JAD PSZCZELI — JEGO SKŁAD CHEMICZNY I WŁAŚCIWOŚCI

tekst: Witold Zalewski

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok III, 1959 — Witold Zalewski

strona 49

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK III. NR 1 KWIECIEŃ 1959

Witold Zalewski

Zakład Pszczelnictwa I.S.

WPROWADZENIE

Jadem pszczelim, jako substancją obdarzoną specyficznymi własnościami leczniczymi, interesowano się od bardzo dawna. W medycynie ludowej jad pszczeli znajduje jeszcze obecnie szerokie zastosowanie, jako lek pomagający przy cierpieniach gośćcowych (reumatycznych), chociaż żądlenia pszczół nie są „przyjemnymi” zabiegami dla człowieka. Pierwszymi pacjentami, którzy przekonali się o jego własnościach leczniczych, byli pszczelarze — ludzie pracujący stale z pszczołami i narażeni najwięcej na żądlenie. Na podstawie licznych obserwacji przekonali się oni, że chociaż żądlenie pszczół powoduje bolesny obrzęk w miejscu ukłucia, a czasami nawet gwałtowne zaburzenia ogólne w organizmie, to jednak w końcowym efekcie łagodzi bóle reumatyczne.

APARAT ŻĄDŁOWY PSZCZOŁY, ORAZ WYTWARZANIE JADU

Przyjrzyjmy się teraz pszczole-robotnicy, producentce interesującego nas leku. Jad pszczeli wytwarzany jest przez dwa gruczoły położone w końcowej części odwłoka pszczoły. Gruczoł większy ma kształt długiej, rozwidlonej na końcu rurki, u podstawy zaś rozszerzającej się w zbiornik. Jego wydzielina ma odczyn kwaśny. Gruczoł ten jest swoistym narządem, spotykanym tylko u owadów błonoskrzydłych w grupie żądłówek. Drugi gruczoł, mniejszy, ma kształt wydłużonego worka, a jego wydzielina posiada odczyn lekko zasadowy, toteż gruczoł ten nosi nazwę gruczołu alkalicznego. Jest on odpowiednikiem tzw. „gruczołu kitowego”, jaki spotyka się u owadów należących do różnych grup. Pierwotnie przypuszczano, że jad stanowi mieszaninę cieczy produkowanej przez oba gruczoły. Jak dowiodły najnowsze badania, wydzielina gruczołu zwanego alkalicznym nie wchodzi w skład jadu pszczelego. Służy ona prawdopodobnie do zwilżania powierzchni styku niektórych części aparatu żądłowego i do neutralizowania pozostałych na nich resztek jadu.

strona 50

Żądlenie ma przebieg następujący: pszczoła podgina odwłok, rozwiera jego koniec, wysuwające się na zewnątrz żądło wbija się w skórę wroga. Wówczas zaczynają działać mięśnie przesuwające kolejno ku tyłowi raz prawą, raz lewą szczecinkę. Szczecinki cofają się do położenia pierwotnego wskutek sprężystości ich łukowatych części. Zadziory na szczecinkach uniemożliwiają wyciągnięcie ich ze skóry użądlonego wroga, toteż przy cofaniu się szczecinki jednej następuje zagłębienie się w skórę szczecinki przeciwnej strony i sztyletu rynienki. Gdy żądło utknie w elastycznej skórze człowieka lub zwierzęcia kręgowego, cały aparai żądłowy, związany z ciałem pszczoły tylko cienkimi błonami odrywa się i pozostaje w skórze. Wraz z aparatem żądłowym zostają wyciągnięte z odwłoka gruczoły jadowe. Ulega też oderwaniu ostatni węzeł nerwowy odwłoka, kierujący ruchami żądła, w następstwie czego ruch szczecinek nie ustaje. Żądło nadal zagłębia się, jednocześnie zaś aparat żądłowy wprowadza do rynienki większe ilości jadu (4). Pszczoła po oderwaniu aparatu żądłowego przeważnie zaraz ginie, w niektórych przypadkach może jednak żyć jeszcze kilka dni.

Nadmienić również należy, że wydzielanie jadu rozpoczyna się u młodych pszczół następnego dnia po ich wygryzieniu się. Pszczoły bardzo młode w zasadzie nigdy nie żądlą, a przy użądleniu wprowadzają do ranki bardzo mało jadu. Produkcja gruczołów jadowych wzrasta wraz z wiekiem pszczoły, osiągając największe natężenie w 15—20 dniu życia, a więc w chwili, gdy młoda robotnica zostaje wartowniczką wejścia. Po tym okresie intensywność wydzielania jadu maleje, a woreczek jadowy ulega degeneracji. Przekonano się także, że pszczoły pokoleń wiosennych produkują największą ilość jadu. Następnie, wraz ze zmianami pór roku, ilość wydzielanego jadu ulega systematycznemu obniżaniu i na jesieni osiąga swój najniższy poziom, na którym utrzymuje się przez całą zimę, aby na wiosnę znów gwałtownie wzrosnąć (2).

