ROŚLINY POKARMOWE I ZNACZENIE GOSPODARCZE POLSKICH GATUNKÓW KORNUTKI (EUCERA SCOPOLI, APOIDEA, ANTHOPHORIDAE) ORAZ OPIS NOWEGO GATUNKU

tekst: Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Andrzej Kosior, Krystyna Kaczmarska

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXVIII, 1994 — Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Andrzej Kosior, Krystyna Kaczmarska

strona 155

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rom XXXVIII 1994

Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Andrzej Kosior*, Krystyna Kaczmarska

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy *Zakład Ochrony Przyrody PAN, ul. Lubicz 46, 31-512 Kraków

Streszczenie

Na podstawie obserwacji własnych z lat 1960-1989 oraz danych z literatury, zestawiono listę roślin pokarmowych kornutki koniczynowej – Eucera longicornis (L.), wykowej –E.interrupta Baer oraz komonicowej – E.tuberculata (F.), obejmującej 67 gatunków roślin dla kornutki koniczynowej, 47 – dla wykowej i 32 – dla komonicowej. Wszystkie te trzy gatunki można uznać za potencjalnych zapylaczy koniczyny czerwonej, wyki kosmatej i siewnej oraz lucerny mieszańcowej, siewnej i sierpowatej. Należy chronić ich miejsca gniazdowania na miedzach i nieużytkach, zwłaszcza jeśli są to kolonie gniazdowe. W pobliżu takich kolonii należy też lokalizować uprawy nasienne roślin motylkowych.

W pracy tej opisano również samice nowego gatunku pszczoły – kornutki polskiej – Eucera polonica Ruszkowski (nov.sp.) łowionej w Puławach w latach 1974-1976.

Słowa kluczowe: pszczoły samotnice, kornutka, zapylanie, systematyka pszczół, koniczyna, wyka, lucerna, rośliny pokarmowe, chów, ochrona środowiska, rejonizacja upraw.

WSTĘP I METODYKA

Do rodzaju kornutka – Eucera Scop. zaliczamy duże pszczoły z rodziny Anthophoridae. Na terenie Europy występuje około 40 gatunków kornutki. Wiele z nich zapyla rośliny uprawne, szczególnie motylkowe. W obecnej pracy zajęliśmy się roślinami pokarmowymi i znaczeniem gospodarczym tych gatunków kornutek, które obserwowano na terenie Polski.

Listę roślin pokarmowych zestawiono na podstawie obserwacji własnych z lat 1960-1989 oraz dostępnej literatury. Za wiernie oblatywane przyjęliśmy gatunki roślin podane co najmniej przez trzech autorów, albo co najmniej z trzech miejscowości. Przy ustalaniu procentowego udziału poszczególnych rodzin czy gatunków roślin w liście roślin pokarmowych, braliśmy pod uwagę liczbę ogólną punktów, w których obserwowano oblot, liczne (m) występowanie przyjmując za równowartość trzech punktów o niewielkim lub nieokreślonym

strona 156

nasileniu oblotu (Ruszkowski i in. 1988).

W pracy tej uwzględniliśmy: kornutkę koniczynową – Eucera longicornis (L.), wykową – E.interrupta Baer, i komonicową – E.tuberculata (F.) oraz nowy gatunek: kornutkę polską – E.polonica (nov.sp.), którą łowiliśmy w Puławach w latach 1974-1976, początkowo uważając ją mylnie za kornutkę lucernową – Eucera clypeata Erichson, a której cechy różniące od gatunków pokrewnych opisane zostały na końcu niniejszej pracy. W późniejszych latach gatunku tego nie spotykaliśmy. Co prawda i inne kornutki występowały w tych latach rzadko, istnieje jednak obawa, że kornutka polska mogła wyginąć na terenie Puław w związku z zalesieniem oraz częściowym zaoraniem wydm leżących pomiędzy Górną Niwą, Włostowicami i Skowieszynem, na których występowało dawniej wiele kserotermicznych gatunków roślin i owadów.

Wszystkie oznaczenia i opisy gatunków wykonane zostały przez A.Ruszkowskiego.

WYNIKI I WNIOSKI

Kornutka koniczynowa – Eucera longicornis (L.) obserwowana była (tab. 1) na 67 gatunkach roślin z 20 rodzin, najczęściej na motylkowych (68,5%), dość często też na wargowych (8%), szorstkolistnych (7%) i złożonych (5%). W Puławach latała od 23.V do 20.VIII (a w Dobużku we wschodniej Zamojszczyźnie A.Kosior łowił ją już 9.V). Główną rośliną pokarmową tej pszczoły jest niewątpliwie koniczyna czerwona (Trifolium pratense), choć wiernie i licznie były również oblatywane: wyka (zwłaszcza Vicia villosa i V.sepium), lucerna mieszańcowa (Medicago media) i groszek (zwłaszcza Lathyrus pratensis). Do roślin wiernie, a czasem licznie oblatywanych przez nią, zaliczyć należy również: komonicę (Lotus), szczodrzeniec (Cytisus), cieciorkę (Coronilla), przelot (Anthyllis), traganek (Astragalus), żmijowiec (Echium), farbownik (Anchusa), żywokost (Symphytum), dąbrówkę (Ajuga), jasnotę (Lamium), szałwię (zwłaszcza Salvia pratensis), mniszek (Taraxacum) i smółkę (Viscaria vulgaris). Czasem licznie oblatywane też były: peluszka (Pisum arvense) i ostrożeń (Cirsium). Jest to więc gatunek mogący mieć największe znaczenie jako zapylacz pierwszego pokosu koniczyny czerwonej, ale częściowo prawdopodobnie także lucerny, wyki i lędźwianu (Lathyrus).

Kornutkę wykową – E.interrupta Baer obserwowano na 47 gatunkach roślin z 12 rodzin, również najczęściej na motylkowych (55%), szorstkolistnych (17%) i wargowych (15%), a dużo rzadziej (3%) na złożonych. W Puławach i okolicy latała ona od 22.V do 17.IX. Wiernie i licznie przez nią oblatywana była lucerna, bardzo wiernie, choć rzadziej licznie: wyka (zwłaszcza kosmata), koniczyna (zwłaszcza Trifolium pratense) i szałwia (szczególnie Salvia pratensis i S.nemorosa); wiernie także, choć bardziej lokalnie: cieciorka, farbownik,

strona 157

żmijowiec, żywokost, zapłonka (Nonnea) i oset (Carduus). Widać więc, że jest to również gatunek związany z motylkowymi (jak lucerna, koniczyna czerwona, wyka kosmata czy cieciorka), w zapylaniu których mógłby odegrać znaczną rolę.

