ROŚLINY POKARMOWE SAMOTKI POSPOLITEJ – HYLAEUS COMMUNIS NYLANDER (HYMENOPTERA: APOIDEA, COLLETIDAE)
tekst: Andrzej Ruszkowski, Janina Gosek, Janina Wojdaszka
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXVII, 1993 — Andrzej Ruszkowski, Janina Gosek, Janina Wojdaszka
strona 209PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXVII 1993
Andrzej Ruszkowski, Janina Gosek, Janina Wojdaszka
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Streszczenie
Badania prowadzono (głównie w Puławach) w latach 1959-1992, wykorzystano również dane z literatury. Ustalono listę roślin oblatywanych przez samotkę pospolitą, obejmującą 106 gatunków roślin z 26 rodzin. Najchętniej odwiedzała ona Compositae i Umbelliferae. Do roślin szczególnie często przez nią odwiedzanych (a prawdopodobnie i zapylanych należą między innymi marchew, cebula, lucerna, facelia, jeżyny, róża, szałwia i mięta. Samotka ta wydaje się potencjalnym zapylaczem marchwi i cebuli, a pierwsze próby jej chowu wypadły pozytywnie.
Słowa kluczowe: samotka, rośliny pokarmowe, marchew, cebula.
WSTĘP I METODYKA
Samotka pospolita – Hylaeus communis Nyl. należy do najmniejszych i najprymitywniejszych pszczół europejskich, podobnie jak cały rodzaj Hylaeus. Samotki nie posiadają żadnego aparatu do zbierania pyłku (pyłek gromadzą w wolu), są bardzo słabo owłosione, a języczek ich zbudowany jest podobnie jak u os i grzebaczy. W Polsce występuje co najmniej 22 gatunki samotek (Celary, Dylewska 1988). Gatunki te są trudne do oznaczenia (oznaczał je A. Ruszkowski posługując się kluczami – Dathe 1980, Osyczniuk i in. 1978, Schmiedeknecht 1930), a ich znaczenie gopodarcze nie było dotąd badane.
Ponieważ samotki występują w Puławach stosunkowo licznie, zwłaszcza na kwiatach marchwi i cebuli, podjęliśmy w 1991 r. badania nad możliwością ich chowu i wykorzystania do zapylania tych upraw.
W obecnej pracy zajęliśmy się ustaleniem roślin pokarmowych najliczniej występującego gatunku (w naszych zbiorach stanowiącego ponad 35% wszystkich złowionych samotek) – samotki pospolitej. Jest to gatunek zachodniopalearktyczny, występujący w całej Europie po 66° szerokości geograficznej północnej, a także w Maroku, Turcji, Iraku, Iranie, na Kaukazie, w Kazachstanie i na Syberii. Gnieździ się w drewnie, suchych łodygach i opuszczonych
strona 210galasach (Celary, Dylewska 1988).
Samotkę pospolitą łowiliśmy głównie (180 okazów) w latach 1989-1992. Oprócz tego 100 okazów zebraliśmy w latach 1959-1987. W Puławach i okolicy latała ona od czerwca do września. Pierwsze osobniki występowały 23.VI.1972, 21.VI.1991 i 25.VI.1992 oraz 7.VI.1990, a ostatnie – 23.VIII.1989, 20.VIII.1990, 25.VIII.1992 oraz 2.IX.1991 i 24.IX.1987. Połowy prowadziliśmy głównie na poletkach botanicznych na Górnej Niwie, ale także w terenie, łowiąc spotykane samotki bez wyboru, przy użyciu czerpaka entomologicznego.
Za wiernie oblatywane przyjęliśmy gatunki roślin podane przez co najmniej trzech autorów lub co najmniej z trzech miejscowości. Przy ustalaniu zaś procentowego udziału poszczególnych rodzin czy gatunków roślin w liście roślin pokarmowych, braliśmy pod uwagę liczbę ogólną punktów, w których obserwowano oblot, liczne występowanie (m) przyjmując za równowartość trzech punktów o niewielkim lub nieokreślonym nasileniu oblotu (Ruszkowski i in. 1988).