Przy produkcji jadu pszczelego pożywienie odgrywa bardzo ważną rolę. Pożywienie węglowodanowe nie sprzyja obfitemu jego wydzielaniu, podczas gdy przy odżywianiu białkowym pszczoła produkuje go najwięcej. W woreczku jadowym zawiera pszczoła przeciętnie ca 0,3 mg jadu. Komarów i Epstein (26) wykazali, że od jednej pszczoły otrzymać można średnio 0,085 mg jadu.

METODY OTRZYMYWANIA JADU PSZCZELEGO

Pierwotnie jako zabieg leczniczy stosowano żądlenie przez przystawianie pszczół. Jednakże zabieg ten jest obecnie uważany za niehigieniczny, ponieważ istnieje możliwość pierwotnego lub wtórnego zakażenia w miejscu użądlenia. Mogą również wynikać trudności w dozowaniu jadu,

strona 51

ponieważ użyte do zabiegu pszczoły w zależności od różnych czynników wydzielają różne jego ilości. Obecnie stosuje się zebrany jad w formie czystej, względnie w postaci przygotowanych z niego preparatów. Chociaż istnieje wiele sposobów otrzymywania jadu, to jednak tylko niektóre z nich mają praktyczne znaczenie, ponieważ pozwalają na otrzymanie stosunkowo dużych jego ilości. Zapotrzebowanie na jad pszczeli do celów leczniczych jest obecnie duże, dlatego też istnieje konieczność zbierania go od milionów pszczół. W literaturze spotkać można opisy różnych metod otrzymywania jadu pszczelego.

Według lekospisu homeopatycznego (40) wsypuje się żywe pszczoły do flaszki i uśmierca je zalewając 60% alkoholem. Alkohol wlewa się w ilości wagowo podwójnej w stosunku do użytych pszczół. Z kolei rozciera się pszczoły w porcelanowym moździerzu, dodaje dalszych 8 części 60% alkoholu i całość pozostawia na 14 dni, od czasu do czasu wstrząsając naczyniem. Otrzymaną w ten sposób nalewkę sączy się bez wyciskania i mianuje.

Najprostsza metoda otrzymywania jadu pszczelego polega na uchwyceniu pszczoły palcami lub pincetą za skrzydła (4, 26). Zabiegiem tym podrażnia się pszczołę, która wysuwa żądło i wypuszcza małą kropelkę jadu. Kropelkę tę zbiera się następnie na szkiełko zegarkowe lub bibułę filtracyjną. Otrzymany w ten sposób jad można przechowywać przez dłuższy okres czasu w eksykatorze nad chlorkiem wapnia. Można też zbierać jad zanurzając koniec żądła z kropelką jadu w wodzie, w której dobrze się on rozpuszcza.

Komarow i Epstein (26) opracowali metodę opartą na wypreparowaniu pincetą aparatu żądłowego. Na szkiełku zegarkowym wyciska się zawartość woreczka jadowego i jad wysusza. Opracowano także i inne metody, polegające na umieszczeniu wypreparowanego aparatu żądłowego w wodzie, do której jad będzie dyfundował przez ścianki woreczka jadowego. W ten sposób otrzymuje się wodne roztwory gotowe do natychmiastowego użycia (26).

Inna metoda polega na usunięciu żądła z odwłoka pincetą i umieszczeniu go w 96% alkoholu etylowym w celu koagulacji białek. Następnie odfiltrowuje się alkohol, a zebrane na sączku żądła suszy w temperaturze 50° i starannie uciera na drobny proszek. Przed zastosowaniem w lecznictwie jad pszczeli ekstrahuje się z proszku odpowiednim rozpuszczalnikiem. Również Fassbender (6) podaje metodę, polegającą na rozcieraniu aparatu żądłowego i wyekstrahowaniu jadu roztworem soli fizjologicznej, a następnie wytrącaniu go jako pikrynianu. Osad pikrynianu rozpuszcza się w acetonie.

Powyższe metody polegają więc na wypreparowaniu aparatu żądłowego (co nie jest korzystne, gdyż wymaga zabicia pszczoły) lub na żądleniu

strona 52

określonego podłoża. W przypadku metody żądleniowej opracowano różne sposoby odnośnie pobudzania pszczół do kłucia, jak i przygotowania i wyboru podłoża. Podłoże powinno być tak spreparowane, aby do niego wsiąkał tylko jad, a pszczoły nie ginęły, jak to ma miejsce po użądleniu człowieka lub zwierzęcia. Jako środek pobudzający pszczoły do żądlenia stosuje się mechaniczny ucisk, prąd elektryczny, eter, chloroform, pary alkoholu, jak również ciepłe powietrze.