Kornutkę komonicową – E.tuberculata (F.) spotykano na 32 gatunkach roślin z 11 rodzin, głównie na motylkowych (31%), wargowych (27%), szorstkolistnych (14%) i złożonych (10%); przy tym wiernie oblatywane były: komonica, koniczyna czerwona, wyki, dąbrówka, szałwia (zwłaszcza Salvia pratensis) i oset. Także więc i ten gatunek oblatuje głównie motylkowe, zwłaszcza komonicę, koniczynę czerwoną i wyki, choć uderza u niego dużo większy udział roślin wargowych niż u innych polskich gatunków kornutek. Łowiliśmy ją tylko w początku maja, ale sądząc po gatunkach oblatywanych roślin lot jej musi trwać dłużej.

Również i kornutkę polską – E.polonica Ruszk. obserwowaliśmy (w latach 1974-1976) na motylkowych – głównie na wyce kosmatej (Vicia villosa), ale pojedynczo także i na lucernie mieszańcowej.

Ogólnie biorąc, wszystkie polskie gatunki kornutek można uznać za potencjalnych zapylaczy koniczyny czerwonej, wyki kosmatej i siewnej oraz lucerny mieszańcowej (Medicago media), siewnej (M.sativa) i sierpowatej (M.falcata), a prawdopodobnie także i wielu innych motylkowych.

Gatunki te jednak do sztucznej hodowli na skalę przemysłową raczej się nie nadają, gdyż gnieżdżą się w ziemi, budując dość głębokie gniazda. W hodowlach naszych w szklarni w 1974 r. gniazda kornutki koniczynowej miały 21-22 cm głębokości, kornutki wykowej 8-47 cm, a kornutki polskiej 8-14 cm (Ruszkowski i in. 1979). Z części gniazd kornutki koniczynowej i wykowej udało nam się uzyskać potomstwo.

Dla zwiększenia ich liczebności trzeba więc przede wszystkim chronić ich miejsca gniazdowania (głównie na miedzach i nieużytkach), zwłaszcza gdy są to kolonie gniazdowe. Duże kolonie kornutki koniczynowej obserwowała np. S.Sowa w okolicach Olsztyna. W sąsiedztwie takich kolonii należy lokalizować uprawy nasienne roślin motylkowych.

Tabela 1 Rośliny pokarmowe polskich gatunków kornutek – Eucera Latr. Food plants of polish Eucera-species

RODZINA i gatunek rośliny PLANT FAMILY and plant species Lo In Tu (Po)
1 2 3 4
PAPILIONACEAE 2,60 33m,2 –
Anthyllis vulneraria L. 40,51,62;A.sp.71 59;A.sp.71 –
Astragalus onobrychis L. 52,62,70;A.sp.54 68;A.sp.70 –
strona 158
1 2 3 4
Caragana arborescens L. 2 – 9
Coronilla varia L. 20a,17,39a,40,69-70 17,20a,61, 68-70 70
C.emerus L. 63;C.sp.48 – –
Cytisus ruthenicus Fisch. 71;C.sp.18 – 20a;C.sp.19
C.ratisbonensis Schaeff. 48m,60m – –
Genista – – 69
Lathyrus montanus Bernh. 66m,51,63 – 66
L.pratensis L. 63m,65m,2,39a,51,59 68 –
L.silvester L. 40,65 – –
L.tuberosus L. 15,20a – –
Lotus 71 71 –
L.corniculatus L. 63m,1-2,39a,40a, 65-66 2,24,68-69 62,65-66,69
Medicago falcata L. – 2 –
M.media Pers. 3m,10m,56m, 1-2,4,12a,13a, 20-22,20a,28 2-3m,1 Po:3
M.sativa L. 69a 68m,69,69a,70 –
Onobrychis arenaria L. – 68 –
O.viciaefolia Scop. 63,73 – –
Oxytropis pilosa L. – 68-69 –
Pisum arvense L. 2m – –
Sarothamnus scoparius (L.) Wimm. 51 – –
Trifolium medium L. 32m,65 48,60,70 –
T.incarnatum L. 65 – –
T.pratense L. 2m,7m,11m,73m, 65-66m,4,8,12-14, 16-17,20a,26-31, 34-39,41-46,57, 49-52,62-64,70 1-2,13,17,20a, 66,68 62,68,70 –
T.repens L. 51,65 68 –
T.rubens L. T.sp.40m,48,71 68 –
Vicia cracca L. 63,65 3,65-66,68-69 69
V.angustifolia Grufb. 65 68 –
V.cassubica L. 59 V.sp.64,70 V.sp.62
V.faba L. – – 76
V.grandiflora Scop. V.sp.52,60,62,64 68 –
V.pannonica Cr. – 68 –
V. sativa L. 70 – –
V.sepium L. 73m,48,51,65,72 2 –
V.silvatica L. 40 – –
V.villosa Roth. 2m,67m,56,73-74 2m,68m,3,23 Po:2m
LABIATAE
Ajuga reptans L. 66m,51-52,62 – 62,66,69-70
A.chamaepitys Schreb. 70 – –
A.genevensis L. – – 69
Glechoma hederacea L. – 68-69 69-70
Lallemantia iberica F. et M. – 68 –
Lamium album L. 63,65 – –
L.amplexicaule L. – – 69
L.purpureum L. 55 – 69
Marrubium peregrinum L. – 70 –
strona 159
1 2 3 4
Nepeta cataria L. – 70 –
Phlomis pungens – 70 –
Prunella 47 – –
Salvia nemorosa L. 69 68m,69 69
S.pratensis L. 1,58,59,62,69-70 68m,5,9,69-70 62m,69
S.silvestris L. S.sp.64 68 –
BORAGINACEAE: Anchusa 48 48,64 –
A.officinalis L. 20a,69-70 20a,2,66,68-70 69-70
Borago officinalis L. – – 70
Cynoglossum officinale L. – 69-70 69
Echium 64 48 –
E.vulgare L. 58,63-65 51,59,65-66 –
Lithospermum arvense L. 52 – –
L.purpureo-coeruleum L. 69 – 69
Nonnea pulla L. 69;N.sp.64 68-69;N.sp.64 69
Symphytum officinale L. 1-2,63;S.sp.48 68-70 69
SCROPHULARIACEAE
Alectorolophus 11 – –
Rhinanthus serotinus (Schönh.) Oborny 20a – –
Veronica chamaedrys L. – – 66
COMPOSITAE
Carduus nutans L. – 68-69 69;C.sp.70
C.acanthoides L. – 69 69
Centaurea rhenana Bor. – 3 C.sp.69-70
Cirsium canum (L.) M.B. 62m – –
Crepis biennis L. 65 – –
Hieracium pilosella L. 52 – –
Leontodon 48 – –
Senecio vernalis L. 52 – –
Taraxacum officinale Web. 20a,52-53,58,62,65 – –
CARYOPHYLLACEAE
Dianthus deltoides L. – 17=20a –
Lychnis flos-cuculi L. – – 62,69
Viscaria vulgaris Röhl. 1-2,6,48,51,53 2,6 –
ROSACEAE
Crataegus oxyacantha L. 63 – –
Geum rivale L. 2 2 –
Potentilla argentea L. – 68 –
RANUNCULACEAE
Aquilegia vulgaris L. – 68 –
Consolida orientalis Gray – 68 –
Ranunculus 52 – 69
CRUCIFERAE
Capsella bursa-pastoris L. – – 69
Brassica napus L. 10a,57a,58,59a – –
Raphanus raphanistrum L. – 68 –
ORCHIDACEAE
Orchis morio L. 63 – –
O.latifolia L. 63 – –
O.maculata L. 51 – –
CAPRIFOLIACEAE
Lonicera tataria L. 52 – –
strona 160
1 2 3 4
Symphoricarpos albus (L.) Blaze 63 – –
INNE (OTHER FAMILIES)
Aesculus hippocastanum L. 63 – –
Asphodelus albus 69 – –
Convolvulus 70 – –
Erodium cicutarium (L.) L’Herit. 52 – –
Euphorbia – 69 69-70
Geranium robertianum L. 39a – –
Knautia arvensis (L.) Coult. – 68 –
Lycium halimifolium Mill. – – 69
Lythrum salicaria L. – 70 –
Phacelia tanacaetifolia Benth. 2 – –
Plantago media L. 63 – –
Polygala vulgaris L. 66 – –
Reseda lutea L. – 68 –
Syringa vulgaris L. 63 – 69-70

