WPŁYW POZYSKIWANIA PYŁKU NA ROZWÓJ I PRODUKCYJNOŚĆ RODZIN PSZCZELICH ORAZ EFEKTY EKONOMICZNE PASIEK
tekst: Andrzej Pidek
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXII, 1988 — Andrzej Pidek
strona 197PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXII 1988
Andrzej Pidek
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa
WPROWADZENIE
W ostatnich latach wzrasta zapotrzebowanie na pyłek jako wartościowy produkt odżywczy dla ludzi, posiadający w pewnym zakresie właściwości terapeutyczne. Pyłek zbierany przez pszczoły składany jest w plastrach w postaci pierzgi. Rodzina pszczela spożywa rocznie od 18 kg do 35 kg pierzgi (Bornus i in. 1972). Część pyłku przynoszonego do ula, może być przez pszczelarza zebrana za pomocą poławiacza. Średnie zbiory pyłku w ciągu dnia kształtują się na pozomie około 200 g (Falaleev 1979, Poliščuk 1984, Šabaršov 1980, Staśenko 1985, Vachonina 1987), ale maksymalny zbiór może wynieść nawet 1 kg (Šabaršov 1980). W ciągu roku maksymalne ilości zebranego pyłku wynoszą 9 kg (Gansier 1984), a nawet 15 kg (Hawel, Chample 1981). Średnia ilość jest znacznie niższa i wynosi około 2,5 kg (Čanyšev Eberli 1983, Goodman 1974, Galimova 1974 Falaleev 1979). Na ilość odławianego w rodzinie pyłku, a także na jego skład gatunkowy może oddziaływać rasa pszczół (Hopingarner, Olsen, Martin 1978). Wpływ pozyskiwania pyłku z rodzin pszczelich na ich produkcyjność i rozwój nie został jednoznacznie określony. Gansier (1984) uważa, iż odławianie pyłku w ilości od 5 kg do 9 kg może mieć wpływ na zmniejszenie o 60% produkcji miodu jak również znaczne osłabienie rodzin pszczelich. Przy pozyskiwaniu niewielkich ilości pyłku, ilość czerwiu w rodzinach zmniejsza się jednak nieznacznie. Čanyšev i Eberli (1983) stwierdzili, że zabranie od 1 kg do 2 kg pyłku z rodziny mogło mieć wpływ na zmniejszenie ilości czerwiu w tej rodzinie od 3% do 14%, jak również pewne ograniczenie ilości uzyskanego miodu.
strona 198Niekiedy okresowe pozyskiwanie pyłku z rodzin może powodować wzrost produkcji miodu. Galimowa (1974) stwierdziła, że odbiór pyłku na poziomie 2 kg od jednej rodziny pszczelej zwiększa produkcję miodu o 24%, jednocześnie pogarszając kondycję larw znajdujących się w rodzinie. Procent odławianych obnóży w stosunku do przynoszonych wynosi od 10 (Vachonina 1987) do 60 (Falaleev 1979). Zróżnicowanie to wynika między innymi ze sprawności poławiaczy jak i ze składu gatunkowego oblatywanych roślin, które pozwalają na utworzenie obnóży zróżnicowanej wielkości (Kudinowa 1986), a także od zasobów wziątku pyłkowego.
Odbierane obnóża pyłkowe mogą stanowić w pasiekach dodatkowe źródło dochodu i mieć wpływ na efekty ekonomiczne pasiek. Zależą one między innymi od ceny pyłku. Šabaršov (1980) i Prokofeva (1986) stwierdzają, iż 1 kg pyłku odpowiada od 5 do 7 jednostkom miodowym, co sugeruje zachowanie takiej bardziej szczegółowej analizy z tego zakresu.
Celem niniejszego opracowania jest analiza wpływu odławiania pyłku w okresie pełni sezonu na rozwój i produkcyjność rodzin pszczelich w warunkach możliwych do zrealizowania dla przeciętnej pasieki. Dążono również do oceny wpływu odławiania pyłku na efekty ekonomiczne pasiek.
METODYKA
Badania przeprowadzono w pasiece doświadczalnej Kwiaciarskiego Zakładu Doświadczalnego w Nowym Dworze k. Skierniewic w latach od 1985 do 1987 roku. Do doświadczenia wytypowano 32 rodziny pszczele w ulach systemu dadanowskiego. Matki tych rodzin należały do rasy kraińskiej i były unasienione na pasieczysku. 16 rodzin pszczelich, w tym 8 silnych zajmujących w okresie pierwszych pomiarów czerwiu (tab. 1) 10—11 plastrów i 8 średniej siły zajmujących w tym okresie 7—8 plastrów stanowiło grupę kontrolną. Taka sama liczba rodzin pszczelich odpowiedniej siły stanowiła grupę doświadczalną. W rodzinach doświadczalnych po przeprowadzeniu pierwszych pomiarów czerwiu rozpoczęto odławianie pyłku za pomocą poławiaczy wylotkowych. Trwało ono praktycznie do okresu miodobrania, które przeprowadzone było pod koniec drugiej dekady lipca. Pyłek z poławiaczy wybierany by codziennie o godzinie 15⁰⁰ oddzielnie od każdej rodziny pszczelej. W pierwszym roku doświadczenia pyłek poławiano przez 8 godzin dziennie. Umożliwiając po południu swobodny oblot trutniom. W dwóch następnych latach poławiano pyłek przez cały dzień.