W celu otrzymania większych preparatywnych ilości jadu, opracował w Związku Radzieckim akademik M. B. Krol metodę narkotyzacji pszczół. Metoda ta polega na umieszczaniu dużej ilości pszczół w słoju szklanym, przykrytym bibułą, którą skrapia się chloroformem lub eterem. Pary tych rozpuszczalników podrażniały zamknięte pszczoły, co zmuszało je do wydzielania jadu. Po znarkotyzowaniu pszczół wlewa się do słoja wodę destylowaną w celu spłukania ze ścianek oraz z ciał pszczół wydzielonego jadu. Popłuczyny odcedza się, otrzymując ciecz posiadającą zabarwienie żółto-brunatne, na skutek zanieczyszczeń miodem, ekskrementami pszczół i innymi produktami znajdującymi się na ich ciele. Pszczoły obsuszone na słońcu lub w ciepłym pomieszczeniu szybko budzą się z uśpienia. Metoda ta ma tę zaletę, że ginie stosunkowo mało pszczół — większość wraca do uli (26). W celu usunięcia z otrzymanej cieczy cukrów, poddaje sią roztwór dializie i odparowuje wodę. Pozostałość można przechowywać w stanie suchym bez specjalnej straty aktywności przez kilka miesięcy. W ten sposób od tysiąca pszczół otrzymuje się 50—70 miligramów jadu, zawierającego nieznaczną domieszkę miodu.

WŁAŚCIWOŚCI ORAZ SKŁAD CHEMICZNY JADU PSZCZELEGO

Ciężar właściwy jadu wynosi 1,1313. Wysycha on stosunkowc szybko tracąc ca 70% swej wagi. Suchy jad ma wygląd przezroczystej masy, przypominającej gumę arabską. Rozpuszcza się on łatwo w wodzie i w kwasach, a nie jest rozpuszczalny w alkoholu, W stanie suchym wytrzymuje ogrzewanie przez 10 dni w 100°, nie tracąc nic na swej toksyczności.

Składem chemicznym jadu pszczelego zaczęto interesować się stosunkowo niedawno, bo dopiero od około 50 lat, chociaż już w 1781 roku profesor anatomii F. Fontana (26) zaobserwował, że jad pszczeli składa się z substancji o odczynie kwaśnym. Badania te, trudne i mozolne nie dawały początkowo wyraźnych efektów, dopiero w ostatnich 10 latach posunęły się znacznie naprzód dzięki zastosowaniu nowoczesnego sprzętu oraz najnowszych metod badawczych (mikroskop elektronowy, chromatografia bibułowa oraz elektroforeza).

strona 53

Składniki jadu pszczelego o odczynie kwaśnym nie były dokładniej badane, wiadomo jednak, że znajduje się tam kwas mrówkowy, solny, palmitynowy i ortofosforowy. Tak np. kwas mrówkowy stanowi zaledwie 0,001% jadu. Nowsze badania wykazały, że jad pszczeli jest prawdopodobnie amfoteryczny (25), może reagować jak kwas lub zasada. Interesujące dane dostarczyły również badania biochemiczne oraz farmakodynamiczne, podjęte w celu stwierdzenia działania różnych dawek jadu na organizm ludzki i zwierząt doświadczalnych. Należy nadmienić, że same tylko badania chemiczne jadu pszczelego, substancji złożonej, biologicznie czynnej, posiadającej silne działanie fizjologiczne, nie są wystarczające. Powinny być one uzupełnione wspomnianymi badaniami farmakodynamicznymi.

Najnowsze badania elektroforetyczne (25, 34) jadu pszczelego wykazały, że składa się on z frakcji o odczynie kwaśnym i zasadowym. Składnik kwaśny barwi się pod wpływem ninhydryny słabo, nieznacznie, względnie nie barwi się wcale. Główną jednak uwagę poświęcono badaniom składników o odczynie zasadowym.