Odnośniki – Notes:

a) Symbole gatunków kornutek – Symbols of the Eucera-species:

Lo – kornutka koniczynowa (AR 1985) – Eucera longicornis (L.) (E.difficilis Friese);

In – k.wykowa (AR 1985) – E.interrupta Baer (E.confusa Kriechb., E.semistrigosa Dours.);

Tu – k.komonicowa (AR 1989) – E.tuberculata (F.) (E.longicornis Friese);

Po – k.polska – E.polonica nov.sp.;

AR 1985 = A.Ruszkowski (Ruszkowski i in. 1985);

AR 1989 = A.Ruszkowski (Encyklopedia Pszczelarska 1989).

b) Liczby oznaczające teren badań, lata i autorów:

The numbers indicating the investigated regions, years and authors:

POLSKA – POLAND:

Lubelszczyzna – Lublin-region:

  1. Puławy, woj. Lublin 1960-1967 leg. A.Ruszkowski i M.Zadura;
  1. Puławy, woj. Lublin 1974-1978 (Ruszkowski i in. 1979) oraz 1967-1987 leg. M.Biliński, K.Kaczmarska i A.Ruszkowski;
  1. Puławy, woj. Lublin 1974-1978 w izolowanej hodowli – in the rearing cages (Ruszkowski i in. 1979);
  1. Parchatka, woj. Lublin 1978-1979 leg. M.Biliński;
  1. Bochotnica, woj. Lublin 1974 leg. A.Ruszkowski;
  1. Witoszyn, woj. Lublin 1985 leg. M.Biliński;
  1. Komaszyce, woj. Lublin 1973 leg. A.Kosior, A.Kaczmarski;
  1. Skrudki, woj. Lublin 1974 leg. A.Kosior, J.Partyka, Z.Mirek;
  1. Męćmierz, woj. Lublin 1983 i 1986 leg. M.Biliński;
  1. Elizówka, woj. Lublin (Anasiewicz 1973);

10a. woj. Lublin (Miczulski 1967 cit. Banaszak 1982);

  1. Niewirków, woj. Zamość 1967 leg. A.Ruszkowski;
  1. Tomaszówka, woj. Zamość 1967 leg. M.Biliński;

12a. Tomaszówka (Dylewska i in. 1970);

  1. Nowosiółki, woj. Zamość 1973 leg. A.Kosior, K.Kaczmarska, J.Partyka, K.Czarnecka;
  1. Wożuczyn, woj. Zamość 1974 leg. A.Kosior, J.Partyka, Z.Mirek;
  1. Gródek, woj. Zamość 1985 leg. A.Kosior;
  1. Cichobórz, woj. Zamość 1985, leg A.Kosior;
strona 161
  1. Gliniska, woj. Zamość 1985 leg. A.Kosior;
  1. Dobużek, woj. Zamość 1986 leg. A.Kosior;
  1. Wolica Uchańska, woj. Zamość 1986 leg. A.Kosior;
  1. Łabunie, woj. Zamość (Anasiewicz 1973);

20a. woj. Zamość (Kosior, Fijał 1992);

  1. Chełm, woj. Chełm (Anasiewicz 1973);
  1. woj. Zamość: Komarów, Tomaszówka, Białopole, Nowosiółki; woj. Lublin: Truszków i woj. Chełm: Leszczany (Sowa 1973).

Kielecczyzna oraz zawiślańska część Lubelszczyzny – Kielce-region and the part of Lublin-region lying west of Vistula:

  1. Janowiec, woj. Lublin 1986 leg. M.Biliński;
  1. Celestynów, woj. Lublin 1976 leg. M.Biliński;
  1. Szczęście, woj. Radom 1974 leg. A.Ruszkowski, B.Jabłoński, M.Biliński, J.Gosek;
  1. Korzecko, woj. Kielce 1973 leg. A.Kosior, K.Kaczmarska, J.Partyka, K.Czarnecka;
  1. Błogoszów, woj. Kielce 1974 leg. A.Kosior, J.Partyka, Z.Mirek;
  1. woj. Kielce: Chańcza, Jasień, Kotuszów (Sowa 1973).