W okresie prowadzenia doświadczenia w każdej z rodzin przeprowadzono następujące pomiary i notowania:
strona 199Tabela 1 Terminy pomiarów Terms of measurements
| Numer pomiaru / Number of measurement | Lata daty / Years and dates: 1985 | Lata daty / Years and dates: 1986 | Lata daty / Years and dates: 1986 |
|---|---|---|---|
| I | 30.V | 2.VI | 1.VI |
| II | 21.VI | 23.VI | 22.VI |
| III | 15.VII | 16.VII | 15.VII |
Siły rodzin pszczelich określonej liczbą obsiadanych przez pszczoły plastrów w terminach pomiaru czerwiu (tab. 1),
Powierzchni czerwiu (dm²) na podstawie pomiaru osi elipsy czerwiu zgodnie z ogólnie przyjętą metodyką w terminach określonych w tabeli 1,
Masy odławianego pyłku (g) po jego wysuszeniu,
Procent odławianego pyłku przy użyciu poławiaczy porównując liczbę odławianych i przyniesionych obnóży w czasie jednej godziny,
Warunków pożytkowych (kg) określonych na podstawie zmian wagowych ula kontrolnego,
Nakładów materiałowo-pieniężnych wyrażonych w jednostkach naturalnych oraz wartością pieniężną w cenach z grudnia 1987,
Wielkości produkcji i dochodów wyrażonych w jednostkach naturalnych,
Nakładów pracy wyrażonych w rbg na 1 rodzinę pszczelą oraz w procentowym udziale poszczególnych czynności. Przy określaniu nakładów pracy posłużono się metodą chronometrażu, która poprzedzona była pomiarami fotografii czasu pracy.
Dodatkowe badania porównawcze przeprowadzono w grupie 15 producentów sprzedających pyłek do Okręgowych Spółdzielni Pszczelarskich w Poznaniu i w Lublinie. Producenci ci na odpowiednio opracowanych formularzach dostarczali dane odnośnie metod pozyskiwania pyłku, wielkości produkcji i nakładów ponoszonych na nią w ich własnych pasiekach. Wielkości te wyrażono zarówno w jednostkach naturalnych jak i wartością pieniężną. W kilku przypadkach zebrane dane weryfikowano w pasiece metodą panelową. Zebrane w terenie materiały zostały skonfrontowane z danymi uzyskanymi w warunkach ścisłego doświadczenia.
Obliczenia statystyczne przeprowadzono metodą analizy wariancji przy zastosowaniu syntezy dwuczynnikowej dla porównania ilości czerwiu i jednoczynnikowej dla porównania ilości uzyskanego pyłku i miodu. Analizowanymi czynnikami w analizie ilości czerwiu były terminy pomiaru oraz kombinacje (rodziny silne i średniej siły oraz doświadczalne i kontrolne). Porównanie średnich przeprowadzono stosując test T-Duncana przy poziomie α = 0,05.
strona 200WYNIKI
Warunki klimatyczno-pożytkowe. W 1985 roku warunki klimatyczne w centralnej Polsce nie były zbyt korzystne dla zbioru nektaru i pyłku przez rodziny pszczele. Szczególnie czerwiec był niesprzyjający ze względu na niską temperaturę i dużą liczbę dni deszczowych i pochmurnych. Średnia temperatura tego miesiąca była o 2° niższa od średniej wieloletniej. Warunki te przedłużyły się i na I dekadę lipca.
W 1986 roku temperatura w miesiącu czerwcu i lipcu była zbliżona do średniej wieloletniej. Tylko początek czerwca był deszczowy i chłodny. Za to lipiec był suchy.
W 1987 roku czerwiec był również chłodny szczególnie na początku miesiąca. Temperatura w centralnej części Polski była o 2°C niższa od średniej wieloletniej. W ostatniej dekadzie tego miesiąca nastąpiło ocieplenie. Zmnijszyła się również ilość opadów. Pierwsza połowa lipca była zbliżona do warunków przeciętnych.
Warunki pogodowe w umiarkowanym stopniu umożliwiły wykorzystanie występujących na tym terenie pożytków. Po sadach rodziny pszczele wykorzystywały jeszcze pożytek z akacji i lip. Stały wziątek zapewniały również ekstensywnie uprawiane łąki oraz chwasty znajdujące się na polach. Przybytki netto ula na wadze ustawionego w tym rejonie w okresie czerwca i pierwszej połowy lipca w kolejnych latach wynosiły: 4,85 kg, 17,80 kg i 15,10 kg. W poszczególnych dekadach różniły się jednak dość znacznie (ryc. 1).
Produkcja pyłku. Pyłek pozyskiwano przez okres półtora miesiąca oprócz sobót i niedziel oraz dni w których padał deszcz, a więc w kolejnych latach przez 12, 14 i 19 dni. W tym okresie w rodzinach średniej siły zebrano 361 g pyłku natomiast w rodzinach silnych o 56,5% więcej (tab. 2). Różnica w ilości zebranego pyłku w tych grupach rodzin okazała się istotna. Rodziny silne na początku doświadczenia obsiadały o 43,2% plastrów więcej w porównaniu z rodzinami średniej siły. Nie ma więc całkowitej zbieżności pomiędzy siłą rodzin, a ilością zebranego pyłku. Ilość ta była zróżnicowana również w zależności od lat. Najmniej pyłku zebrano w pierwszym roku doświadczenia. Wynika to zarówno z najgorszych warunków pogodowych, które często uniemożliwiały pszczołom oblot kwiatów, jak również z krótszego okresu odławiania. W pierwszym roku odławianie pyłku ograniczono do 8 godzin dziennie (przed południem). Po południu poławiacz otwierano. Przy takim postępowaniu pszczoły zbierające pyłek niejako codziennie musiały się przyzwyczajać do zawieszonego na wylocie poławiacza, co mogło obniżać zbiory. Czas trwania zbioru pyłku w pozostałych dwóch latach określono na 12 godzin. Dla częściowego chociaż wyeliminowania wpływu warunków pogodowych obliczono dzienną ilość pyłku przypadającą na jedną godzinę zbioru. W rodzinach średniej siły ilość ta w pierwszym roku wynosiła
strona 201
Tabela 2 Zbiór pyłku (g) Crop of pollen (g)
| Rok / Year | w sezonie / in season: rodziny silne / strong bee colonies | w sezonie / in season: rodziny średniej siły / middle bee colonies | na 1 godzinę / for 1 hour: rodziny silne / strong bee colonies | na 1 godzinę / for 1 hour: rodziny średniej siły / middle bee colonies |
|---|---|---|---|---|
| 1985 | 295 a | 221 a | 3,1 | 2,3 |
| 1986 | 603 b | 430 a | 3,6 | 2,8 |
| 1987 | 797 b | 431 a | 3,5 | 1,9 |
| x̄ | 565 b | 361 a | 3,4 | 2,3 |
2,3 g, w drugim roku była wyższa o 21,7%, a w trzecim była niższa o 21,1%. W rodzinach silnych ilość ta w pierwszym roku wynosiła 3,1 g, a w kolejnych dwóch latach była o 16,1% i 12,9% wyższa. Zróżnicowanie ilości pyłku przypadającej na jedną godzinę zbioru jest więc mniejsze niż uzyskanej w okresie całego sezonu.