Histamina. W jadzie pszczelim od dawna stwierdzono obecność histaminy, powstałej przez dekarboksylację histydyny. Histamina rozszerza naczynia i powoduje tym samym obniżenie ciśnienia krwi w ustroju. Początkowo przypuszczano, że jest ona najważniejszym składnikiem jadu pszczelego, przekonano się jednak, że w jadzie znajdują się również inne składniki silnie działające. Udowodniono, że jeśli zwierzęciu doświadczalnemu wstrzyknie się uprzednio preparat antyhistaminowy, znoszący działanie histaminy, a następnie pewną dawkę jadu pszczelego, to jednak organizm silnie reaguje na zastrzyk jadu. Wynika stąd, że działanie histaminy jako składnika jadu jest nieznaczne. Dowodzi to, że histamina znajdująca się w jadzie nie jest obdarzona silnymi własnościami farmakodynamicznymi (7, 32). Ackermann i Mauer badali histaminę znajdującą się w jadzie pszczelim (1). Rozdzielali oni jad pszczeli kwasem trójchlorooctowym i pikrynowym w celu chemicznej izolacji i farmakologicznych badań postaci wolnej histaminy. O zawartości histaminy w jadzie pszczelim w granicach 0,34—0,48% i mniejszych donosi Slotta i Borchert (39). Elektroforetyczne rozdzielanie na paskach bibuły umożliwiło im otrzymanie 5 frakcji proteinowych, z których dwie posiadały silne działanie histaminowe na mięśnie gładkie, o ile nie było ono hamowane przez antyhistaminę. Podobne działanie zaobserwowano badając jad węży, a oddziaływanie tych dwóch frakcji na mięśnie jest porównywane z działaniem jadu grzechotnika oraz krystalicznej krotoksyny.

strona 54

Białka. Przy pomocy elektroforęzy rozdzielono jad pszczeli na trzy frakcje, a mianowicie na „frakcję 0″, „frakcję I” i „frakcję II” (34). We „frakcji 0″ nie znaleziono dotychczas substancji posiadającej działanie farmakodynamiczne. Interesującymi natomiast okazały się frakcje I i II, należące do grupy składników o odczynie zasadowym. „Frakcja I” wędruje szybciej na elektroforetogramie. Stwierdzono, że składa się ona z grupy substancji proteinowych o ciężarze cząsteczkowym 33.000—35.000 (25), fizjologicznie czynnych, złożonych z 14 aminokwasów, z których żaden, z wyjątkiem tryptofanu i histydyny, nie zawiera siarki lub pierścienia aromatycznego. Ta frakcja jadu pszczelego posiada typowe własności hemolityczne, polegające na wywołaniu kurczenia się do połowy czerwonych ciałek krwi. czemu nie towarzyszy jednak ich rozpad. Ulega zmianie również ich zabarwienie, krwinki stają się mało elastyczne, sztywne, okrągłe i silnie załamujące światło. Badania takich czerwonych ciałek krwi przy pomocy mikroskopu elektronowego wykazały, że błona ich jest cieńsza i nie wykazująca budowy strukturalnej.

Substancje hemolizujące. Jednym ze składników „frakcji I” jadu pszczelego jest melittina (od greckiego słowa oznaczającego miód), proteina obdarzona silnymi własnościami farmakodynamicznymi. Należy ona do nowej klasy substancji wykazujących aktywność nie spotykaną w grupie związków tego typu: wywołuje ona zwiększenie ciśnienia krwi, atakuje system nerwowo-mięśniowy oraz powoduje hemolizę (18). Punkt izoelektryczny melittiny znajduje się przy pH powyżej 10. Melittina powoduje zwiększenie przepuszczalności błon czerwonych ciałek krwi, wnikanie do nich związków potasowych i utratę przez krwinki hemoglobiny. Hemolityczne działanie melittiny jest silniejsze niż lysolecytyny lub digitoniny. Przy hipotonii, zwolnieniu procesów przemiany materii, wyżej wymienione działanie objawia się silniej (22). O hemolitycznym działaniu jadu pszczelego na krew ludzką oraz zwierząt doświadczalnych donosi również szereg innych autorów (3, 16, 24, 31).

Hemolityczne własności jadu pszczelego są powodowane również przez lecytynazę, która, w organizmie kręgowca przekształcając się w lizolecytynę, powoduje rozpad czerwonych ciałek krwi (34). Według niektórych autorów działanie hemolityczne jest charakterystyczne dla jadu pszczelego w przeciwieństwie do jadu żmii, który nie powoduje tego zjawiska (34). Właściwość ta mogłaby służyć zatem do ewentualnego rozróżniania tych dwóch toksyn.