Mazowsze – Mazovia:

  1. Kłoczew, woj. Siedlce 1974 leg. A.Kosior, J.Partyka, Z.Mirek;
  1. Jamielnik Stary, woj. Siedlce 1974 leg. A.Kosior, J.Partyka, Z.Mirek;
  1. Trzebieszów, woj. Siedlce 1974 leg. A.Kosior, J.Partyka, Z.Mirek;
  1. Radzików, woj. Warszawa 1989 leg. M.Biliński;
  1. Puszcza Kampinoska (Banaszak, Plewka 1981).

Polska południowa – South Poland:

  1. Równia, woj. Krosno 1973 leg. A.Kosior, K.Kaczmarska, J.Partyka, K.Czarnecka;
  1. Zagórz, woj. Krosno 1973 leg. A.Kosior, K.Kaczmarska, J.Partyka, K.Czarnecka;
  1. Myczków, woj. Krosno 1973 leg. A.Kosior, K.Kaczmarska, J.Partyka, K.Czarnecka;
  1. Nowosielce, woj. Przemyśl 1973 leg. A.Kosior, K.Kaczmarska, J.Partyka, K.Czarnecka;
  1. Łęki Górne, woj. Tarnów 1973 leg. A.Kosior, K.Kaczmarska, J.Partyka, K.Czarnecka;
  1. Żelazówka, woj. Tarnów 1973 leg. A.Kosior, K.Kaczmarska, J.Partyka, K.Czarnecka;

39a. Ojców (Dylewska 1988);

  1. Pieniny (Dylewska 1962);

40a. Tatry (Dylewska 1991).

Śląsk – Silesia:

  1. Jenków, woj. Wrocław 1974 leg. M.Biliński;
  1. Nowa Ruda, woj. Wałbrzych 1973 leg. M.Biliński;
  1. Bielanka, woj. Jelenia Góra 1974 leg. M.Biliński;
  1. Żarska Wieś, woj. Jelenia Góra 1974 leg. M.Biliński;
  1. Rudzica, woj. Bielsko-Biała 1974 leg. A.Kosior, J.Partyka, Z.Mirek;
  1. Głębowice, woj. Bielsko-Biała 1974 leg. A.Kosior, J.Partyka, Z.Mirek;
  1. Babia Góra (Dylewska 1966);
  1. (Dittrich 1903).

Pomorze – Pomerania:

  1. Moczkowo, woj. Gorzów 1974 leg. M.Biliński;
  1. Barcino, woj. Słupsk 1974 leg. M.Biliński;
  1. (Alfken 1909, 1912a);
  1. (Blüthgen 1919);
strona 162
  1. (Brieschke 1888);
  1. (Banaszak 1980);
  1. (Pawlikowski 1978).

Mazury – Masuria:

  1. woj. Olsztyn: Pozorty, Bartążek (Sowa 1973);
  1. Bartążek, woj. Olsztyn 1968-1970 leg. et observ. S.Sowa;

57a. woj. Olsztyn (Wengris 1973 cit. Banaszak 1982).

Wielkopolska:

  1. (Banaszak 1973);
  1. (Torka 1912);

59a. Wierzenica (Banaszak 1982).

CZECHY – CZECH:

  1. Śląsk – Silesia (Ducke 1898);
  1. Morawy (Ptáček, Hofbauer 1973).

SŁOWACJA – SLOVAKIA:

  1. (Beláková 1967, 1968, 1971, 1977).

NIEMCY – GERMANY:

  1. (Müller 1873);
  1. (Friese 1926);
  1. (Alfken 1912b);
  1. (Stoeckhert 1932);
  1. (Schelhorn 1946).

WĘGRY – HUNGARY:

  1. (Benedek 1969ab, 1970);

68a. (Friese 1896);

  1. (Moczar 1954);

69a. (Tanács 1977).

RUMUNIA – ROUMANIA:

  1. (Iuga 1958).

UKRAINA:

  1. Lwowskie (Noskiewicz 1922).

LITWA – LITHUANIA:

  1. Wileńszczyzna (Adolph 1934).

AZJATYCKA CZĘŚĆ ZSRR – The ASIATIC PART of USSR

  1. Nowosibirsk 1977 leg. M.Biliński;
  1. Bieregowoje (Kazachstan) 1977 leg. M.Biliński;
  1. Gornoałtajsk (Ałtaj – Altai Mountains) 1977 leg. M.Biliński.

IRAN – PERSIA:

  1. Sari 1964 leg. S.Tirgari.
strona 163

Opis samicy nowego gatunku kornutki Eucera polonica nov.sp. (wykonany przez A.Ruszkowskiego)

A. Cechy wspólne dla samic E.polonica nov.sp. i E.clypeata Erichson.

Tergity odwłoka bez przednich przepasek przylegającego owłosienia; punktowane drobno i gęsto; prawie matowe. Tergity 2-3 bez długich, odstających włosów, które występują tylko na nasadzie tergitu 1. Tergity 3-4 z szerokimi nie przerwanymi jasnymi tylnymi przepaskami przylegających włosów. Tergity 1-2 z tylnymi plamami bocznymi. Tylne brzegi tergitów nie punktowane, słabo błyszczące, płytka pygidialna ciemna, matowa, z bardzo drobną, ziarnistą mikrorzeźbą.

Śródplecze pośrodku punktowane rzadziej i mniej równomiernie niż u E.longicornis (Linnaeus), a punkty ułożone częściowo rzędami. Tarczka punktowana równomiernie, drobno i gęsto.

Pole środkowe zatułowia matowe, jego część pionowa niepunktowana.

Człon 3 czułków tak długi jak człony 4 i 5 razem lub nieco krótszy.

Nadustek gęsto punktowany, odstępy międzypunktowe tylko pośrodku wyraźne i błyszczące.

Owłosienie ciała żółtobrązowe, krótkie, jak przystrzyżone. Nogi czarne (także nadstopia), stopy (co najmniej tylne) rozjaśnione, ostrogi tylnych goleni jasne. Skrzydła średnio przyciemnione, brązowawe, żyłki ich i nakrywki skrzydłowe jaśniej lub ciemniej brązowe.

Cechy samic E.clypeata podane zostały według opisu w pracach: Friese 1896 (F), Schmiedeknecht 1930 (S), Ponomariewa 1978 (P) i Tkalců 1978 (T) oraz na podstawie cech okazu (C) z Francji (11.VII.1963 Villefranche H.G.F. – leg. J.Lecomte), znajdującego się w zbiorach Oddziału Pszczelnictwa ISK w Puławach.