WYNIKI I WNIOSKI
Wyniki badań zestawiliśmy w tabeli (tab. 1), podając w niej pełne nazwy łacińskie obserwowanych roślin. Samotka pospolita oblatywała 106 gatunków roślin z 26 rodzin. Najchętniej oblatywane były Compositae (19,0%) i Umbelliferae (13,3%), ale chętnie także: Liliaceae (7,6%), Rosaceae (7,1%), Papilionaceae (6,7%), Campanulaceae (5,7%), Resedaceae (5,7%) i Labiatae (5,2%).
Wiernie i czasem licznie oblatywane były marchew (Daucus carota), cebula (Allium cepa), lucerna (Medicago), ostrożeń polny (Cirsium arvense), wrotycz (Tanacetum), facelia (Phacelia), róża (Rosa), ślaz (Malva), jasieniec (Jasione), przetacznik (Veronica), bodziszek (Geranium) i rezeda (zwłaszcza Reseda lutea); wiernie ale raczej nielicznie – jeżyny (Rubus), mięta (Mentha), szałwia (Salvia), żmijowiec (Echium), dzwonek (Campanula), rozchodnik (Sedum), podagrycznik (Aegopodium), krwawnik (Achillea), chaber (Centaurea) i nawłoć (Solidago); czasem licznie (ale raczej mniej wiernie) – kolendra (Coriandrum), dzięgiel (Angelica) i lnica (Linaria).
Na podstawie zestawu oblatywanych roślin można przypuszczać, że samotka pospolita może odgrywać pewną rolę w zapylaniu marchwi i cebuli, a także prawdopodobnie jeżyn i malin oraz szeregu roślin lekarskich (np. ślaz, mięta, szałwia, kolendra, dzięgiel) i ozdobnych (róża, rezeda, chaber).
Ponieważ nasze wstępne obserwacje wykazały, że samotkę pospolitą można również hodować w izolatorach, gatunek ten zasługuje niewątpliwie na dokładniejsze zbadanie i może się okazać wartościowym zapylaczem, nadającym się do sztucznego chowu i praktycznego wykorzystania – zarówno w polu, jak i w szklarniach oraz izolatorach.
strona 211Tabela 1 Rośliny pokarmowe samotki pospolitej Food plants of Hylaeus communis Nyl.¹⁾
| Rodzina i gatunek rośliny / Plant-family and plant-species | W Polsce – In Poland: dane własne / own data | W Polsce – In Poland: z literatury / data from literature | Poza Polską / Out of Poland |
|---|---|---|---|
| 1 | 2 | 3 | |
| UMBELLIFERAE | – | 17 | 32 |
| Aegopodium podagraria L. | – | 14,15 | 31,33 |
| Anethum graveolens L. | – | – | 31 |
| Angelica silvestris L. | – | – | 33m |
| Apium graveolens L. | – | – | 29 |
| Carum carvi L. | – | – | 31 |
| Coriandrum sativum L. | 1m,9 | – | – |
| Daucus carota L. | 1m | 7a | 29,33 |
| Foeniculum capillaceum Gilib. | 1 | – | – |
| Heracleum sphondylium L. | – | – | 33 |
| Oenanthe aquatica (L.) Poir. | – | – | 29 |
| Pastinaca sativa L. | – | – | 29 |
| Peucedanum oreoselinum (L.) Moench | – | 25 | – |
| Torilis japonica (Houtt.) DC. | – | 15 | – |
| LILIACEAE | |||
| Allium L. | – | – | 27 |
| A. fistulosum L. | 1 | – | – |
| A. porrum L. | 1m | – | – |