Schwenkert, Gastpar i Seitz (38) stwierdzili, że heparyna i inne substancje antykoagulacyjne w warunkach doświadczalnych — in vitro — powstrzymuje działanie hemolityczne jadu pszczelego na czerwone ciałka krwi.

strona 55

Badania farmakodynamiczne wykazały, że składniki „frakcji I” jadu pszczelego powodują zwiększenie ciśnienia krwi, działają na system naczyniowy, nerwowo-mięśniowy i na zakończenie nerwów. Powodują one również skurcze mięśni gładkich oraz systoliczny skurcz serca żaby (komora sercowa zatrzymuje się w stadium skurczu, a przedsionki w stadium rozkurczu). Należy również nadmienić, że wyczerpujące badania chemiczne i farmakodynamiczne poszczególnych składników „frakcji I” jadu pszczelego nie zostały jeszcze przeprowadzone. We „frakcji I” znajduje się również czynnik o właściwościach podobnych do kurary i do nikotyny, którego działanie na zwój szyjny górny (Ganglion cervicale superius) kota stwierdził Habermann. Małe ilości jadu powodują podrażnienia zwoju, duże — jego porażenie.

Enzymy. „Frakcja II” (składniki zasadowe) jadu pszczelego składa się z 5-ciu aminokwasów oraz dwóch enzymów hialuronidazy i fosfolipazy A. Hialuronidaza jest enzymem silnie działającym, szczególnie przy optymalnym dla niej pH. W obecnych warunkach nie jest możliwe rozdzielanie hialuronidazy od fosfolipazy A, można tylko rozłożyć hialuronidazę i otrzymać czystą fosfolipazę. Fosfolipaza A nie posiada wcale, albo posiada najwyżej słabe własności toksyczne, powoduje ona jednak rozszczepienie lecytyny na lizolecytynę i na kwas tłuszczowy nienasycony. Lizolecytyna jest substancją toksyczną, zostaje ona jednak z kolei przez fosfolipazę B (występującą w każdym żywym organizmie) rozłożona na składniki nietrujące dla ustroju, które następnie zostają z niego wydalone. Fosfolipaza A hamuje między innymi dehydrogenację (odwodornienie) kwasu bursztynowego, rozkładając dehydrogenazy, przez co powstrzymuje ona oddychanie tkanek. Odnośnie enzymów znajdujących się w jadzie pszczół i innych zwierząt jadowitych, ich fizjologicznej roli, działaniu na ustrój zwierzęcy opublikowano szereg prac (5, 9, 11, 12, 15, 17, 19, 20, 21, 23, 29, 32, 33, 34, 35, 36, 37). Fosfolipaza A powoduje również inaktywację trombokinazy (zahamowanie krzepnięcia krwi) hamuje dehydrogenację kwasu bursztynowego i atakuje inne dehydrogenazy — jest więc substancją wstrzymującą ścinanie się żółtka jaja kurzego pod wpływem ciepła (10, 20). Na podstawie szeregu doświadczeń przekonano się, że jad pszczeli może wstrzymać cieplną koagulację żółtka jaja już w stężeniu 1 : 100.000 (20). Czynnośó tę można znieść lub znacznie ograniczyć przez dodatek takich substancji jak fluorek, szczawian, cytrynian lub winian sodu, hamujących działanie fosfatazy. W czasie doświadczeń z żółtkiem jaja stwierdzono, że cieplna koagulacja jest również wstrzymywana przez cynk i jony innych ciężkich metali. Przekonano się również, że tylko Zn++ inaktywuje jad pszczeli, podczas gdy jad kobry

strona 56

inaktywuje Mn++, Co++, Ca++ i Mg++ (13,14) Do podobnych wyników doszedł również Jaeger, badając działanie soli cynku jako antydotum na działanie jadu pszczelego na tkankę oczną (27, 28).

Ustalono, że jad pszczeli całkowicie wstrzymuje utleniające własności owrzodziałych komórek. Udowodniono także, że domięśniowe dawki jadu pszczelego w ilości od 0,1—1,0 mg/kg wagi ciała powiększały u szczurów sekrecję gruczołów nadnerczy (41).

Przez hydrolizę dwóch białkowych frakcji jadu pszczelego Fischer i Dörfer (8) wyodrębnili przy pomocy chromatografii bibułowej — dwuwymiarowej szereg aminokwasów. W „frakcji I” stwierdzono obecność argininy, lizyny, leucyny, izoleucyny, treoliny, kwasu glutaminowego, tryptofanu i kilku innych aminokwasów nie zawierających siarki. W „frakcji II” znaleziono poza wymienionymi aminokwasami jeszcze metioninę, cystynę, fenyloalaninę, histydynę, tyrozynę i kilka innych. Nie stwierdzono obecności grup prostetycznych (niebiałkowych składników białek złożonych).

WŁASNOŚCI BAKTERIOBÓJCZE

Na podstawie badań bakteriologicznych wykazano, że wodny roztwór jadu pszczelego w stężeniu 1 : 50.000 jest sterylny. Interesujących danych dostarczyły badania przeprowadzone na drobnoustrojach (pantcfelkach). Okazało się, że jad pszczeli w stężeniu 1 : 10.000 zabija pantofelki momentalnie, w stężeniu 1 : 50.000 po 30 sekundach, podczas gdy w stężeniu 1 : 500.000 — 1 : 600.000 stymuluje ich rozmnażanie (26).