Cechy samic E.polonica opisane zostały na podstawie trzech samic z Puław (leg. A.Ruszkowski), znajdujących się również w zbiorach Oddziału Pszczelnictwa:

8.VII. 1975 Puławy-Włostowice, holotyp (2);

1.VIII.1975 Puławy-Włostowice, paratyp (3);

6.VII. 1976 Puławy-Górna Niwa, paratyp (1).

B. Cechy gatunkowe samicy E.clypeata.

Tylne udo od spodu bez ostrej krawędzi podłużnej (T – cecha podrodzaju Stilbeucera Tkalců) lub z nieostrą krawędzią podłużną (C); w przekroju poprzecznym równomiernie zaokrąglone (T) lub zaokrąglone odwrotnie – kroplowato (C).

Śródplecze punktowane drobniej niż u E.longicornis (C), a trochę grubiej (P) niż u E.dalmatica Lepeletier. Pośrodku punkty głębokie, jak nakłuwane, a

strona 164

ich dno niewidoczne (C). Odstępy między punktami gładkie i błyszczące (FSC), pośrodku tarczy 2-4x szersze (tylko w rzędach 2x węższe) niż punkty (C).

Tarczka z tyłu zwykle grubiej punktowana i silniej marszczona niż u nasady (SC).

Pole środkowe zatułowia z częścią pionową nieco krótszą niż część nasadowa (C), która jest grubo punktowana (F) lub cała (także i pośrodku) drobno marszczono-punktowana (C) i nie jest zwężona pośrodku (C). Pola boczne całe drobno punktowane, choć płycej i mniej wyraźnie niż pole środkowe (C).

Boki tułowia prawie nagie, z wyraźną rzeźbą (C). Nakrywki skrzydłowe ledwie dostrzegalnie punktowane, w przedniej części ciemnobrunatne i matowe, w tylnej – żółtawo przeświecające i błyszczące (C).

Nadustek na końcu czerwonawo (F) lub ciemnobrunatno (C) obrzeżony; punktowany (C) podobnie jak u E.polonica, ale odstępy nie są żeberkowate.

Płytka czołowa (C) lekko błyszcząca, punktowana gęsto (zwłaszcza po bokach) i nie grubiej niż nadustek; odstępy nie szersze (tylko na samym środku dużo szersze) niż punkty.

Czułki czarne, często od spodu brązowe (F) lub brunatne z jasnobrązowym spodem i wąskim czarnym grzbietem (C). Człony biczyka walcowate, nie zgrubiałe na końcach (C).

Ostrogi tylnych goleni (C) prawie proste, bladordzawe z ciemniej czerwonawą krawędzią przednią i tylną.

Sternity z tylną częścią szeroką i bladą (F), żółtobrązową, półprzejrzystą, zajmującą 0,4 długości sternitu (C); przed tylną częścią z wąską przepaską odstających długich, czerwonawych włosów (FC).

Tylne części tergitów brązowawoczarne, a ich niepunktowany tylny brzeg bardzo wąski, ciemnobrunatny i dość błyszczący (C). Przepaski tylne żółtawe (S), białe (C) lub szarobiałe, zajmujące zwykle pół długości tergitu (czasem więcej, zwłaszcza pośrodku), a u ssp. similis Lepeletier tylko ćwierć tej długości (P).

Tergit 5 z tylną przepaską czerwonawoszarą (F), brązowopłową (C), złocistą (P) lub (u ssp. similis) prawie czerwoną (S). Tergit 6 owłosiony czerwonobrązowo (FSP), ciemnobrunatno (C), złocisto (P), albo (u ssp. similis) prawie czerwono (P). Płytka pygidialna brązowa (F) lub szarobrunatna (C).

Długość ciała 11-12 mm (FSC), 11-13 mm (P) lub (u ssp. similis) 9-11 mm (SP).

C. Cechy samicy E.polonica różniące ją od samicy E.clypeata.

Tylne udo od spodu z ostrą krawędzią podłużną; w przekroju poprzecznym prawie w kształcie rombu, górą silnie zaokrąglonego.

Śródplecze punktowane pośrodku grubiej niż u E.clypeata (C) i u E.longicornis. Punkty na jego środku bardzo płytkie i szerokie (ca 2x szersze

strona 165

niż u E.longicornis, a kilka razy szersze niż u C); dna ich mają wyraźną ziarnistą strukturę, przez co punkty te przypominają wyglądem kratery księżycowe. Odstępy między punktami zupełnie matowe lub ze słabym tłustym połyskiem, pośrodku tarczy tak szerokie jak punkty, albo do 2x szersze, a w rzędach zwykle zupełnie bez odstępów.

Tarczka z tyłu raczej drobniej i gęściej punktowana niż u nasady.

Pole środkowe zatułowia z częścią pionową dłuższą niż nasadowa, która jest pośrodku niepunktowana i silnie zwężona, a po bokach bardzo grubo punktowana. Pola boczne bliżej pionowej części pola środkowego nie punktowane, z matową mikrorzeźbą i tłustym połyskiem, po bokach – głęboko punktowane, ale drobniej niż pole środkowe.

Boki tułowia gęsto owłosione, rzeźba tylko miejscami dostrzegalna. Nakrywki skrzydłowe całe gęsto, drobno punktowane (ale dużo grubiej i wyraźniej niż u C i wyraźnie grubiej niż u E.longicornis), bardziej jednolitej barwy, jasno lub ciemno brązowe.

Nadustek grubo punktowany (ale drobniej niż u E.longicornis), międzyrzędzia miejscami żeberkowate; na końcu równie czarny (u 1-2) lub nieco bardziej brunatny (u 3) niż pośrodku.

Płytka czołowa zupełnie matowa (u 3 z wyraźną mikrorzeźbą), cała bardzo rzadko punktowana i wyraźnie grubiej niż nadustek; odstępy wszędzie kilkakrotnie szersze niż na nadustku.

Czułki jednolitej barwy, ciemnobrunatne. Człony biczyka na końcach wyraźnie pierścieniowato zgrubiałe.

Ostrogi tylnych goleni silnie na końcu wygięte, prawie esowate; bladożółte lub bardziej rdzawe, zwłaszcza na końcu. Stopy żółtobrązowe lub czerwonawe całe (u 3) lub nasadowe ich człony ciemniejsze (u 1-2).

Sternity z tylną częścią ciemniejszą i zwykle zajmującą tylko 0,3 długości sternitu; a owłosienie ich dłuższe, rzadsze i jaśniejsze.

