 10 measurement points: Styropianowych Styrofoamed Temperatura w ulach Temperature in hives (average from 10 measurement points: Drewnianych Wooden
7.XII. +2,0 8 0 7,0
4.I. 0,0 6,0 5,2
21.I. —1,0 5,1 4,1
15.II. —12,0 2,1 —1,2
4.III. —0,3 8,2 5,9
15.III. g. 8⁰⁰ +5,0 12,0 11,1
15.III. g. 14⁰⁰ +11,2 19,0 23,3

rze —12°C w ulu drewnianym było średnio aż o 3,3°C zimniej niż w styropianowych. Te silne wahania temperatury w ulach drewnianych były prawdopdobnie przyczyną zwiększonego w nich osypu pszczół.

Wpływ styropianu na długość życia pszczół. Badania prowadzone w dwóch seriach (pierwsza z użyciem pszczół rasy kaukaskiej i druga rasy kraińskiej) nie wykazały istotnych różnic zarówno przy wyliczeniu wartości LT50 jak też w procencie martwych pszczół przez okres prowadzenia obserwacji (tab. 9). Pewne niewielkie różnice w śmiertelności zmieściły się w granicach błędu doświadczenia i sądząc chociażby z braku jakiejkolwiek tendencji w tych różnicach były one spowodowane innym czynnikiem niż styropian.

Obserwacje ogólne dotyczące cech eksploatacyjnych uli styropiano-

strona 182

Tabela 9 Wpływ styropianu na długość życia pszczół dwóch ras Effects of styrofoam on the life length of two bee races

Kombinacje Pszczoły rasy kaukaskiej Caucasian bees: LT50 Pszczoły rasy kaukaskiej Caucasian bees: % śmiertelności po 19 dniach Mortality after 19 days (in%) Pszczoły rasy ukraińskiej Carniolan bees: LT50 Pszczoły rasy ukraińskiej Carniolan bees: % śmiertelności po 23 dniach Morality after 23 days (in %)
1. Kontrola A w oddzielnej cieplarce Control A in separate incubator 15,57 72,99 19,00 81,42
2. Kontrola B w cieplarce ze styropianem Control B in incubator with styrofoam 14,29 75,70 16,81 91,18
3. Styropian w klateczce za płytą pilśniową Styrofoam in cage over the hard board 12,45 85,67 17,26 85,61
4. Styropian dostępny dla pszczół Styrofoam accessible for bees 12,60 82,75 19,64 71,50

wych. Pusty ul styropianowy waży ok. 9,5 kg. Porównywany z nim ul drewniany waży 32 kg. Stosunek jest więc tu niezmiernie korzystny dla uli styropianowych. Pewne zastrzeżenia trzeba jednak podnieść do samej konstrukcji ula styropianowego. Korpusy w zasadzie wykonane były prawidłowo. Zastosowanie jednak na zewnątrz „tekpolu” i to przeważnie bez pomalowania go było niepotrzebne gdyż po 2—3 latach na skutek działania promieni słonecznych tworzywo to ulegało wykruszeniu. Bardzo dobre było jednak wykończenie brzegów korpusów. Duże zastrzeżenia wzbudza konstrukcja daszka. Kominek dość dobrze spełnił rolę jako otwór do nalewania syropu. Jeżeli chodzi jednak o odprowadzenie wilgoci, to nie spełnił on swojej roli a stanowił jednak pewne utrudnienie przy magazynowaniu uli. Istotne byłoby utrudnienie przy transporcie uli oddzielnie (nie można piętrować uli na samochodzie). Zasadniczą jednak wadą daszka, dyskwalifikującą to rozwiązanie było to, że po pewnym okresie użytkowania daszek ulegał odkształceniu, przez co trudno było zachować szczelność ula. Również zastrzeżenia budzi konstrukcja dennicy. Dennica posiadała za małą wytrzymałość mechaniczną, a poza tym rozwiązanie konstrukcyjne wylotka praktycznie uniemożliwia spalanie tabletek lub pasków stosowanych obecnie przeciw warrozie. Poza tym sam styropian w dennicy stanowi ryzyko, że w wypadku spadnięcia nań palącej się tabletki wytopi się w nim dziura. Należy tę sprawę rozwiązać ze względu na szybkie rozprzestrzenianie się warrozy i konieczność stosowania częstych przeciw niej zabiegów.