Po założeniu poławiczy na ule, pszczoły z niektórych rodzin zmniejszały intensywność lotu. Część z nich wylegała siadając na poławiaczu. Rodziny te do końca zbioru wykazywały mniejszą aktywność i zebrały mniej pyłku w porównaniu z pozostałymi. O wielkości zbioru pyłku decydował również procent odławianych obnóży. Część pszczół przechodziła z obnóżami przez otwory poławiacza do ula podnosząc nogi bliżej tułowia. Procent pszczół, które nie mogły przejść z obnóżami przez otwory poławiacza był zróżnicowany i w różnych rodzinach i dniach wynosił od 12,5% do 30,7%. Wielkość ta zależała od masy uformowanych na nogach obnóży. Masa jednego wysuszonego odławianego obnóża była bardzo zróżnicowana i wynosiła od 3,9 do 17,4 mg.
Siła rodzin pszczelich w okresie pierwszego pomiaru różniła się pomiędzy grupą rodzin silnych i średniej siły. Wynikało to z założeń doświadczenia. Liczba obsiadanych plastrów u rodzin średniej siły w grupie kontrolnej wynosiła w różnych latach od 7,1 do 7,7 plastrów, a w grupie doświadczalnej od 7,3 do 7,8 plastrów. Odpowiednie wartości w rodzin silnych wynosiły od 10,3 do 10,8 plastrów w grupie kontrolnej i od 10,2 do 10,7 w grupie doświadczalnej. Średni przyrost siły rodzin kontrolnych w okresie prowadzenia doświadczenia wynosił 77,3% w grupie rodzin średniej siły i 38,7% w grupie rodzin silnych. W grupie doświadczalnej odpowiednie wartości wynosiły 75,4% do 39,4%. Porównanie liczby obsiadanych plastrów w grupie rodzin kontrolnych z grupą rodzin doświadczalnych nie pozwoliło na stwierdzenie istotności różnic zarówno na początku jak i pod koniec trwania doświadczenia.
strona 203Tabela 3 Powierzchnia czerwiu (dm²) Area of brood
| Rok, siła / Year, strength | Kolejność pomiaru / Number of measurement: I | Kolejność pomiaru / Number of measurement: II | Kolejność pomiaru / Number of measurement: III | x̄ |
|---|---|---|---|---|
| 1985, silne, kontrolne / strong, control | 48,30 de | 44,12 d | 34,17 bc | 42,20 c |
| doświadczalne / experimental | 50,71 e | 51,83 e | 41,20 de | 42,91 d |
| średnie, kontrolne / middle, control | 33,15 bc | 36,10 c | 27,11 a | 32,12 b |
| doświadczalne / experimental | 26,06 a | 29,03 ab | 27,15 a | 27,50 a |
| 1986, silne, kontrolne / strong, control | 55,31 f | 53,21 f | 47,15 de | 51,89 b |
| doświadczalne / experimental | 53,57 f | 50,96 ef | 45,03 cd | 49,85 b |
| średnie, kontrolne / middle, control | 41,12 bc | 44,16 bcd | 40,11 bc | 41,80 a |
| doświadczalne / experimental | 38,37 b | 47,97 de | 31,85 a | 39,40 a |
| 1987, silne, kontrolne / strong, control | 51,14 b | 51,12 b | 60,31 c | 54,19 b |
| doświadczalne / experimental | 52,14 b | 51,03 b | 54,13 b | 52,43 b |
| średnie, kontrolne / middle, control | 43,13 a | 41,15 a | 39,31 a | 41,20 a |
| doświadczalne / experimental | 38,37 a | 41,15 a | 43,15 a | 40,89 a |
| Średnio, silne, kontrolne / Average, strong, control | 51,58 c | 49,48 c | 47,21 bc | 49,43 b |
| % | 100,00 | 95,93 | 91,53 | 95,82 |
| Średnio, silne, doświadczalne / Average, strong, experimental | 52,14 c | 51,27 c | 46,79 c | 50,06 b |
| % | 100,00 | 98,33 | 89,74 | 96,01 |
| Średnio, średnie, kontrolne / Average, middle, control | 39,13 ab | 40,47 ab | 35,51 a | 38,37 a |
| % | 100,00 | 103,42 | 90,75 | 98,06 |
| Średnio, średnie, doświadczalne / Average, middle, experimental | 34,35 a | 39,38 ab | 34,05 a | 35,93 a |
| % | 100,00 | 114,64 | 99,13 | 104,60 |
Najmniej czerwiu było w rodzinach pszczelich w pierwszym roku doświadczenia (tab. 3). Relacja ta zachowana jest we wszystkich trzech pomiarach tego roku. W pozostałych dwóch latach ilość ta była wyższa. Średnia ilość czerwiu w rodzinach kontrolnych z kolejnych dwóch lat doświadczenia była o 26,1%, 28,4% wyższa niż w roku pierwszym, a w rodzinach doświadczalnych 18,4% i 23,75%. Analizując średnie wartości,
strona 204różnic pomiędzy rodzinami doświadczalnymi i kontrolnymi w żadnym z pomiarów nie dało się jednak udowodnić statystycznie. Różnice takie wystąpiły jedynie pomiędzy grupą rodzin silnych i średnich i to zarówno w grupie rodzin kontrolnych jak i doświadczalnych. W silnych rodzinach w porównaniu z rodzinami średniej siły było średnio 28,8% czerwiu więcej, a w doświadczalnych 39,3% czerwiu więcej. Są to więc takie same proporcje jak w czasie pierwszych pomiarów z poszczelnych lat, kiedy zakładano doświadczenie. Rodziny pszczele pod względem ilości czerwiu zostały tak dobrane, aby były między nimi jak najmniejsze różnice w obrębie grup. W następnych pomiarach poszczególnych lat różnice pomiędzy ilością czerwiu zmieniają się. Najbardziej stabilne są one w kolejnych pomiarach w trzecim roku doświadczenia.