Tylne części tergitów 1-4 złotawobrązowo prześwitujące; ich tylny brzeg szeroki (2x szerszy niż u C), prawie matowy, żółtawy. Przepaski tergitów płowobiałe (u 2-3) lub ciemnopłowe (u 1); zajmujące zwykle (zwłaszcza po bokach) dużo więcej niż pół długości tergitu.

Tergit 5 na tylnym brzegu z przepaską białopłową (u 1-2) lub złocistą (u 3), pośrodku sięgającą prawie przedniego brzegu tergitu, na końcu intensywniej ubarwioną, a u nasady przechodzącą w gęste, białopłowe (u 3 rzadkie i brązowozłociste) opilśnienie. Tergit 6 owłosiony jasnozłocisto z ciemniejszym, czerwonobrązowym zakończeniem ofrędzlenia. Płytka pygidialna czarna.

Długość ciała 13-14 mm.

strona 166

LITERATURA

Adolph W. (1934) – Materiały do znajomości fauny pszczół Wileńszczyzny. Prace Tow. Przyj.Nauk, Wilno 1933, 8:217-254.

Alfken J.D. (1909) – Beitrag zur Kenntnis der Apidenfauna von Westpreussen (Sammelbericht). Ber.Westpr.Bot.-Zool.Ver., Danzig, 31:101-123.

Alfken J.D. (1912) – Die Bienenfauna von Westpreussen. Ber.Westpr.Bot.-Zool.Ver., Danzig, 34:1-96.

Alfken J.D. (1914) – Die Bienenfauna von Bremen. Abh.Naturwiss.Ver., Bremen 1912, 22:1-220.

Anasiewicz A. (1973) – Błonkówki pszczołowate (Apoidea, Hymenoptera) występujące na plantacjach lucerny mieszańcowej (Medicago media Pers.) i skład florystyczny zebranego przez nie pyłku. Rozpr.Nauk. AR Lublin, 5:1-39.

Banaszak J. (1973) – Pszczołowate (Apoidea) okolic Poznania. Bad.Fizjogr.Pol.Zach., B, 26:33-78.

Banaszak J. (1980) – Pszczoły (Apoidea, Hymenoptera) siedlisk kserotermicznych rejonu dolnej Wisły. Fragm.Faun., 25(19):335-360.

Banaszak J. (1982) – Występowanie i liczebność pszczół (Hymenoptera, Apoidea) na rzepaku ozimym. Bad.Fizjogr.Pol.Zach., C, 33:117-127.

Banaszak J., Plewka T. (1981) – Apoidea (Hymenoptera) Kampinoskiego Parku Narodowego. Fragm.Faun., 25(24):435-452.

Beláková A. (1967) – Včelovité-Apoidea územia budúcej retenčnej nádrže pod Vihorlatom. Acta Fac.Rer.Univ.Comen, Zoologia, 12:105-113.

Beláková A. (1968) – Apoidea budúcej vodnej nádrže pri Liptovskej Mare. Acta Fac.Rer. Univ.Comen, Zoologia, 14:101-110.

Beláková A. (1971) – Včely (Apoidea) z niektórych významných oblasti Slovenska. Ent.Probl., Bratislava, 10:141-190.

Beláková A. (1977) – Včely (Apoidea) okolia Zemplínskej šíravy. Acta Fac.Rer.Univ. Comen, Zoologia, 22:109-123.

Benedek P. (1969a) – Flower visiting habits of lucerne pollinating wild bees and the increasing of wild bee population by providing unbroken feeding possibilities. Z.Angew.Ent., 63(2):186-199.

Benedek P. (1969b) – Examinations on lucerne pollinating wild bees (Hym., Apoidea) in the Hungarian Great Plain. Fol.Ent.Hung., 22:101-115.

Benedek P. (1970) – Vizsgálatok a vorosherét megporzó vadméheken a Nagy-és Kisalfoldon. Novénytermelés, 19(4):361-371.

Blüthgen P. (1919) – Die Bienenfauna Pommerns. Stett.Ent.Z., 80:65-131.

Brischke C.S.A. (1888) – Hymenoptera Aculeata der Provinzen West- und Ostpreussen. Schrift.Naturforsch.Ges. Danzig, 7:85-106.

Dittrich R. (1903) – Verzeichnis der bisher in Schlesien aufgefundenen Hymenopteren. I. Apidae. Z.Ent. Breslau, 28:19-54.

Ducke A. (1898) – Die Bienenfauna Osterreich-Schlesiens. Ent.Nachricht., Berlin, 24:129-146.

Dylewska M. (1962) – Apoidea Pienińskiego Parku Narodowego. I. Megachilidae i Apidae (partim). Acta Zool.Crac., 7:423-481.

Dylewska M. (1966) – Apoidea Babiej Góry. Acta Zool.Crac., 11:112-175.

Dylewska M. (1988) – Apoidea of the Ojców National Park. Part I. Colletidae, Halictidae, Andrenidae, Melittidae, Megachilidae, Anthophoridae. Acta Biol.Crac., Zool., 30:19-72.

Dylewska M. (1991) – Apoidea of the Tatra Mountains and the adjacent area. Part I. Colletidae, Andrenidae, Halictidae, Megachilidae, and Anthophoridae. Acta Biol.Crac., 34(1):189-265.

strona 167

Dylewska M., Jabłoński B., Sowa S., Biliński M., Wrona S. (1970) – Próba określenia liczby pszczół (Hym., Apoidea) potrzebnych do należytego zapylenia lucerny. Pol.Pis.Ent., 40:371-398.

Encyklopedia Pszczelarska (1989) – PWRiL, Warszawa: 80.

Friese H. (1896) – Die Bienen Europas (Apidae Europaeae). II. Solitare Apiden. Eucera. Berlin.

Friese H. (1926) – Die Bienen, Wespen, Grab- und Goldwespen. Die Insecten Mitteleuropas, insbesondre Deutschlands. Stuttgart.

Iuga V.G. (1958) – Hymenoptera Apoidea fam. Apidae subfam. Anthophorinae. Fauna Republicii Populare Romîne, Insecta, Vol. 9, fasc. 3.

Kosior A., Fijał J. (1992) – Analiza faunistyczno-ekologiczna owadów pszczołowatych Apoidea województwa zamojskiego. Stud.Ośr.Dokum.Fizjogr., 20:13-53.

Móczár M. (1954) – Systematik, Verbreitung und Ökologie der Gattungen Eucera Latr. und Tetralonia Spin. (Hymenoptera). Ann.Histor.-Natur.Mus.Nation.Hungar. (ser. nova), 5:367-386.