O hamującym wpływie jadu pszczelego na włoskowiec różycy donosi Kirkor (30). W stężeniu powyżej 100 jednostek pszczelich na 1 ml jad działa bakteriobójczo na włoskowiec różycy, a w mniejszym stężeniu bakteriostatycznie. Stosowanie jadu w formie użądleń przy miejscowych zakażeniach różycą u ludzi, przyczyniło się w niektórych przypadkach do przerwania procesów chorobowych.

WŁASNOŚCI LECZNICZE

Jak już wspomniano, lecznicze własności jadu pszczelego były znane w medycynie ludowej od bardzo dawna. Między innymi jadem pszczelim wyleczeni zostali od podagry Karol Wielki i Iwan Groźny. W połowie ubiegłego wieku wielu jeszcze lekarzy zalecało ludziom chorym na przewlekłe schorzenia gośćcowe (reumatyczne) jad pszczeli. Nadmienić należy, że gośćciec jest chorobą przewlekłą, powodującą czasową niezdolność do pracy u bardzo wielu ludzi, zwłaszcza w wieku starszym. I tak np. Lukowski

strona 57

(1858 r.), Terc (1888 r.), Keiter (1914 r.), Langer (1915 r.) stosowali jad pszczeli w celach leczniczych z dobrymi wynikami (40). Brauns (proboszcz z Turyngii), autor popularnego w swoim czasie podręcznika o homeopatii, w 1835 r. donosi o pozytywnych wynikach, jakie osiągnął lecząc chorych czystym jadem pszczelim. Preparat otrzymany z jadu pszczelego nazwał on „Apisin”.

Obserwacje wykazały, że kropelka jadu wydzielona przez pszczoły nie przekracza 0,0125 mg, a użądlenie 1 do 10 pszczół powoduje u człowieka tylko reakcję miejscową — następuje lokalne zaczerwienienie skóry, pojawia się opuchnięcie, ból i swędzenie. Użądlenie 200—300 pszczół powoduje objawy zatrucia z charakterystycznymi zaburzeniami sercowo-naczyniowymi oraz nerwowymi. Użądlenie 500 lub więcej pszczół spowodować może śmierć wskutek porażenia ośrodka oddechowego. Istnieje więc cała gama objawów począwszy od jednego ukłucia (0,0125 mg jadu) aż do dawki śmiertelnej (6,25 mg jadu). Przypadki śmierci ludzi lub zwierząt pożądlonych przez pszczoły zdarzają się jednak dość rzadko. W literaturze fachowej znaleźć można bardzo dużo wzmianek o wyleczeniu chorych jadem pszczelim lub jego preparatami. Między innymi cytuje szereg przykładów wyleczeń Jojrisz. Obecnie ze względu na trudności w dozowaniu jadu pszczelego wprost przez użądlenie, sporządzono z niego między innymi w Niemczech i w Związku Radzieckim szereg preparatów. Preparaty te mogą być w postaci roztworów, jak np. „Apicosan”, „Apicur”, „Forapin” (40), w postaci wysuszonej w ampułkach pod nazwą „Apisarthron” (2), oraz w postaci maści. Przy pomocy tych preparatów można przeprowadzić skuteczne, a przy tym mało bolesne leczenie. Leczenie jadem stosuje się w przypadkach schorzeń reumatycznych mięśni, stawów, newralgii oraz ischiaszu. Jadem pszczelim również leczy się choroby alergiczne, np. katar sienny, pokrzywkę itp. Mylne natomiast jest mniemanie, że jad pszczeli jest skutecznym lekiem na wszystkie choroby, wręcz przeciwnie, przy takich schorzeniach jak gruźlica płuc czy kości, cukrzyca, nerczyca, lues, użądlenia pszczół nie są wskazane. Należy również wspomnieć, że dzieci, kobiety i starcy są bardziej wrażliwi na jad niż mężczyźni, natomiast alkoholicy lekko znoszą użądlenia pszczół. Kobiety w ciąży reagują silniej na użądlenia, są nawet znane przypadki poronień z tego powodu. Jest rzeczą wiadomą, że u osób stosunkowo często żądlonych przez pszczoły (kilkaset ukłuć), wytwarzają się we krwi ciała odpornościowe. Po tym „zabiegu” ludzie ci prawie nie reagują już więcej na jad pszczeli.