Uzyskane wyniki pozwalają w podsumowaniu na sformułowanie stwierdzenia, że odbieranie pyłku w okresie doświadczenia nie miało istotnego wpływu na ilość czerwiu znajdującego się w rodzinach pszczelich.
Produkcja miodu w przeliczeniu na jedną rodzinę pszczelą w kolejnych latach prowadzenia doświadczenia była zbliżona i nie różniła się istotnie (tab. 4). Porównując kolejne lata, najwyższą produkcję uzyskano w drugim roku doświadczenia. Przewyższała ona produkcję uzyskaną w pierwszym i trzecim roku doświadczenia odpowiednio o 53,1% i 34,3%. Mniejsze różnice wystąpiły pomiędzy rodzinami silnymi i średniej siły. W grupie kontrolnej różnica wynosiła 29,7%, a w grupie doświadczalnej 35,7%. Różnica pomiędzy rodzinami kontrolnymi i doświadczalnymi odpowiadającej sobie siły są raczej małe i nie przekraczają 16%, a tylko w ostatnim roku doświadczenia różnica w grupie rodzin silnych wyniosła 38,4%. Zarówno w grupie rodzin silnych jak i średniej siły średnia produkcja w rodzinach doświadczalnych była wyższa. Róż-
Tabela 4 Średnia produkcja miodu w okresie trwania doświadczenia (kg/1 rodzinę pszczelą) Average honey production in the experimental period per 1 bee colony (kg)
| siła rodzin, strength of bee colony / grupa group | Rok / Year: 1985 | Rok / Year: 1986 | Rok / Year: 1987 | x |
|---|---|---|---|---|
| silne, kontrolne / strong, control | 7,3 a | 10,8 a | 6,8 a | 8,3 a |
| doświadczalne / experimental | 6,8 a | 12,3 a | 9,4 a | 9,5 a |
| średnie, kontrolne / middle, control | 5,3 a | 7,8 a | 6,2 a | 6,4 a |
| doświadczalne / experimental | 6,1 a | 8,1 a | 6,7 a | 7,0 a |
| x̄ | 6,4 a | 9,8 a | 7,3 a | 7,8 |
nice pomiędzy grupami były jednak niewystarczające dla udowodnienia ich istotności. Jest to następstwem dużych indywidualnych zróżnicowań pomiędzy poszczególnymi rodzinami pszczelimi. Generalnie, odławianie pyłku nie mało istotnego wpływu na produkcję miodu. Większą produkcja miodu pozyskana z doświadczalnych rodzin pszczelich we wszystkich latach doświadczenia może, co najwyżej sugerować potrzebę dalszych badań dla wyjaśnienia tego problemu.
Pozyskiwanie pyłku w pasiekach indywidualnych. Dla porównania pozyskiwania pyłku w doświadczeniu i w warunkach produkcji towarowej prowadzono badania w 15 pasiekach indywidualnych pozyskujących ten produkt na sprzedaż w Okręgowych Spółdzielniach Pszczelarskich w Lublinie i w Poznaniu. Liczba analizowanych pasiek stanowiła około
Tabela 5 Pozyskiwanie pyłku w pasiekach indywidualnych Traping of pollen in private apiaries
| Wyszczególnienie / Specification | Dane / Data |
|---|---|
| Liczba pasiek / Number of apiaries | 15 |
| Średnia liczba rodzin pszczelich w pasiece / Average number of bee colonies in apiary | 51 |
| Procent rodzin z których odławiano pyłek / Percentage of bee colony with pollen traping | 78,4 |
| Średnia produkcja miodu z 1 rodziny pszczelej (kg) / Average production of honey per 1 bee colony (kg) | 14,7 |
| Średnia produkcja wosku z 1 rodziny pszczelej / Average production of wax per 1 bee colony | 0,417 |
| Średnia produkcja pyłku z 1 rodziny pszczelej (kg) / Average production of pollen per 1 bee colony (kg) | |
| — z poławiaczy wylotkowych / from entrance traps | 0,92 |
| — z poławiaczy dennicowych lub powałkowych / from bottom and board traps | 1,38 |
| Średnia produkcja z 1 dnia (g) / Average production for 1 day (g) | |
| — z poławiaczy wylotkowych / from entrance traps | 15,3 |
| — z poławiaczy dennicowych lub powałkowych / from bottom and board traps | 23,0 |
| Średni okres zbierania pyłku / Average period of pollen trapping | 14.V—11.VII |
| Średnia liczba dni zbierania pyłku (dni) / Average number of day for pollen traping | 49 |
| Procent pyłku sprzedawanego do OSP / Percentage of pollen saled to the cooperative | 90,7 |
10% wszystkich sprzedających pyłek w tych jednostkach. Pasieki produkujące pyłek są kilkakrotnie większe od średniej wielkości pasiek w Polsce (tab. 5). W zakresie pozyskiwania pyłku posiadają paroletnie doświadczenie. We wszystkich przypadkach podstawowych wytwarzanym produktem był miód i pyłkiem 73,3% pasiek pozyskiwało propolis, a 13,3% mleczko pszczele.
W zbiorze pyłku zaangażowana była większość rodzin pszczelich w okresie od połowy maja do połowy lipca. 60% pszczelarzy używało do tego celu poławiaczy wylotkowych, które są łatwo dostępne i można je kupić w sklepach. Średnia ilość pyłku uzyskana od jednej rodziny pszczelej przy zastosowaniu tego typu poławiaczy była o 50% niższa w porównaniu z produkcją uzyskaną z poławiaczy dennicowych lub powałkowych. Stosowanie tych typów poławiaczy jest jednak ograniczone ze względu na trudności ich zakupu w sklepie. Pozyskany w procesie odławiania pyłek, prawie w całości sprzedawany był w punktach skupu po uprzednim wysuszeniu. Używano do tego najczęściej suszarek własnej konstrukcji o zróżnicowanej pojemności i koszcie wytworzenia.