Oddzielną sprawą jest zastosowanie tzw. „kontenera”. Ma on służyć

strona 183

usprawnieniu transportu i stanowi dobrą podstawę pod delikatne dość ule styropianowe. Posiada cały szereg wad. Umieszczenie 6 uli w jednym rzędzie, przy tym 3 rzędy obok siebie powoduje duże błądzenie pszczół, a złożenie do pozycji transportowej „kontenera” wymaga dość znacznego wysiłku fizycznego.

Praca w ulach przy tego rodzaju rozwiązaniu jest znacznie utrudniona. Trudny jest dostęp do poszczególnych uli, szybko też powstaje w nich rabunek. Transport pszczół bezpośrednio na palecie jest możliwy, ale raczej na krótsze odległości i przy stosunkowo równym terenie. Funkcjonalność urządzenia do załadowania „kontenera” na specjalną przyczepę nie mogła być w pełni oceniona ze względu na zasadnicze wady konstrukcyjne. Samo przewożenie jednak uli na „kontenerze” i na przyczepie przebiegało bez zarzutu. Rozładowanie jednak takiej przyczepy jak również wszelkie z nią manipulacje wymagały dość znacznej przestrzeni, co jak wiadomo nie zawsze jest łatwe przy wędrówkach z pszczołami.

WNIOSKI

Ule styropianowe stanowią dobre siedlisko dla pszczół i mogą być wykorzystywane w intensywnej gospodarce pasiecznej. Dla pełnego jednak wyjaśnienia pewnych niekorzystnych na ich rzecz różnic jak również w celu oceny ich wartości należy kontynuować badania, ale lepiej przy wykorzystaniu uli wolno stojących. Wydaje się bowiem, że różnice niekorzystne dla uli styropianowych wynikły przede wszystkim ze sposobu ustawienia ich na tzw. „kontenerze”.

W okresie zimowli należy zwracać uwagę na niebezpieczeństwo związane ze zbyt wysoką temperaturą w ulach styropianowych. Po ciepłej zimie obserwuje się gorszy rozwój w tych ulach.

Ule styropianowe dla poprawienia funkcjonalności wymagają pewnych zmian konstrukcyjnych głównie w daszku i dennicy. Trzeba tu dodać, że przy obecnej konstrukcji tych uli przez TWD „Marbet” wiele wymienionych wyżej usterek została usunięta.

Przy stosowaniu paletowego ustawienia uli celowe byłoby zrezygnowanie z dużych 18 ulowych palet, na rzecz mniejszych (najwyżej 12-ulowych).

LITERATURA

  1. Airlifting bees. Agricult Res. (Washington) 1970 19 (5): 14.
  1. Czaplin Ł. M., 1969: O letkach. Pčelovodstvo 48 (7): 19—21.
  1. Detroy D. F., Owens C. D., 1971: Plastic comb and hive investigations. Am. Bee J., 111 (6): 220—221.
  1. Erickson E. M., Detroy B. F., Whide Foot Z. O., 1974: Comparative evaluation of containers used as honey bee hives for disposable pollination units. J. Econ. Ent., 67 (2): 197—200.
strona 184
  1. Jay, 1969: Drifting of honeybees in commercial apiaries. Effect of drifting on honey production. J. Apic. Res. 8 (1): 13—17.
  1. Marcinkowski J., 1978: Notatka sporządzona po wizycie w prywatnych pasiekach w rejonie Nowego Sącza. Archiwum autora.
  1. Ostrowska W., Ocena gospodarczej przydatności skonteneryzowanych uli styropianowych w warunkach gospodarki wędrownej na terenie Mazur. Sprawozdanie z etapu badań prowadzonych na zlecenie Inst. Sadown. i Kwiac. Pracownia Dokumentacji ISK.
  1. Ostrowska W., 1984: Ocena gospodarczej przydatności skonteneryzowanych uli styropianowych w warunkach gospodarki wędrownej na terenie Mazur. Sprawozdanie z etapu badań prowadzonych na zlecenie Inst. Sadown. i Kwiac. Pracownia Dokumentacji ISK.
  1. Ostrowska W., 1984 b: Ul wielokorpusowy w gospodarce i jako siedlisko rodziny pszczelej. Referat wygłoszony na sesji popularno-naukowej w Puławach w dniu 5 grudnia 1984 r.
  1. Singer W., 1973: Das Osterreichische Begattungskästchen. Bienenvater 94 (6): 195—196.
  1. Vesely V., 1979: Wystąpienie w Oddziale Pszczelnictwa ISK na temat prac Instytutu Pszczelarskiego w Dole (Czechosłowacja).
  1. Wulbrandt A., 1962: Schaumkunsfstoff in der Beutenisolation. Dtsch. Bienenwirt 13 (3): 70—71.
  1. Żuławiński W., 1979: Kilka uwag o ulach ze styropianu. Pszczelarstwo XXX (2): 11.

