ROŚLINY POKARMOWE I ZNACZENIE GOSPODARCZE SAMOTEK (HYLAEUS F.) Z PODRODZAJU PARAPROSOPIS POPOV (HYMENOPTERA, COLLETIDAE)

tekst: Andrzej Ruszkowski, Janina Gosek

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXIX, 1995 — Andrzej Ruszkowski, Janina Gosek

strona 255

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXIX, Nr 2 1995

Andrzej Ruszkowski, Janina Gosek

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy

Streszczenie

Na podstawie zebranych (135) okazów samotek z lat 1959-1961 i 1990-1994 oraz danych z literatury zestawiono listę roślin pokarmowych samotki marchwianki – Hylaeus sinuatus (Schenck), wysmukłej – H.pictipes Nylander, trójplamki – H.styriacus Förster, przepaski – H.clypearis (Schenck) i liniówki – H.lineolatus (Schenck), obejmującej 42 gatunki roślin dla H.sinuatus, 39 – dla H.pictipes, 22 – dla H.styriacus, 13 – dla H.clypearis i 5 – dla H.lineolatus. Wszystkie te samotki związane są głównie 37-63% oblatywanych kwiatów) z roślinami z rodziny Umbelliferae, a trzy pierwsze gatunki należy uznać za potencjalnych zapylaczy marchwi.

Próby chowu H.sinuatus w izolatorach na poletkach marchwi wypadły pozytywnie.

Słowa kluczowe: pszczoły samotnice, zapylanie, marchew, rośliny pokarmowe, Hylaeus.

WSTĘP I METODYKA

Kontynuując badania nad roślinami pokarmowymi i znaczeniem gospodarczym samotek (Hylaeus F.), rozpoczęte opracowaniem samotki pospolitej – Hylaeus communis Nyl. (Ruszkowski i in. 1993), zajęliśmy się w obecnej pracy gatunkami z podrodzaju Paraprosopis Popov, opierając się na własnych zbiorach z lat 1990-1994 i częściowo z 1959-1961 oraz na literaturze z Polski i krajów sąsiednich.

Metodykę stosowaliśmy taką samą jak we wspomnianej pracy (Ruszkowski i in. 1993). Wszystkie okazy samotek oznaczał A. Ruszkowski, nadając im również polskie nazwy gatunkowe.

W pracy tej uwzględniliśmy pięć gatunków: samotkę marchwiankę – Hylaeus sinuatus (Schenck), wysmukłą – H.pictipes Nylander, trójplamkę – H.styriacus Förster, przepaskę – H.clypearis (Schenck) i liniówkę – H.lineolatus (Schenck).

strona 256

WYNIKI

Samotka marchwianka – Hylaeus sinuatus (Schenck) – łowiona była (tab. 1) na kwiatach 42 gatunków roślin z 14 rodzin, głównie jednak baldaszkowych (42% oblotu), złożonych (18%), dzwonkowatych (9%), motylkowych i krzyżowych (po 6%) oraz różowatych i rezedowatych (po 4%). Wiernie i czasem licznie oblatywała marchew (Daucus), krwawnik (Achillea), jasieniec (Jasione) i pyleniec (Berteroa), wiernie ale raczej nielicznie – ostrożeń polny (Cirsium arvense), a czasem licznie obserwowana też była na kolendrze (Coriandrum), koprze włoskim (Foeniculum), dzięglu (Angelica), kłobuczce (Torilis), pasternaku (Pastinaca), trybuli (Anthriscus), nawłoci (Solidago), rucie (Ruta) i lucernie (Medicago).

Gatunek ten należy niewątpliwie do potencjalnych zapylaczy marchwi i kolendry. W latach 1991-1994 podjęliśmy również próby w dużej mierze udane) chowu jego w izolatorach ustawionych na poletkach marchwi, co wymaga kontynuacji.