Pracochłonność pozyskiwania pyłku. Zależy ona zarówno od siły rodzin jak i systemu stosowanego poławiacza. Może być ona wyrażona wysokością nakładów pracy ponoszonych na 1 rodzinę pszczelą, albo też na 1 kg uzyskanego produktu. W tym pierwszym układzie mniejszą pracochłonnością charakteryzuje się pozyskiwanie pyłku z rodzin słabszych oraz tych z których poławiano pyłek za pomocą poławiaczy wylotkowych (tab. 6). Dla producenta ważniejsza jest jednak pracochłonność pozyskiwania określonej masy danego produktu. W tym przypadku zależność była odwrotna. Pozyskanie 1 kg pyłku przy użyciu poławiaczy dennicowych lub powałkowych było o 38,8% mniej pracochłonne niż przy zastosowaniu poławiaczy wylotkowych. Dla uzyskania 1 kg pyłku wydatkowano 1,70 rbg. Stosowanie poławiaczy wylotkowych w pasiece doświadczalnej okazało się jeszcze bardziej pracochłonne. Zależało w dużym stopniu od siły rodzin. W rodzinach średniej siły trzeba było wydatkować o 41% więcej nakładów pracy niż w rodzinach silnych.
Wielkość nakładów pracy zależy od czasu trwania poszczególnych czynności. Wśród nich najbardziej pracochłonne jest wybieranie pyłku. W poławiaczach dennicowych i powałkowych czynność tą można wykonywać co parę dni, co ułatwia jej przeprowadzenie w pasiekach odległych od miejsca zamieszkania pszczelarza. W różnych warunkach odległych od miejsca zamieszkania pszczelarza. W różnych warunkach pochłnia ona od 28,2% do 38,3% czasu pracy. Podobny udział w strukturze nakładów pracy miały dojścia do pasieki oraz prace przygotowawcze związane z suszeniem pyłku. Przy lepszej organizacji pracy byłaby możliwość ograniczenia tych prac.
Porównanie niektórych mierników produkcji miodu i pyłku. Pyłek jest produktem, który podlega obrotowi handlowemu stosunkowo od nie-
strona 207Tabela 6 Wielkość i struktura nakładów pracy przy pozyskiwaniu pyłku Size and structure of work expenditures for pollen production
| Rodzaj pracy / Kind of work | W pasiece doświadczalnej / Experimental apiary: Rodziny silne / strong bee colony | W pasiece doświadczalnej / Experimental apiary: Rodziny średniej siły / middle bee colony | W pasiekach pszczelarzy indywidualnych / In the private apiaries: Poławiacz wylotkowy / Entrance trap | W pasiekach pszczelarzy indywidualnych / In the private apiaries: Poławiacz dennicowy lub powałkowy / Bottom or board trap |
|---|---|---|---|---|
| Pracochłonność (rbg) / Labour consumption (man hour) | ||||
| — na 1 rodzinę pszczelą / for 1 bee colony | 1,61 | 1,45 | 2,10 | 2,30 |
| — na 1 kg pyłku / for 1 kg of pollen | 2,85 | 4,02 | 2,36 | 1,70 |
| Struktura prac (%) / Structure of work (%) | ||||
| — założenie poławiaczy / traps installation | 8,7 | 9,5 | 9,2 | 7,1 |
| — wybieranie pyłku / pollen traping | 36,7 | 35,1 | 38,3 | 28,2 |
| — suszenie pyłku / drying of pollen | 9,3 | 9,8 | 8,5 | 11,2 |
| — czyszczenie pyłku / cleaning of pollen | 4,2 | 5,1 | 7,2 | 12,7 |
| — zdejmowanie poławiaczy / taking out of traps | 7,3 | 8,1 | 8,7 | 8,2 |
| — inne / others | 33,8 | 32,4 | 28,1 | 36,6 |
dawna. Dla organizacji obrotu tym produktem przydatne byłoby ustalenie przeliczników pyłku na miód. Potrzebne są one przy obliczaniu jednostkowego kosztu produkcji, a także wyrażenia produkcji pasiecznej w jednostkach naturalnych. Takie określanie produkcji w porównaniu z ujęciem wartościowym ma bardziej trwały charakter, ponieważ może służyć do analizy porównawczej w dłuższych okresach czasu. Relacje produkcji miodu i pyłku można porównywać w różnych aspektach. Masa uzyskanego z jednej rodziny pszczelej miodu była około 6-krotnie wyższa od masy wytworzonego pyłku (tab. 7). Porównanie to nie może wyłącznie stanowić podstawy do ustalenia przelicznika na te produkty. Uwzględniając znaczny udział pracy w kosztach całkowitych należałoby przynajmniej w pewnym stopniu oprzeć się na relacji pracochłonności w pozyskiwaniu tych dwóch produktów. Nakłady pracy na uzyskanie pyłku są od 2,5 do 3,4-krotnie wyższe od nakładów poniesionych na uzyska-
strona 208Tabela 7 Niektóre mierniki produkcji miodu i pyłku Some indexes of honey and pollen production
| Wyszczególnienie / Specyfication | Pasieka doświadczalna / Experimental apiary: Miód / Honey | Pasieka doświadczalna / Experimental apiary: Pyłek / Pollen | Pasieka doświadczalna / Experimental apiary: Pyłek : Miodu / Pollen : Honey | Pasieki pszczelarzy / Apiaries of private beekeepers: Miód / Honey | Pasieki pszczelarzy / Apiaries of private beekeepers: Pyłek / Pollen | Pasieki pszczelarzy / Apiaries of private beekeepers: Pyłek : Miodu / Pollen : Honey |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Produkcja kg/1 rodzinę pszczelą / Production for 1 bee colony | 7,83 | 1,53 | 1 : 5,12 | 14,70 | 2,20 | 1 : 6,68 |
| Pracochłonność rbg/1 kg / Labour consumption (man hour/1 kg) | 0,91 | 3,44 | 1 : 3,78 | 0,70 | 2,03 | 1 : 2,54 |
| w tym: / including: | ||||||
| — zabieranie z rodziny rbg/1 kg / taking out from 1 bee colony (man hour/1 kg) | 0,22 | 1,24 | 1 : 5,64 | 0,18 | 0,67 | 1 : 3,72 |
nie tej samej ilości miodu. Porównując nakłady na odbieranie pyłku i miodobranie jako procesy zbliżone w pozyskiwaniu tych produktów otrzymamy relacje od 1:3,7 do 1:5,6. Są one w pewnym stopniu zbliżone do relacji cen które w ostatnim roku prowadzenia doświadczenia wynosiły 1:5 (600 zł cena skupu 1 kg miodu i 3000 cena skupu 1 kg pyłku). Relację taką można więc uznać jako przydatną do dalszych obliczeń.