Na zakończenie nadmienić należy, że specyfiki otrzymane z jadu pszczelego nie są umieszczone w lekospisie żadnego państwa, tym samym nie są one uznane jako leki farmakopealne.

strona 58

LITERATURA

  1. Ackermann D., Mauer H., 1944 — Bee venom and its relation to histamine. Arch. ges. Physiol. 247, 623—631.
  1. Anonim., 1954 — Leipziger Bienenzeitung. 68, 242—243, nr 7.
  1. Boese W., 1951 — Über eine Bienengift — Methylenblauprobe im Blut zur Feststellung von Lipoidveränderungen der roten Blutkörperchen. Z. Hyg. Infektkr. 132, 330—338. Chem. Abstr. 45, 9098a.
  1. Demianowicz A., Guderska J. i inni., 1957 — Hodowla Pszczół. Praca zbiorowa. Warszawa. P.W.R.i L.
  1. Dyckerhoff H., Marx R., 1943 — Bee vehom and blood coagulation. Z. ges. exptl. Med. 113, 194—196.
  1. Fassbender W., 1944 — Studies on the nature of bee poisen with the aid of the mercury — drop cathode. Biochem. Z. 317, 246—255, Chem. Abstr. 40, 641.
  1. Fearon W. R., 1946 — Introduction to biochemistry London, Heinemann.
  1. Fischer F. G., Dörfer H., 1953 — Das Gift der Honigbiene. II. Die Aminosären-Zusammensetzung der Bienengift — Franktionen. Biochem. Z. 324, 465—476.
  1. Fleckenstein A., Tippelt H., Kroner H., 1950 — Über die dehydrasenhemmende Wirkung von Bienengift. Arch. exp. Path. Pharmak. 210, 380—388.
  1. Fleckenstein A., Fetting B., 1951a — Inhibition of heat coagulation of egg yolk by bee and snake venoms and inhibition of the action of these venoms by phosphatase inhibitions. Z. Naturforsch. 6 b, 213—216.
  1. Fleckenstein A., i inni, 1951b — Über die Dehydrasen — Hemmung durch Schlangengifte und die Inaktivierung des dehydrasenhemmenden Prinzips durch antitoxische Sera. Arch. exp. Path. Pharmak. 213, 265—282.
  1. Fleckenstein A., Schneiter W., 1951c: Weitere Untersuchungen über die Inaktivierbarkeit des dehydrasenhemmenden Prinzips in Bienengift und Schlangengiften durch Hitze und antitoxische Sera. Arch. exp. Path. Pharmak. 213, 537—550.
  1. Fleckenstein A., Gerkhardt H., 1952a .Über die biologische Bedeutung des hohen Zink-Gehalts in Schalngengiften. Zink als Schlangengift-Inhibitor. Arch. exp. Path. Pharmak. 214, 135—146.
  1. Fleckenstein A., Jaeger W., 1952b: Weitere Ergebnisse über die Blockierung der Bienengift — und Schlangengift — Wirkung durch Zinksalze. Arch. exp. Path. Pharmak. 215, 163—176.
  1. Fleckenstein A., Fetting O., 1952c: Über den Einfluss von Oxalat, Citrat, Fluorid und Phloridzin auf die Zerstörung der Thrombokinase durch Bienengift und Schlangengifte. Arch. exp. Path. Pharmak. 216, 415—423.
  1. Gastpar H., Seitz W., 1954: Über den hemmenden Einfluss des menschlichen Serums auf die Bienengifthämolyse. Klin. Wschr. 32 [19/20], 474—476.
  1. Habermann E., 1953 Untersuchungen zur Differenzierung der pharmakologischen Wirkungen von Bienengift. Arch. exp. Path. Pharmak. 218(1/2), 108.
  1. Habermann E., 1954a: Zur Pharmakologie des Melittin. Arch. exp. Path. Pharmak. 222, 173—174.
  1. Habermann E., 1954b — Untersuchungen über die Hemmung der Blutgerinnung durch Bienengift. Arch. exp. Path. Pharmak. 223, 182—197.
  1. Habermann E., Neumann W., 1954c — Die Hemmung der Hitzekoagulation von Eigelb durch Bienen-
strona 59

gift — ein Phospholipase — Effekt. Hoppe — Seyl. Z. 297, 179—193.