Müller H. (1873) – Die Befruchtung der Blumen durch Insecten und die gegenseitigen Anpassungen beider, Leipzig.

Noskiewicz J. (1922) – Pszczołowate okolic Lwowa. Spraw.Kom.Fizj., 55-56.

Pawlikowski T. (1978) – Związki pokarmowe pszczołowatych (Hymenoptera, Apoidea) występujących na uprawach rzepaku ozimego – Brassica napus L. z innymi roślinami zielnymi w okolicy Torunia. Pol.Pis.Ent., 48:267-277.

Ponomariewa A.A. (1978) – Apoidea-Megachilidae. Opriedielitiel nasiekomych Ewropejskoj Czasti SSSR, t. 3, Pierieponczatokryłyje, Leningrad, cz. 1:418-452.

Ptáček V., Hofbauer J. (1973) – Předběžná pozorovani opylovaču (Hymenoptera: Apoidea) čičorky pestré (Coronilla varia L.) cv. Chemung. Sborník Védeckých Prací, 3:51-56.

Ruszkowski A., Biliński M., Jabłoński B., Gosek J. (1985) – Liczba kwiatów lucerny otwierana w jednostce czasu przez różne gatunki pszczołowatych. Pszczeln.Zesz.Nauk., 29:301-314.

Ruszkowski A., Biliński M., Kaczmarska K. (1988) – Rośliny pokarmowe i znaczenie gospodarcze pszczół spójnicowatych (Apoidea, Melittidae) oraz nowe formy spójnicy (Melitta Kirby). Pszczeln.Zesz.Nauk., 32:111-134.

Ruszkowski A., Jabłoński B., Biliński M., Gosek J., Kuna K., Cybula A. (1979) – The search for the methods to increase population of insects pollinating alfalfa. (project PL-ARS-42). Final research report. Puławy (replicated typescript).

Schelhorn M. (1946) – Blütenbiologie und Samensatz bei Vicia villosa. Der Züchter 1:23-24, (cit. Młyniec, Wójtowski 1962).

Schmiedeknecht O. (1930) – Die Hymenopteren Nord- u. Mitteleuropas. II Aufl., Jena.

Sowa S. (1973) – Z badań nad owadami zapylającymi lucernę w Polsce. Zesz.Probl.Post.Nauk Rol., 131:145-152.

Stoeckhert F.K. (1933) – Die Bienen Frankens (Hym. Apid.). Deutsch.Ent.Z., Berlin 1932.

Tanács L. (1977) – Flower-visiting bees in lucerne fields near Szeged. Acta Agronom.Acad. Scient.Hung., 26:419-425.

Tkalců B. (1978) – Beitrage zur Kenntnis der Fauna Afganistan. Melitturga Latr., Eucera Scop., Apidae, Lithurge Latr., Stelis Pz., Creightonella Cockll., Megachilidae, Apoidea, Hym. Čas.Moravskeho Muz., 63:153-181.

Torka V. (1912) – Die Bienen der Provinz Posen. Naturwiss.Abt.Posen, 20:97-181.

strona 168

FOOD PLANTS AND AN ECONOMIC IMPORTANCE OF POLISH SPECIES OF EUCERA SCOP. (APOIDEA, ANTHOPHORIDAE) AND CHARACTERISTICS OF A NEW EUCERA-SPECIES

A. Ruszkowski, M. Biliński, A. Kosior, K. Kaczmarska

Summary

The list of food plants for Eucera longicornis (L.) (67 plant species), E.interrupta Baer (47 plant species) and E.tuberculata (F.). (32 plant species) was compiled on the basis of own observations carried out in the years 1960-1989 and of the literature. All the three bee species may be accepted as the potential pollinators of red clover (Trifolium pratense), vetch (Vicia villosa and V.sativa) and lucerne (Medicago sativa, M.falcata and M.media).

The nesting places of these bees (especially their colonies), should be protected. The neighbourhood of a such colony is an profitable locality for seed production of papilionaceous plants.

The females of a new bee species – Eucera polonica Ruszkowski were also described in this publication.

Keywords: Solitary bees, Eucera, pollination, bee systematics, red clover, vetch, lucerne, food plants, rearing, protection of nature, regionalization.

Description of the female of Eucera polonica nov.sp. (by A.Ruszkowski)

A. Commonable characteristics of E.polonica and E.clypeata Erichson.

Metasomal terga without any basal bands of lying hair, fine and dense pointed, nearly lustreless. Terga II and III without any long erected hair, which appeares only on the base of tergum I. Tergum III and IV each with a wide uninterrupted hind band of lying light coloured hair. Terga I and II with hind lateral hair spots. Hind edges of terga are unpointed and feebly shining. Pygidial plate is dark, lustreless with very fine granular microsculpture.

Mesonotum is less regular and less dense pointed centrally than mesonotum of E.longicornis (Linnaeus) and the points are partially arranged by ranks.

Scutellum is regular, small and dense pointed.

Medial area of propodeum is lustreless unpointed in its vertical part.

Segment III of antenna is as long as the segments IV and V together or just shorter.

Clypeus is very dense pointed, the point intervals (distinct only in the centre) are shining.

Hair of body is yellow-brown, short like trimed. Legs (also basitarsus) are black, tarsal segments (at least of hind legs) – cleared and the spurs of hind tibia – clear coloured. Wings are moderate brownish darkened; their veins and tegulae are dark brown or yellow-brown.

The characteristics of E.clypeata females are given according to descriptions in publications: Friese 1896 (F), Schmiedeknecht 1930 (C), Ponomariewa 1978 (P) and Tkalců 1978 (T) and also on the base of features of a French specimen (leg. J.Lecomte 11.VII.1963, Willefranche H.G.F.), which (C) is in collection of Bee Division at Puławy.

The characteristics of E.polonica females are described basing on three specimens in collection of Bee Division, which were captured at Puławy (leg. A.Ruszkowski):

8.VII. 1975 Puławy-Włostowice, holotyp (2);

1.VIII.1975 Puławy-Włostowice, paratyp (3);

6.VII. 1976 Puławy-Górna Niwa, paratyp (1).

strona 169

B. The specific characteristics of female of E.clypeata Erichson.

Hind femur without any sharp edge along lower sides (T – a feature of subgenus Stilbeucera Tkalců) or (C) with an unsharp edge. A cross-section of hind femur is regular rounded (T) or in a form of a rounded reversed drop (C).