Samotka wysmukła – H.pictipes Nyl. (charakteryzująca się najwęższym odwłokiem spośród wszystkich polskich samotek) obserwowana była (tab. 1) na kwiatach 39 gatunków roślin z 13 rodzin, również głównie z baldaszkowych (37% oblotu), złożonych (17%) i dzwonkowatych (11%), ale także rezedowatych i ślazowatych (po 7%), liliowatych (6%) oraz różowatych (4%). Wiernie i czasem licznie oblatywana była przez nią tylko marchew, jasieniec i ślaz (Malva), wiernie, ale raczej nielicznie – cebula (Allium), rezeda (Reseda) i krwawnik, czasem licznie też – rumian (Anthemis).

Również i ten gatunek wydaje się potencjalnym zapylaczem marchwi, a być może także i cebuli.

Samotka trójplamka – H.styriacus Först. (różniąca się od pokrewnych gatunków żółtą plamą na nadustku samic oraz matową nasadą odwłoka) podana została z 22 gatunków roślin z 10 rodzin, głównie z baldaszkowych (51%), złożonych i liliowatych (po 10%) oraz krzyżowych (7%). Wiernie i czasem licznie spotykana była tylko na marchwi (Daucus), a czasem licznie także na cebuli (Allium). Może więc prawdopodobnie odgrywać rolę (tam gdzie liczniej wystąpi) w zapylaniu marchwi i cebuli. W okolicach Puław gatunek ten był jednak rzadki.

Samotka przepaska – H.clypearis (Schenck) i samotka liniówka – H.lineolatus (Schenck) (odznaczające się bardzo charakterystycznym ubarwieniem twarzy samców), występowały rzadko i dlatego obserwowane były na niewielu tylko gatunkach roślin (tab. 1).

Samotka przepaska obserwowana była na 13 gatunkach z 6 rodzin, głównie na baldaszkowych (48% oblotu), ale także na dzwonkowatych (19%), trędownikowatych i rezedowatych (po 11%) oraz krzyżowych (8%) i złożonych (4%). Wiernie i czasem licznie oblatywała ona jasieniec (Jasione), a wiernie, ale raczej nielicznie dziewannę (Verbascum).

strona 257

Samotkę liniówkę złowiono tylko na 5 gatunkach roślin z 3 rodzin – głównie z baldaszkowych (63%) i dzwonkowatych (27%). Czasem licznie obserwowana była jedynie na mikołajku i jasieńcu.

Z powodu zbyt skąpych danych trudno ustalić znaczenie gospodarcze tych dwu samotek, choć widać, że oblatują głównie rośliny baldaszkowe, odwiedzając także i marchew.

Do tegoż podrodzaju Paraprosopis należy również południowa i zachodnioeuropejska samotka białoszczęka – H.soror (Pérez), podobna do samotki marchwianki, ale różniąca się od niej kształtem białych plam twarzy, dłuższymi policzkami oraz (u samców) białymi żuwaczkami i wargą górną. Żadnych jednak roślin pokarmowych tego gatunku w literaturze nie znaleźliśmy.

strona 258

Tabela 1 Rośliny pokarmowe samotek z podrodzaju Paraprosopis Popov Food plants of Hylaeus of the subgenus Paraprosopis Popov