  1. Habermann E., 1954d — Hemmung der oxydativen Phosphorylierung durch tiersche Gifte. Naturwissenschaften 41 (18), 429—430).
  1. Habermann E., 1955 — Über Permeabilitätsänderungen durch tierische Gifte. Arch. exp. Path. Pharmak. 225, 158—160.
  1. Habermann E., Karemi M. M. A. El., 1956 — Antibody formation by protein components of bee venom. Nature 178, 1349.
  1. Hachinohe Y., 1951 — Experiments and considerations on the poison of the honeybee. Bull Nat. Inst. Agric. Sci. Ser. G. (1), 173—178
  1. Hodgson N. B., 1955 — Bee venom: its components and their properties. Bee World 36, 217—222.
  1. Iojrisz N. P., 1951 — Produkty pczełowodstwa w medicinie. Izdanie Wsjerossijskogo obszczestwa ochrany prirody. Moskwa.
  1. Jaeger W., 1953a — Experimentelle Untersuchungen über den Antagonismus von Zink und dehydrasenhemmenden Toxinen am Auge. Arch. exp. Path. Pharmak. 218 (1/2), 108—110.
  1. Jaeger W., 1953b — Untersuchungen über dehydrierende Fermentsysteme der Cornea. Graefes Arch. Ophthal, 154, 142—164; 401—430; 431—466.
  1. Jaques R., 1955: Vergleichende Fermentuntersuchungen an tierischen Giften (Cholinesterase, Lecithinase, Hyaluronidase). Helv. physiol. Acta 13, 113—120. Chem. Abstr. 49, 14210b (1955).
  1. Kirkor S., 1951: Wpływ jadu pszczelego na zakażenie różycowe oraz włoskowiec różycy in vitro. Med. wet. 7, 383—387.
  1. Mattei, 1949: Correlation between humoral reactions and hemolitic tests in man and horse. Rev. path. comparée et hyg. gén. 49, 243—251. Chem. Abstr. 43, 7569c (1949).
  1. Neumann W., 1953a: Untersuchungen über Wirkstoffe und pharmakologische Wirkungen der Gifte von Bienen und Schlangen. Ber. phys. med. Ges. Würzburg 66, 166—180.
  1. Neumann W., Habermann E., Hansen H., 1953b: Differenzierung von zwei hämolysierenden Faktoren im Bienengift. Arch. exp. Path. Pharmak. 217, 130—143.
  1. Neumann W., 1954a: Neuere Untersuchungen über die Giftstoffe von Bienen und Schlangen. Naturwissenschaften 41 (14), 322—326.
  1. Neumann W., Habermann E., 1954b: Über die Phospholipase A des Bienengiftes. Hoppe — Seyl. Z. 296, 166—179.
  1. Neumann W., Habermann E., 1954c: Beiträge zur Charakterisierung der Wirkstoffe des Bienengiftes. Arch. exp. Path. Pharmak. 222, 367—387.
  1. Schoetensack W., 1953: Bienengift und Bernsteinsäuredehydraerung. Arch. exp. Path. Pharmak 218 (1/2), 107—108.
  1. Schwenkert E., Gastpar H., Seitz W., 1952: Die Hemmung der Bienengifthämolyse durch Heparin und andere gerinnungshemmende Substanzen. Klin. Wschr. 30 [11/12], 282—283. Chem. Abstr, 46, 7228h (1952).
  1. Slotta K., Borchert P., 1954: Histamine and protein toxins in bee venom. Mem. Inst. Butantan. 26, 279—295.
  1. Thiele K. W., 1957: Včela 100 let ve službach homeopatie. Deutsche Bienenwirschaft č. 12/1954. w/g Dr Vladimir’a Svagr’a — „Včeli produkty ve výživě a lékařstvi. Jednota Včelařů, Praha.
  1. Weidmann H., Meller E., 1953: Die Wirkung von Bienengift auf das Hypophysen — Nebennieren — System der Ratte. Arch. exp. Path. Pharmak. 220 (6), 465—468.

Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 50: „aparai” → aparat
  • s. 52: „sią” → się
  • s. 52: „stosunkowc” → stosunkowo
  • s. 54: „elektroforęzy” → elektroforezy
  • s. 55: „Czynnośó” → Czynność
  • s. 56: „treoliny” → treoniny
  • s. 56: „pantcfelkach” → pantofelkach
  • s. 58, bibliografia poz. 5: „vehom” → venom
  • s. 58, bibliografia poz. 6: „poisen” → poison
  • s. 58, bibliografia poz. 8: „Aminosären-Zusammensetzung” → Aminosäuren-Zusammensetzung
  • s. 58, bibliografia poz. 8: „Franktionen” → Fraktionen
  • s. 58, bibliografia poz. 13: „Schalngengiften” → Schlangengiften
  • s. 59, bibliografia poz. 21: „tiersche” → tierische
  • s. 59, bibliografia poz. 31: „hemolitic” → hemolytic
  • s. 59, bibliografia poz. 37: „Bernsteinsäuredehydraerung” → Bernsteinsäuredehydrierung
  • s. 59, bibliografia poz. 40: „Bienenwirschaft” → Bienenwirtschaft

Podobne wpisy