| A. odorum L. | 1m | – | – |
| A. sp. (purpurowy) | 1m | – | – |
| A. cepa L. | 1m,8a | – | 29 |
| ROSACEAE | |||
| Filipendula ulmaria (L.) Maxim. | – | – | 31 |
| Fragaria indica | – | – | 29 |
| Potentilla recta L. | – | 13 | – |
| Rosa L. | – | 17 | – |
| R. canina L. | – | – | 31 |
| R. centifolia L. | – | – | 31m |
| Rubus idaeus L. | – | 15;R.sp.7a | 33 |
| R. fruticosus L. | – | – | 31,33 |
| R. plicatus W. et. N. | – | 25 | – |
| Spiraea triloba (S. trilobata L.?) | – | – | 29 |
| PAPILIONACEAE | |||
| Cytisus L. | 1 | – | – |
| Medicago media Pers. | – | 6,7m,8m,7a | – |
| 1 | 2 | 3 | |
|---|---|---|---|
| M. sativa L. | – | – | 28 |
| Melilotus albus Med. | – | 15 | 33 |
| Trifolium campestre Schreb. | – | 25 | – |
| T. repens L. | – | 25 | – |
| COMPOSITAE | |||
| Achillea L. | – | 8 | 32 |
| A. millefolium L. | – | 15,23 | 29,33 |
| Anthemis tinctoria L. | – | 22 | – |
| Bellis perennis L. | – | 18,25 | – |
| Carduus crispus L. | – | – | 29 |
| Centaurea jacea L. | – | 12 | – |
| C. micranthos | – | – | 29 |
| C. rhenana Bor. | 1 | – | – |
| C. stoebe | – | – | 26 |
| Chrysanthemum leucanthemum L. | – | 24 | 31 |
| Cichorium intybus L. | – | 7a | – |
| Cirsium arvense (L.) Scop. | – | 7a,13,24 | 31m |
| C. canum (L.) M.B. | – | – | 26 |
| Crepis biennis L. | – | 23 | – |
| Erigeron canadensis L. | – | – | 29 |
| Grosheimia macrocephala (Willd.) | – | 22 | – |
| Hieracium pilosella L. | – | 25 | – |
| H. umbellatum L. | – | 23 | – |
| Leontodon autumnalis L. | – | 23 | – |
| Matricaria inodora L. | 2 | – | – |
| Onopordon acanthium L. | – | – | 30 |
| Solidago gigantea | – | – | 29 |
| S. serotina Ait. | 5 | 25 | – |
| Tanaceum vulgare L. | 1m,3 | 15 | – |
| Taraxacum officinale Web. | – | 15 | – |
| CRUCIFERAE | |||
| Berteroa incana (L.) DC. | – | 7a | – |
| Brassica rapa L. | – | – | 33 |
| Lepidium sativum L. | – | – | 30m |
| Rorippa islandica | – | – | 29 |
| R. silvestris (L.) Bess. | – | – | 29 |
| Sinapis alba L. | – | 22 | – |
| Sisymbrium loeselli L. | S.sp.4 | 7a | – |
| LABIATAE | |||
| Galeopsis pubescens Bees | – | 7a | – |
| Lamium album L. | – | 7a | – |
| Mentha L. | – | – | 27 |
| M. aquatica L. | – | – | 33 |
| M. pulegium L. | – | – | 29 |
| 1 | 2 | 3 | |
|---|---|---|---|
| Salvia officinalis L. | – | – | 31 |
| S. pratensis L. | – | – | 31 |
| S. verticillata L. | 1 | 7a | – |
| Stachys L. | – | 20 | – |
| Thymus L. | – | – | 27 |
| SCROPHULARIACEAE | |||
| Linaria vulgaris (L.) Mill. | – | 7a,25 | 30 |
| Verbascum nigrum L. | – | – | 31 |
| Veronica L. | – | 20 | – |
| V. spicata L. | – | 16m | 31 |
| BORAGINACEAE | |||
| Anchusa barrelieri DC. | – | 27 | – |
| Echium vulgare L. | 1 | 7a,13,25 | 27 |