Koszt produkcji pyłku. Koszty poniesione na produkcję pyłku można traktować jako koszty specjalne, których wydatkowanie dodatkowo jest potrzebne do tego, ażeby rozpocząć pozyskiwanie tego produktu. Pozostają one w relacji do kosztów działalności podstawowej na poziomie 1 : 10,6 (tab. 8). Koszty działalności podstawowej powinny być rozliczane na wszystkie pozyskiwane w pasiece produkty do czego niezbędne są przeliczniki tych produktów na jednostki miodowe. Po przeliczniu pyłku i innych produktów na te jednostki uzyskana w pasiekach produkcja średnio wynosi 22,45 jednostek miodowych, w tym udział pyłku stanowi 25,6%. Koszt produkcji 1 jednostki miodowej wyniósł zatem 459,33 zł. W zestawieniu z ceną skupu 1 kg miodu wynoszącą 600 zł produkcja w analizowanych pasiekach okazała się więc opłacalna a wskaźnik opłacalności wyniósł 130,6%.
Podstawowym składnikiem kosztów specjalnych w analizowanych pasiekach jest praca, a także amortyzacja i oprocentowanie środków trwałych. Stanowią one w sumie aż 77,30% kosztów specjalnych, ale tylko 6,69% kosztów całkowitych.
strona 209Tabela 8 Koszty produkcji pyłku w prywatnych pasiekach na 1 rodzinę pszczelą w cenach z grudnia 1987 Costs of pollen production in private apiaries for 1 bee colony (prices from December 1987)
| Rodzaj kosztu / Specyfication | Ilość / Quantity | Wartość / Value | % |
|---|---|---|---|
| 1 | 2 | 3 | 4 |
| Cukier / Sugar | 12,8 kg | 1408,00 | 14,9 |
| Węza / Foundation | 0,37 kg | 682,00 | 4,2 |
| Praca / Labour | 13,4 rbg | 2010,00 | 21,3 |
| Transport / Transportation | 680,50 | 7,2 | |
| Inne / Others | 921,00 | 9,8 | |
| Amortyzacja / Depreciation | 10 % | 1860,00 | 19,8 |
| Oprocentowanie środków trwałych / Interests | 10 % | 1860,00 | 19,8 |
| Razem / Together | 9421,50 | 100,00 | |
| Koszty specjalne / Special costs | |||
| Praca / Labour | 2,20 | 330,00 | 37,0 |
| Inne / Others | 10 % | 153,20 | 17,2 |
| Amortyzacja / Depreciation | |||
| Poławiacz / Trap | 10 % | 155,00 | 17,4 |
| Suszarka / Drying apparatus | 10 % | 49,20 | 5,5 |
| Oprocentowanie środków trwałych / Interests | 10 % | 204,20 | 22,9 |
| Razem koszty specjalne / Together special costs | 891,60 | 100,00 | |
| Ogółem / Total | 10312,60 |
| 1 | 2 | 3 | 4 |
|---|---|---|---|
| Produkcja (jednostek miodowych) / Production (honey units) | |||
| Miód / Honey | 14,70 | ||
| Wosk 0,417 × 3,5 / Wax | 1,46 | ||
| Pyłek 1,15 × 5,0 / Pollen | 5,75 | ||
| Propolis 0,027 × 20 / Propolis | 0,54 | ||
| Razem produkcja / Together production | 22,45 |
DYSKUSJA
Uzyskaną w doświadczeniu produkcję pyłku wynoszącą średnio 565 g w rodzinach silnych i 361 g w rodzinach średniej siły należy ocenić jako niską. Wyższą produkcję uzyskiwali pszczelarze indywidualni. Odławianie pyłku rozpoczynali oni jednak w okresie wcześniejszym, który charakteryzuje się bardziej sprzyjającymi warunkami dla jego zbioru. Większa aktywność pszczół zbierających pyłek wynika z potrzeby uzupełnienia jego zapasów w rodzinach po okresie zimowania, co jest warunkiem dalszego ich rozwoju (Poliščuk 1984). Pyłek potrzeby jest wówczas do wykarmienia dużej ilości czerwiu otwartego. Ilość tego czerwiu ma decydujący wpływ na ilość zbieranego pyłku (Moeller 1977). W doświadczeniu, wybierając do odławiania pyłku okres pełni sezonu uniknięto negatywnego wpływu na czerwienie matek pszczelich. Zdarza się, że jest ono ograniczane przez odławianie pyłku w zakresie od 3% (Čanyšev, Eberli 1983) do 26% (Dietz, Krell, Couvillon 1981). Katsarov i Petkova (1978) określają poziom rocznego zbioru pyłku, który nie powoduje obniżenia dynamiki czerwienia matek pszczelich na 450 g z jednej rodziny pszczelej. Levin i Loper (1984) stwierdzają brak negatywnego wpływu odławiania pyłku na rozwój rodzin pszczelich, o ile okres odławiania trwa tydzień, a procent odławianych obnóży w stosunku do przyniesionych wynosi 60. Warunki prowadzenia doświadczenia spełniały w przybliżeniu sprecyzowane tutaj ograniczenia.
Mniejsza ilość pyłku zebranego w pierwszym roku doświadczenia znajduje wytłumaczenie w krótszym czasie jego zbioru oraz w zbyt niekorzystnych warunkach pogodowych i pożytkowych, mających również wpływ na niską produkcję miodu w tym roku. Dopływ pokarmu węglowodanowego stymuluje zbiór pyłku (Tu 1983). Z drugiej strony wyjątkowo
strona 211obfity pożytek obniża intensywność zbioru pyłku (Poliščuk 1984). W związku z czym nie zawsze daje się stwierdzić korelacje pomiędzy intensywnością lotu i intensywnością zbioru pyłku (Levin, Loper 1984).