Mesonotum is smaller pointed (C) than of E.longicornis, but just bigger (P) than of E.dalmatica Lepeletier. The points (in the centre of mesonotum) are deep like pricked and their bottom is invisible (C). Point intervals are even and shining (FSC), 2-4 times wider (only in ranks 2 times narrower) than the points (C) in centrum of mesonotum.

Scutellum is usually bigger pointed and more folded in hind part than at the basis.

Medial area of propodeum with just shorter vertical part than basal part (C), which is big pointed (F) and folded also centrally (C) and it is not narrowed in the middle (C). Lateral areas are as a whole pointed but flat and more undistinct.

Sides of thorax are nearly maked, their sculpture is distinct (C). Tegulae are just perceptible pointed, dark brown and lustreless in the forder part but yellowish subpellucid in the hind part.

Clypeus is reddish (F) or dark brown (C) apically marginated. It is (C) similarly pointed as in E.polonica but without ribbet intervals.

Supraclypear area (C) is feebly shining and dense (not bigger than in clypeus) pointed, with intervals which are in majority not wider than the points.

Antennae are black, frequently brown below (F) or they are brown with light brown lower part and with narrowly black spine (C). Flagellar segments are cylindrical, not thickened apically (C).

Spurs of hind tibia near straight, pale rusty, with more dark reddish hind and forder edge (C).

Metasomal sterna each with wide, pale (F), yellow-brown, subpellucid hind part, which occupies 0,4 of sternum length and with a narrow band of erected, long reddish hair (FC).

Hind parts of metasomal terga brownish-black. The unpointed hind edge of each tergum is very narrow, dark brown and enough shining (C). Hind bands of terga are yellowish (S), white (C) or grey-white and they occupy usually 0,5 of tergum length (sometimes more, especial centrally), but in ssp. similis Lepeletier only one fourth of its length (P).

Tergum V with band of reddish-grey (F), brown-yellow (C), golden (P) or (in ssp. similis) nearly red (S) hair at the hind edge. Tergum VI is red-brown (FSP), dark brown (C), golden (P) or (in ssp. similis) nearly red (P) haired. Pygidial plate is brown (F) or grey-brown (C).

Body’s length of 11-12 mm (FSC), 11-13 mm (P) or (in ssp. similis) 9-11 mm (SP).

C. The characteristics of E.polonica female, which distinguish this species from E.clypeata.

Hind femur with sharp edge along lower sides. A cross-section of hind femur is nearly rhomb-shaped (with strong rounded upper side).

Mesonotum is bigger pointed centrally than in E.clypeata (C) and E.longicornis. The central points very wide and shallow (about two times wider than in E.longicornis and several times wider than in C), with distinct granulated bottom, therefore they seem like lunar craters (C). The point intervals are completely lustreless or with a feebly fat lustre, as width as 1-2 points in centre of mesonotum, but the points in ranks are arranged usually without any intervals.

Scutellum is rather smaller and more dense pointed at the back side than at the basis.

Medial area of propodeum with longer vertical part than basal part, which is unpointed centrally but very big pointed at the sides and it is strongly narrowed in the middle. Lateral areas are unpointed near to vertical part of medial area, with lustreless microsculpture and with a feeble fat lustre, but deep (smaller than medial area) pointed at the sides.

strona 170

Sides of thorax are dense haired, their sculpture is only locally visible. Tegulae are small (but much bigger and more distinct than in C and distinct bigger than in E.longicornis) pointed, more uniform (light or dark brown) coloured.

Clypeus is quite black (in 1 and 2) or just more brown marginated apically (in 3). It is big (but less big than in E.longicornis) pointed with locally ribbet intervals.

Supraclypear area is quite lustreless (in 3 with a distinct microsculpture). It is as the whole very rare (distinct bigger than in clypeus) pointed. All the point intervals are several times wider than in clypeus.

Antennae are dark brown (usually more reddish underneath). Flagellar segments with ring-shaped thickened apex.

Spurs of hind tibia are strongly, nearly S-shaped apically curved, pale yellowish or more rusty, especial apically.

Metasomal sterna with more dark hind parts, which usually occupy only 0,3 of sternum length, and with longer, more rare and more light hair.

Hind parts of metasomal terga I-IV are goldish-brown subpellucid, with wide (two times wider than in C), nearly lustreless and yellowish hind edges. Hind bands of these terga are brownish-white (in 2-3) or more dark yellow-brown (in 1), and they occupy usually (especially at the sides) much more than 0,5 of tergum length.

Tergum V with band of brownish-white (in 1-2) or golden (in 3) hair at the hind edge. This band riches centrally nearly the basal edge of tergum, and it is more intensive coloured apically and transformed in a dense, brownish-white felt (but rare and nearly golden in 3) at forder part of tergum. Tergum VI is light-golden haired with more dark, red-brown haired apical edge. Pygidial plate is black.

Body’s length of 13-14 mm.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 155: „Rom XXXVIII” → Rok XXXVIII
  • s. 159, tab. 1: „Lonicera tataria” → Lonicera tatarica
  • s. 160, tab. 1: „Blaze” → Blake
  • s. 162: „Brieschke” → Brischke
  • s. 166, piśmiennictwo: „niektórych” → niektorých
  • s. 166, piśmiennictwo: „oblasti” → oblastí
  • s. 166, piśmiennictwo: „vorosherét” → vörösherét
  • s. 166, piśmiennictwo: „Kisalfoldon” → Kisalföldön
  • s. 166, piśmiennictwo: „Novénytermelés” → Növénytermelés
  • s. 166, piśmiennictwo: „Osterreich-Schlesiens” → Österreich-Schlesiens
  • s. 167, piśmiennictwo: „Solitare” → Solitäre
  • s. 167, piśmiennictwo: „insbesondre” → insbesondere
  • s. 167, piśmiennictwo: „pozorovani” → pozorování
  • s. 167, piśmiennictwo: „opylovaču” → opylovačů
  • s. 167, piśmiennictwo: „Védeckých” → Vědeckých
  • s. 167, piśmiennictwo: „Beitrage” → Beiträge
  • s. 167, piśmiennictwo: „Afganistan” → Afghanistans
  • s. 167, piśmiennictwo: „Moravskeho” → Moravského
  • s. 168: „Schmiedeknecht 1930 (C)” → Schmiedeknecht 1930 (S)
  • s. 168: „Willefranche” → Villefranche
  • s. 168: „appeares” → appears
  • s. 168: „trimed” → trimmed
  • s. 169: „maked” → naked
  • s. 170: „riches” → reaches

Podobne wpisy