RODZINA i gatunek rośliny PLANT FAMILY and plant species Si Pi St Cl Li
1 2 3 4 5 6
UMBELLIFERAE 25m 9m,16,24,25m 7,9,25-26m 25m –
Aegopodium podagraria L. 4,13 23 17 22-23 –
Anethum graveolens L. 22 19,23 19,20 23 –
Angelica silvestris L. 20m 20 20 – 20,25
Anthriscus silvestris (L.) Hoffm. 20m 20 A.sp.15 – –
Carum carvi L. – – 1 – –
Chaerophyllum temulum L. – 23 10 23 –
Cicuta virosa L. 20 – – – –
Conium maculatum L. – 23 – – –
Coriandrum sativum L. 1m,6 7a – – –
Daucus carota L. 1m,2,4,13,15,20m,22 1m,20 1m,2,15,19 18,19 19
Eryngium campestre L. 15 21 19 19 20m,19
E.planum L. 1 E.sp.15 – – –
Falcaria vulgaris L. – 19 – – –
Foeniculum capillaceum Gilib. 1m – – – –
Heracleum sibiricum L. – 21 – – –
H.sphondylium L. – 23 – – –
Pastinaca sativa L. 20m – – – –
Peucedanum – – – 8a –
strona 259
1 2 3 4 5 6
Pimpinella saxifraga L. P.sp.15 23 – 23;P.sp.24 –
Torilis japonica (Houtt.) DC. 13,17m 13 – – –
COMPOSITAE
Achillea millefolium L. 3,15,24,25m:A.sp.12 21,22:A.sp.15 24 A.sp.24 –
Anthemis arvensis L. 13 8m – – –
Carlina vulgaris L. – – 7,15 – –
Centaurea sadleriana Janka 19 – – – –
Chrysanthemum leucanthemum L. 19 19 15 – –
Cirsium arvense (L.) Scop. 4,13,15,22 13 – – –
Crepis capillaris (L.) Wallr. – 23 – – –
Pyrethrum cinerariaefolium Trev. 1 – – – –
Senecio jacobaea L. – 21;S.sp.15 – – –
Solidago canadensis L. 26m – – – –
Tripleurospermum inodorum (L.) Schultz-Bip. – 15 – – –
ROSACEAE
Fragaria vesca L. 13 – – – –
Potentilla argentea L. 4 P.sp.15 – – –
Rubus caesius L. (+R.fruticosus) 19 22;R.sp.23 15 – –
R.idaeus L. – 13 R.sp.4 – –
Spiraea 26 – – – –
CRUCIFERAE
Alyssum argenteum All. – – 14 – –
Barbarea vulgaris R.Br. – 15 – – –
Berteroa incana (L.) DC. 4,17m,19 – 17 – –
Rorippa palustris (Leyss.) Bess. 20 23 20 23;R.sp.24 –
strona 260
1 2 3 4 5 6
PAPILIONACEAE
Dorycnium sericeum (Neilr.) Borb. 20 – – – –
Medicago media Pers. 4m,5 – – – –
M.sativa L. 20 – – – –
Melilotus albus Med. – 23 – – –
RESEDACEAE
Reseda alba L. 1;R.sp.15 R.sp.24 R.sp.24 – –
R.lutea L. 20 19 – 18 –
R.odorata L. 23 22,23,25 – 23,24 –
SCROPHULARIACEAE
Verbascum nigrum L. 24 23 – 23,4;V.sp.25 –
Veronica longifolia L. 23 23 – – –
LILIACEAE
Allium cepa L. – 23,25 15,25m – –
A.sphaerocephalum L. – 21;A.sp.15 – – –
MALVACEAE
Malva pusilla Sm. et Sow. – 13;M.sp.9m – – –
M.silvestris L. – 22 – – –
LABIATAE
Mentha pulegium L. – 20 20 – –
M.longifolia (L.) Huds. – – 20 – 20
strona 261
1 2 3 4 5 6
INNE – OTHER FAMILIES
Armeria elongata (Hoffm.) Koch – – 7,15 – –
Calluna vulgaris (L.) Salisb. – 23 – – –
Caltha palustris L. 15 – – – –
Convolvulus arvensis L. 4 – – – –
Euphorbia 19 – 19 – –
Jasione montana L. 13,15,23m,24,25m 22,23m,24,25m – 23,24,25m 25m
Lysimachia vulgaris L. 19 – – – –
Ruta graveolens L. 22m – – – –
Sedum acre L. S.sp.11 15,21 15 – –

ODNOŚNIKI – NOTES:

a) Symbole gatunków samotek – Symbols of the Hylaeus-species: Si – samotka marchwianka – Hylaeus sinuatus (Schenck); Pi – s. wysmukła – H.pictipes Nylander; St – s. trójplamka – H.styriacus Förster; Cl – s. przepaska – H.clypearis (Schenck); Li – s. liniówka – H.lineolatus (Schenck);

b) Liczby w tabeli oznaczają teren badań, lata i autorów: – The numbers in the table indicate the regions, years and authors of the investigation:

POLSKA – POLAND: Lubelszczyzna – Lublin – region:

  1. Puławy, woj. Lublin 1959-1961, 1990-1994 leg. J. Gosek, A. Ruszkowski, K. Kaczmarska, M. Zadura;
  2. Chełm, woj. Chełm 1991 leg. J. Gosek; 3. Kukawka, woj. Chełm 1974 leg. A. Kosior;
  3. Zamojszczyzna, woj. Zamość (Kosior, Fijał 1992); 5. Łabunie, woj. Zamość (Anasiewicz 1963).