Zbiór pyłku z rodzin silniejszych jest z zasady większy niż z rodzin słabszych, tak wykazały badania. Rodziny silne angażują do zbioru zarówno większą liczbę zbieraczek jak i formują większe obnóża nawet o 27% (Stasenko 1985).
W prowadzonych badaniach starano się tak dobrać termin pozyskiwania pyłku, ażeby nie miał on negatywnego wpływu na zbiór miodu, a tylko pozwolił na wykorzystanie energii nadmiaru zgromadzonych pszczół robotnic. Wyniki badań innych autorów odnośnie wpływu odławiania pyłku na zbiór miodu są rozbieżne. Jedne z nich sugerują negatywny wpływ pozyskiwania pyłku na zbiór miodu w granicach od 6% (Čánysěv, Eberli 1983) do 60% (Gansier) 1984) całorocznego zbioru. Inne sugerują wpływy pozytywny (Galimova 1974). Podobnie rozbieżne oceny można spotkać odnośnie wpływu poławiania pyłku na skłonności do rojenia rodzin pszczelich (Waller, Caron, Loper 1981, Goodman 1974). Te niejednorodne wnioski mogą być następstwem zróżnicowanej bazy pożytkowej, rasy pszczół, siły rodzin czy też typu używanego poławiacza.
Większość prowadzonych badań sugeruje pośrednio możliwość poprawienia warunków finansowych pasiek poprzez produkcję pyłku. Brak jest w nich jednak w tych badaniach bardziej szczegółowej analizy potwierdzającej tę sugestię. Przydatne do tego przeliczniki pyłku na miód przez Šabaršova (1980) i Prokofevą (1986) zostały określone na poziomie od 5:1 do 7:1. Są to wartości zbliżone z relacją masy pyłku i miodu uzyskaną w doświadczeniu, a także proporcją pomiędzy cenami tych produktów. Porównanie pracochłonności pozyskiwania tych produktów wskazuje na mniejszą różnicę między nimi. Udział wartości pyłku w produkcji analizowanych pasiek odpowiada procentowym wartościom podawanych przez Katsarova i Petkovą (1978) określonym na poziomie od 16% do 31%.
PODSUMOWANIE I WNIOSKI
Przez 12 do 19 dni w okresie od 1 czerwca do 15 lipca przy użyciu zawieszanych poławiaczy odławiano pyłek z rodzin pszczelich silnych oraz średniej siły. Masa zgromadzonego pyłku wynosiła odpowiednio 565 g i 361 g z jednej rodziny pszczelej. Zabranie tej ilości nie miało wpływu na dynamikę rozwoju rodzin pszczelich określoną ilością czerwiu trwania doświadczenia. Nie stwierdzono również wpływu odławiania na produkcję miodu. Pozyskiwanie pyłku zwiększało pracochłonność obsługi
strona 212rodzin silnych o 1,61 rbg, natomiast rodzin średniej siły o 1,45 rbg. Dla pozyskania 1 kg pyłku z tych grup rodzin potrzeba było odpowiednio 2,85 rbg i 4,02 rbg. W porównywanych pasiekach pszczelarzy produkujących pyłek w celach komercyjnych pracochłonność była niższa. W przypadku stosowania poławiaczy wylotkowych wynosiła 2,36 rbg na 1 kg pyłku, zaś poławiaczy dennicowych lub powałkowych 1,70 rbg. 1 kg pyłku jest równoważny 5 jednostkom miodowym. Udział wartości pyłku w produkcji pasieki doświadczalnej stanowił 15,4%, zaś w porównywanych pasiekach indywidualnych 25,6%. Udział kosztów specjalnych ponoszonych na produkcję pyłku w kosztach całościowych ograniczał się tylko do 9,5%. Opłacalność produkcji pasiecznej w tych pasiekach wynosiła 130,6%. Dodatkowe pozyskiwanie pyłku z rodzin pszczelich poprawiało efekt ekonomiczny pasiek pozyskujących ten produkt.
1988
LITERATURA
Bornus L., i in., 1972: Hodowla pszczół, PWRiL.
Čanyšev Z., Eberli M., J., 1983: Otbor pylcy i produktivnost’semej, Pčelovodstvo (9) : 10—11.
Dietz A., Krell R., Couvillon G., A., 1981: The influence of intermittent pollen trapping on the development of honey bee colonies in the coastal zone of Georgia, Proceeding of the XXVIII Inaernational Congress of Apiculture, Acapulco, Bucharest, Romania, Apimondia, Publishing House: 238—241.
Falaleev N., 1979: Zagatovka pylcy rezerv rentabel’nosti, Pčelovodstvo (8) : 8.
Galimova K., M., 1974: Pyl’celovitel’ i razvitie ličinok robočich pčel., Pčelovodstvo (8) : 22—23.
Gansier K., 1984: Auswirkungen permanenten Polenfallengebrauchs auf Bienenvoelker der Rasse Apis carnica, Apidologie 15 (3) : 265—266.
Goodman R., D., 1974: The rate of brood rearing in the effect of pollen trapping on honey bee colonies, Australasian Beekeeper 76 (2) : 39—41.
Hawell I., Chamle Ch., 1981: Pollen collection storage and clearing, Am. Bee J. 121 (7) : 524—525.
Hoopingarner R., Olsen L., Martin E., C., 1978: The collection of pollen by colonies of two races bees, Am. Bee J. 118 (12) : 800—801.
Katsarov G., Petkova O., 1978: The effect of partial pollen removal (trapping) on the development and productivity of honey bee colonies in the central Rhodope region, in Apicultural Abstracts 29 (1) : 64.
Kudinova I., M., 1986: Razmery i massa pčelinych obnožek, Pčelovodstvo (11) : 9.
Levin M., D., Loper G., M., 1984: Factors affecting pollen trap efficiency, Am. Bee J. 124 (10) : 721—723.