| CAMPANULACEAE | |||
| Campanula L. | – | 21 | 27 |
| C. trachelium L. | – | – | 30 |
| Jasione montana L. | 1 | 10,13,15,25 | 31m,33 |
| GERANIACEAE | |||
| Geranium palustre L. | – | – | 31 |
| G. sanguineum L. | – | 25 | – |
| G. silvaticum L. | – | – | 32m |
| RESEDACEAE | |||
| Reseda L. | – | 17 | – |
| R. alba L. | 1 | – | – |
| R. lutea L. | – | 13 | 27,29 |
| R. luteola L. | – | – | 31m |
| R. odorata L. | – | – | 31m,33 |
| RANUNCULACEAE | |||
| Clematis jackmani Moore | – | 11 | – |
| Nigella arvensis L. | – | – | 27 |
| HYDROPHYLLACEAE | |||
| Phacelia tanacaetifolia Benth. | 1m | 22 | – |
| Ph. grandiflora A. Gray | 1 | – | – |
| CARYOPHYLLACEAE | |||
| Gypsophila L. | 1m | – | – |
| Malachium aquaticum Fries. | – | – | 31 |
| CRASSULACEAE | |||
| Sedum L. | 1 | 19,21 | – |
| S. acre L. | – | 25 | – |
| INNE RODZINY-OTHER FAMILIES | |||
| Armeria elongata (Hoffm.) Koch. | – | 10m,25 | – |
| 1 | 2 | 3 | |
|---|---|---|---|
| Calluna vulgaris (L.) Salisb. | – | 25 | – |
| Chamaenerion angustifolium (L.) Scop. | – | 7a | – |
| Knautia arvensis (L.) Coult. | – | 24 | – |
| Impatiens glandulifera Royle | – | 7a | – |
| Lonicera tatarica L. | – | 15 | – |
| Lythrum salicaria L. | – | – | 27 |
| Malva L. | – | 17 | – |
| M. silvestris L. | 1 | – | 31m |
| Polygonum L. | 1 | – | – |
| Rhus typhina L. | – | – | 31 |
ODNOŚNIKI – NOTES:
m – liczne występowanie danego gatunku – appearance of the species in a great number
¹⁾ – liczby oznaczają tu miejscowości (w nawiasie powiat), lata i autorów number indicate here localities (in parenthesis district), years and authors.
LUBELSZCZYZNA (provinces: Lublin, Zamość, Chełm – Poland):
- Puławy (Puławy) 1959-1992 – leg. J.Gosek, J.Wojdaszka, A.Ruszkowski, K.Kaczmarska, J.Ruszkowska, M.Zadura; 2. Gołąb (Puławy) 1989 – leg. A.Ruszkowski; 3. Łęka (Puławy) 1989 – leg. K.Kaczmarska; 4. Wojszyn (Puławy) 1990 – leg. K.Kaczmarska; 5. Piskorów (Puławy) 1990 – leg. J.Gosek; 6. Elizówka (Lublin) (Anasiewicz 1973); 7. Łabunie (Zamość) (Anasiewicz 1973); 7a. woj. Zamość (Kosior, Fijał 1992); 8. Chełm (Chełm) (Anasiewicz 1973); 8a. Chełm 1991 – leg. J.Gosek.
WIELKOPOLSKA (provinces: Poznań, Bydgoszcz, Kalisz – Poland):
- Klęka (Jarocin) 1960 – leg. T.Stachyra; 10. Poznań (Banaszak 1973); 11. Poznań (Banaszak 1976); 12. Wągrowiec (Banaszak 1977); 13. (Torka 1912); 14. (Torka 1932).
POMORZE (Pomerania – Poland):
- (Blüthgen 1919); 16. (Banaszak 1980).
ŚLĄSK (Silesia – Poland):
- Śląsk (Dittrich 1903); 18. Babia Góra (Dylewska 1966).
KRAKOWSKIE (provinces: Kraków, Nowy Sącz – Poland):
- Pieniny (Dylewska, Noskiewicz 1963); 20. Tatry (Dylewska 1991); 21. Ojców (Dylewska 1988).