ОЦЕНКА ПРИГОДНОСТИ В ПАСЕЧНОМ ХОЗЯЙСТВЕ СТИРОПИАНОВЫХ УЛЬЕВ НА ПАЛИТРЕ

Е. Марцинковски

Резюме

В годах 1981 – 1983 сравнивано развитие семьей, зимовку, а также производственные результаты в стиропиановых и деревянных одностенных ульях. Все улья были многокорпусные с рамками величиной 435 × 230 мм. Деревянные улья стояли на отдельных подставках, зато стиропиановые — на палитре, содержащей 18 ульев и предназначенной для транспорта. Оценено всего 15 свойств, в том и токсичность стиропиана для пчел. В большинстве измерений оказалось, что нет существенных разниц между сравниваемыми ульями. Только некоторые разницы обнаружено после мягких зим, когда в стиропиановых ульях получено немного худшие производственные результаты (несмотря на меньшее число мертвых пчел в зимнем подморе). Зимой была в них также высшая температура. Стиропиан был нетоксичный для пчел. В выводах обнаружено, что стиропиановые улья могут быть полностью пригодны для ведения интенсивного пасечного хозяйства, однако следует обращать внимание на то, чтобы во время мягких зим слишком их не утеплять. Размещение 18 ульев на палитрах мало практическое и применяя эту систему транспорта следует помещать только по 12 ульев.

strona 185

ESTIMATION OF THE USABILITY IN APICULTURE OF STYROFOAMED HIVES ON PLATFORM — CARRIAGE

Jerzy Marcinkowski

Summary

In 1981—83 experiments were conducted which compared the development of bee colonies, their wintering and the results of honey and wax production in styrofoamed and single walled wooden hives.

In construction, all the hives followed the Langstroth type (frame sizes: 435×230 mm). The wooden hives stood on singular supports each, whereas the styrofoamed hives were placed on one movable platform which contained 18 hives.

On the whole, fifteen parameters were examined; among others the toxicity of styrofoam on bees. The majority of measurements proved that there were no substantial differences between the hives under comparison. Only minor differences in the case of styrofoamed hives which amounted to somewhat worse results of development of bee colonies, were observed after mild winters, despite a smoller number of dead bees after wintering. The worse results coincided with higher temperatures in those hives in winter.

The styrofoam proved not to be toxic for bees. In conclusion it has been stated that styrofoamed hives turned out to be as useful for beekeeping as the wooden ones. However, attention should be paid to not over — heating them during mild winters. It has also been emphasized that placing 18 hives on one platform was not practical and that only 12 hives should be made use of while applying this system of transporting.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 170: „by’y” → były
  • s. 170: „s użył” → służył
  • s. 170: „ostanim” → ostatnim
  • s. 173: „produkcji miodu (tab. 6)” → produkcji miodu (tab. 3)
  • s. 176, tab. 2: „13 7″ → 13,7
  • s. 179, tab. 5: „Avarage” → Average
  • s. 179: „styczeń, tab. 5″ → styczeń, tab. 1
  • s. 180, tab. 6: „Moisure” → Moisture
  • s. 181, tab. 8: „tamperature” → temperature
  • s. 181, tab. 8: „8 0″ → 8,0
  • s. 181: „prawdopdobnie” → prawdopodobnie
  • s. 182, tab. 9: „rasy ukraińskiej” → rasy kraińskiej
  • s. 182, tab. 9: „Morality” → Mortality
  • s. 184, piśmiennictwo: „Osterreichische” → Österreichische
  • s. 184, piśmiennictwo: „Schaumkunsfstoff” → Schaumkunststoff
  • s. 184, streszczenie: „семьей” → семей
  • s. 185, streszczenie: „smoller” → smaller

Podobne wpisy