Wielkopolska + Kujawy:

  1. Klęka, pow. Jarocin, woj. Kalisz 1959 leg. T. Stachyra; 7. Poznań, woj. Poznań (Banaszak 1973);
strona 262

7a. Strykowo, pow. Poznań 1960 leg. T. Stachyra; 8. Pn. Wielkopolska i Kujawy, woj. Poznań + Bydgoszcz (Torka 1932); 8a. Wielkopolski Park Narodowy, woj. Poznań (Szulczewski 1948).

Śląsk – Silesia:

  1. Dolny Śląsk – Lower Silesia (Dittrich 1903); 10. Górny Śląsk – Upper Silesia (Torka 1927).

Góry pd. Polski (Mountains of south Poland):

  1. Pieniny (Dylewska, Noskiewicz 1963); 12. Babia Góra (Dylewska 1966).

Różne rejony – Different regions:

  1. Zach. Pomorze – Western Pomerania (Blüthgen 1919);
  2. Puszcza Kampinoska – Mazovia (Banaszak, Plewka 1981);
  3. (Celary, Dylewska 1988).

LITWA – LITHUANIA:

  1. Wileńszczyzna (Adolph 1934); 17. (Monsevičius 1987, 1989).

SŁOWACJA – SLOVAKIA:

  1. (Beláková 1970, 1971).

WĘGRY – HUNGARY:

  1. (Móczár 1961); 20. (Benedek 1971).

UKRAINA:

  1. (Bramson 1879).

NIEMCY i AUSTRIA – GERMANY and AUSTRIA:

  1. (Müller 1873); 23. (Alfken 1914);
  2. (Friese 1926); 25. (Stoeckhert 1933);
  3. (Warncke 1981).

m – liczny oblot danej rośliny – a frequent visiting of this plant species

strona 263

WNIOSKI

  1. Wszystkie badane gatunki samotek z podrodzaju Paraprosopis związane są najsilniej z roślinami baldaszkowymi (37-63% oblotu), oblatując także i marchew.
  2. Samotka wysmukła – Hylaeus pictipes Nyl., trójplamka – H.styriacus Först., a szczególnie marchwianka – H.sinuatus (Schenck) powinny być uznane za potencjalnych zapylaczy marchwi, a być może również innych uprawnych baldaszkowych, a także (H.pictipes i H.styriacus) cebuli.

LITERATURA

Adolph W. (1934) – Materiały do znajomości pszczół Wileńszczyzny. Prace Tow. Przyj. Nauk, Wilno 1933, 8:217-254.

Alfken J.D. (1914) – Die Bienenfauna von Bremen. Abh.Naturwiss.Ver.Bremen, 1912, 22:1-220.

Anasiewicz A. (1973) – Błonkówki pszczołowate (Apoidea, Hymenoptera) występujące na plantacjach lucerny mieszańcowej (Medicago media Pers.) i skład florystyczny zebranego przez nie pyłku. Rozpr.Nauk.AR Lublin, 5:1-39.

Banaszak J. (1973) – Pszczołowate (Apoidea) okolic Poznania. Bad.Fizjogr.Pol.Zach., B, 26:33-78.

Bélaková A. (1970) – Bees (Apoidea) of querco-carpinetum at Báb. Res.Project Báb.Progr. Rep. I., Bratislava.

Bélaková A. (1971) – Včely (Apoidea) z niektórých významných oblasti Slovenska. Ent. Probl., Bratislava, 10:141-190.

Benedek P. (1971) – Flower visiting habits of colletid and melittid bees (Hymenoptera, Apoidea) based on data originating from Hungary. Mushi, 45(4):65-79.

Blüthgen P. (1919) – Die Bienenfauna Pommerns. Stett.Ent.Z., 80:65-131.

Bramson K.Z. (1879) – Die Hymenoptera Mellifera der Umgegend von Jekaterinoslaw. Bull.Soc.Nat.Mosc., 54(2):253-306.