Moeller F., E., 1977: Managing colonies for pollen production in Proceeding of the XXVI the international Apicultural Congress, Adelajde, Bucharest, Apimondia, Publishing House: 232—239.
Poliščuk V., P., 1984: Sbor pylcy v period medosbora, Pčelovodstvo (11) : 12—13.
Prokofeva L., V., 1986: Valovaja i tovarnaja produkcja pasek, Pčelovodstvo (3) : 10—12.
strona 213Sabarvov I., 1980: Specializacja na proizvodstve pylčy, Pčelevodstvo (12): 7—10.
Stasénko V., 1985: Osobennosti sbora pylcy pčelami, Pčelovodstvo (9) : 7—9.
Tu I., A., 1983: Method of increasing production of bee collected pollen, in Apicultural Abstracts 34 (4) : 275.
Vachonina T., V., 1987: Zagotovka i konservirovanie cvietočnoj pylcy, Pčelovodstvo (3) : 27—29.
Waller G., D., Caron D., M., Loper G., M., 1981: Pollen patties maintain brood rearing when pollen is trapped from honey bee colonies, Am. Bee J. 121 (2) : 101—103.
ВЛИЯНИЕ ОТБОРА ПЫЛЬЦЫ НА РАЗВИТИЕ И ПРОИЯВОДСТВО ПЧЕЛИНЫХ СЕМЕЙ И ЭКОНОМИЧЕСКИЕ ЭФФЕКТЫ ПАСЕК
А. Пидек
Резюме
Опыты были проведены в течение 3 лет на 32 пчелиных семьях в районе среднего взятка. В 16 пчелиных семьях (8 сильных и 8 средних) проведено отбор пыльцы в течение 12—19 дней в 1,5 месяца при использовании пыльцеловителя вешаного у летка. 16 пчелиных семей соответствующей силы принадлежало к контрольной групе. Отбор пылцы с сильных пчелиных семей был 565 г, а с семей средних 361. Отбор такого количества пыльцы не имел влияния на развитие пчелиных семей и производство меда. В опытной пасеке для получения 1 килограма пыльцы с сильных пчелиных семей необходимо было 2,85 часа роботы. В пчелиных семях средней силы 4,02 часа работы. В сравнительных частных пасеках это время равнялось 2,38 часы при использовании летковых пыльцеловителей и 1,70 часы при донных иверхних пыльцеловителях. 1 килограм пыльцы равняется 5 медовым единицам. Процентное участие пыльцы в стоимости производства равняется 15,4% в опытной пасеке и 25,6% в частных пасеках. Добавочные росходы на производство пыльцы равняются 9,5% полных расходов.
INFLUENCE OF POLLEN TRAPPING ON BEE COLONY PRODUCTIVITY AND THEIR ECONOMICAL EFFECTS
Andrzej Pidek
Summary
The experiment was conducted in 32 bee colonies in a region with average honeyflow. Pollen was trapped from 16 bee colonies (8 strong, 8 average) by entrance traps for 12 to 19 days in the season. In the control group 16 bee colonies strong were respectively. An average prodution of pollen was 565 g from a strong bee colony and 361 g from an average one. Trapping of pollen had no influence on the de?elopmeent of work for production of 1 kg of pollen in the research apiary was 2.85 man-hours from a strong bee colony and 4.02 from an average one. In comparison private apiaries, the expenditure of work for 1 kg of pollen was 2.36 man-hours using entrance traps and 1.70 by bottom or top traps. 1 kg of honey equaled 5 honey units. The percentage relation value of pollen to the value of total production was 15% in the research apiary and 25.6% in private apiaries. Additional costs for pollen production was 9.5% of the total costs.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 197: „Hopingarner” → Hoopingarner
- s. 197: „pozomie” → poziomie
- s. 198: „wybierany by codziennie” → wybierany był codziennie
- s. 199, tab. 1, trzecia kolumna lat: „1986″ → 1987
- s. 200: „Zmnijszyła” → Zmniejszyła
- s. 202: „poławiczy” → poławiaczy
- s. 203, tab. 3, 1985, silne, doświadczalne, x̄: „42,91″ → 47,91
- s. 203, tab. 3, 1985, średnie, doświadczalne, pomiar I: „26,06″ → 26,31
- s. 204: „poszczelnych” → poszczególnych
- s. 205, tab. 5: „Traping” → Trapping
- s. 205, tab. 5, 2×: „traping” → trapping
- s. 205: „nie mało istotnego” → nie miało istotnego
- s. 205: „Większą produkcja” → Większa produkcja
- s. 206: „podstawowych wytwarzanym” → podstawowym wytwarzanym
- s. 206: „pochłnia” → pochłania
- s. 207, tab. 6: „traping” → trapping
- s. 208: „przeliczniu” → przeliczeniu
- s. 208, tab. 7; s. 209, tab. 8: „Specyfication” → Specification
- s. 209, tab. 8, węza, %: „4,2″ → 7,2
- s. 210: „potrzeby jest” → potrzebny jest
- s. 211: „Čánysěv” → Čanyšev
- s. 211: „wpływy pozytywny” → wpływ pozytywny
- s. 211: „wartościom podawanych” → wartościom podawanym
- s. 212, literatura: „produktivnost’semej” → produktivnost’ semej
- s. 212, literatura: „Inaernational” → International
- s. 212, literatura: „Polenfallengebrauchs” → Pollenfallengebrauchs
- s. 212, literatura: „Adelajde” → Adelaide
- s. 213, literatura: „Sabarvov” → Šabaršov
- s. 213, literatura: „Pčelevodstvo” → Pčelovodstvo
- s. 213, streszczenie: „ПРОИЯВОДСТВО” → ПРОИЗВОДСТВО
- s. 213, streszczenie: „групе” → группе
- s. 213, streszczenie: „пылцы” → пыльцы
- s. 213, streszczenie: „роботы” → работы
- s. 213, streszczenie: „семях” → семьях
- s. 213, streszczenie: „2,38 часы” → 2,36 часы
- s. 213, streszczenie: „иверхних” → и верхних
- s. 213, streszczenie: „росходы” → расходы
- s. 213, streszczenie: „prodution” → production
- s. 213, streszczenie: „de?elopmeent” → development