MAZOWSZE (Mazovia – Poland):
- Puszcza Kampinoska (Banaszak, Plewka 1981).
MAZURY (Masuria – Poland):
- (Alfken 1909); 24. (Alfken 1912).
GŁÓWNIE POLSKA (Mainly Poland):
- (Celary, Dylewska 1988).
INNE KRAJE (Other states):
- Słowacja – Slovakia (Beláková 1971); 27. Węgry – Hungary (Moczar 1961); 28. Węgry – Hungary (Benedek 1969); 29. Węgry – Hungary (Benedek 1971); 30. Ukraina (Bramson 1879); 31. Głównie Niemcy – Germany (Müller 1873); 32. Głównie Niemcy – Germany (Friese 1926); 33. Głównie Niemcy – Germany (Stoeckhert 1933).
LITERATURA
Alfken J.D. (1909): Beitrag zur Kenntnis der Adidenfauna von Ostpreussen. Schr.Physiol.-ökon.Gesell., Königsberg 50:320-345.
Alfken J.D. (1912): Die Bienenfauna von Ostpreussen. Schr.Physiol.-ökon.Gesell., Königsberg 53:114-182.
Anasiewicz A. (1973): Błonkówki pszczołowate (Apoidea, Hymenoptera) występujące na plantacjach lucerny mieszańcowej (Medicago media Pers.) i skład florystyczny zebranego przez nie pyłku. Akad.Roln., Rozpr.nauk. Lublin 5:1-39.
Banaszak J. (1973): Pszczołowate (Apoidea) okolic Poznania. Bad.Fizjogr.Pol.Zach. 26(B):33-78.
Banaszak J. (1976): Pszczoły (Hymenoptera: Apoidea) Ogrodu Botanicznego w Poznaniu. Bad.Fizjogr.Pol.Zach. 29(C):73-85.
Banaszak J. (1977): Pszczoły (Hymenoptera: Apoidea) rezerwatu „Dębina” pod Wągrowcem. Bad.Fizjogr.Pol.Zach. 30(C):155-158.
Banaszak J. (1980): Pszczoły (Apoidea, Hymenoptera) siedlisk kserotermicznych rejonu dolnej Wisły. Fragm.Faun. 25(19):335-360.
Banaszak J., Plewka T. (1981): Apoidea (Hymenoptera) Kampinoskiego Parku Narodowego. Fragm.Faun. 25(24):435-452.
Beláková A. (1971): Včely (Apoidea) z niektorých významnych oblasti Slovenska. Entomologické Problémy 10:141-190.
Benedek P. (1969): Examinations on lucerne pollinating wild bees (Hym., Apoidea) in the Hungarian Great Plain. Fol.Ent.Hung.(ser.nov.) 22:101-115.
Benedek P. (1971): Flower visiting habits of colletid and melittid bees (Hymenoptera, Apoidea) based on data originating from Hungary. Mushi 45:65-79.
Blüthgen P. (1919): Die Bienenfauna Pommers. Stett.ent.Z., Stettin 80:65-131.
Bramson K.Z. (1879): Die Hymenoptera Mellifera der Umgegend von Jekaterinoslaw. Bull.Soc.Nat.Mosc. 54(2):253-306.
Celary W., Dylewska M. (1988): Colletidae (Hymenoptera, Apoidea) Polski. Pol.Pismo ent. 58(2):359-382.
Dathe H.H. (1980): Die Arten der Gattung Hylaeus F. in Europa (Hymenoptera: Apoidea, Colletidae). Mitt.Zool.Mus., Berlin 56(2):207-294.
Dittrich R. (1903): Verzeichnis der bisher in Schlesien aufgefundenen Hymenopteren. I.Apidae Z.Ent., Breslau 28:19-54.
Dylewska M. (1966): The Apoidea of the Babia Góra Mountain. Acta Zool.Crac. 9:111-175.