Celary W., Dylewska M. (1988) – Colletidae (Hymenoptera, Apoidaea) Polski. Pol. Pis.Ent., 58:359-382.

Dittrich R. (1903) – Verzeichnis der bisher in Schlesien aufgefundenen Hymenopteren. I. Apidae. Z.Ent., Breslau, 28:19-54.

Dylewska M. (1966) – The Apoidea of the Babia Góra Mountain. Acta Zool.Crac., 11:111-175.

Dylewska M., Noskiewicz J. (1963) – Apoidea of the Pieniny National Park. II. Colletidae, Andrenidae, Halictidae, Melittidae, Apidae (Nomada Scop.). Acta Zool.Crac., 8:1-532.

Friese H. (1926) – Die Bienen, Wespen, Grab- und Goldwespen. Die Insecten Mitteleuropas, insbesondre Deutschlands. Stuttgart.

Kosior A., Fijał J. (1992) – Analiza faunistyczno-ekologiczna owadów pszczołowatych Apoidea województwa zamojskiego. Stud.Ośr.Dokum.Fizjogr., 20:13-53.

Móczár M. (1961) – Revision, Faunenkatalog und ethologische Angaben über die Arten der Gattung Prosopis F. Fol.Ent.Hung. 14:143-162 (cit. Benedek 1971).

Monsevičius V.C. (1987) – 36 novych dla Litovskoj SSR vidov pčelinych, obnaružennych v 1976, 1979-1985 gg. Novyje i redkije vidy nasekomych, soobščenija

strona 264

i opisanija 1987 goda:66-79.

Monsevičius V.C. (1989) – Trofičeskije svjazi pčelinych Dainavskoj pesčanoj ravniny. Trudy Ak.Nauk Lit.SSR, B, 1(105):61-74.

Ruszkowski A., Gosek J., Wojdaszka J. (1993) – Rośliny pokarmowe samotki pospolitej – Hylaeus communis Nylander (Hymenoptera: Apoidea, Colletidae). Pszczeln. Zesz.Nauk., 37:209-216.

Stoeckhert F.K. (1933) – Die Bienen Frankens (Hym., Apid.). Beiheft d.Deutsch.Ent.Z. 1932.

Szulczewski J.W. (1948) – Błonkówki (Hymenoptera) Wielkopolskiego Parku Narodowego. III. Pszczołowate (Apidae). Prace monogr.Przyr.Wielkop.Parku Narod., 2(3):71-89.

Torka V. (1927) – Zur Bienenfauna Oberschlesiens. Intern.Ent.Z., Guben, 20:125-130.

Torka V. (1932) – Nachträge zu meiner Veröffentlichung über „Die Bienen der Provinz Posen.” Deut.wiss.Z.f.Polen.

Warncke K. (1981) – Die Bienen des Klagenfurter Beckens. Carinthia II. Klagenfurt 91(171):275-348.

FOOD PLANTS AND AN ECONOMIC IMPORTANCE OF HYLAEUS SPECIES OF THE SUBGENUS PARAPROSOPIS POPOV (HYMENOPTERA, COLLETIDAE)

A. Ruszkowski, J. Gosek

Summary

The list of food plants for Hylaeus sinuatus Schenck (42 plant species), H.pictipes Nylander (39 plant species), H.styriacus Förster (22 plant species), H.clypearis Schenck (13 plant species) and H.lineolatus Schenck (5 plant species) was compiled on the basis of own bee specimens collected in the years 1959-1961 and 1990-1994 and of the literature. All these Hylaeus species were connected mainly (37-63% visited flowers) with plants of the Umbelliferae family, and H.sinuatus, H.pictipes and H.styriacus can be accepted as the potential pollinators of carrot. An attempt of rearing of H.sinuatus in net cages on carrot plots has got positive results.

Keywords: solitary bees, Hylaeus, pollination, carrot, food plants.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 263, piśmiennictwo: „z niektórých významných oblasti” → z niektorých významných oblastí
  • s. 263, piśmiennictwo: „Apoidaea” → Apoidea
  • s. 263, piśmiennictwo: „insbesondre” → insbesondere

Podobne wpisy