Dylewska M. (1988): Apoidea of the Ojców National Park. Part I: Colletidae, Halictidae, Andrenidae, Melittidae, Megachilidae, Anthophoridae. Acta Biol.Crac. 33:19-72.
Dylewska M. (1991): Apoidea of the Tatra Mountains and the adjacent area. Part I: Colletidae, Andrenidae, Halictidae, Melittidae, Megachilidae and Anthophoridae. Acta Zool.Crac. 34(1):189-265.
Dylewska M., Noskiewicz J. (1963): Apoidea of the Pieniny National Park. Part II. Colletidae, Andrenidae, Halictidae, Melittidae, Apidae (Nomada Scop.). Acta Zool.Crac. 8:477-532.
Friese H. (1926): Die Bienen, Wespen, Grab- und Goldwespen. Die Insekten Mitteleuropas, insbesondere Deutschlands. Stuttgart.
Kosior A., Fijał J. (1992): Analiza faunistyczno-ekologiczna owadów pszczołowatych Apoidea województwa zamojskiego. Studia Ośr.Dokum.Fizjogr. 20:13-53.
Móczár M. (1961): Revision, Faunenkatalog und ethologische Angaben über die Arten der Gattung Prosopis F. Fol.Ent.Hung. 14:143-162 (cit. Benedek 1971).
strona 216Müller H. (1873): Die Befruchtung der Blumen durch Insecten und die gegenseitigen Anpassungen beider, Leipzig.
Osyczniuk A.Z., Panfiłow D.W., Ponomariewa A.A. (1978): Apoidea – Pczelinyje. Opredelitel nasiekomych ewropejskoj czasti SSSR. T. 3, Leningrad.
Ruszkowski A., Biliński M., Kaczmars.ka K. (1988): Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze pszczół spójnicowatych (Apoidea, Melittidae) oraz nowe formy spójnicy (Melitta Kirby). Pszczeln.Zesz.Nauk. 32:111-134.
Schmiedeknecht O. (1930): Die Hymenopteren Nord- u. Mitteleuropas. II Aufl., Jena.
Stoeckhert F.K. (1933): Die Bienen Frankens (Hym., Apid.). Beiheft d. Deutsch. Entomol.Z.Jahrgang 1932.
Torka V. (1912): Die Bienen der Provinz Posen. Z.Naturwiss.Abt.Posen 20:97-181.
Torka V. (1932): Nachträge zu meiner Veröffentlichung über „Die Bienen der Provinz Posen”. Deut.wiss.Z.f.Polen.
FOOD-PLANTS OF HYLAEUS COMMUNIS NYL. (HYMENOPTERA: APOIDEA, COLLETIDAE)
Andrzej Ruszkowski, Janina Gosek, Janina Wojdaszka
Summary
The list of food-plants for Hylaeus communis Nyl. was compiled on the basis of own observations carried out during the years of 1959-1992 and of the literature. The list contains 106 plant species of 26 plant families. H. communis visited most frequently plants of Compositae and Umbelliferae families. The plant species especially frequent visited (and probably also pollinated) by H. communis were among others: Daucus carota, Allium cepa, Medicago, Phacelia, Rubus, Rosa, Salvia and Mentha.
This bee species seems be a potential pollinator of carrot and onion, and the first searches of rearing of H. communis were succesfull ones.
Keywords: Hylaeus, food plants, carrot, onion.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 209: „gopodarcze” → gospodarcze
- s. 212, tab. 1: „Tanaceum” → Tanacetum
- s. 212, tab. 1: „loeselli” → loeselii
- s. 212, tab. 1: „pubescens Bees” → pubescens Bess.
- s. 213, tab. 1: „tanacaetifolia” → tanacetifolia
- s. 215, piśmiennictwo: „Adidenfauna” → Apidenfauna
- s. 216, piśmiennictwo: „Kaczmars.ka” → Kaczmarska
- s. 216, streszczenie: „succesfull” → successful
