REJONIZACJA WARUNKÓW ROZWOJU PSZCZELARSTWA W POLSCE
tekst: Henryk Mruk
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXVIII, 1984 — Henryk Mruk
strona 109PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXVIII Puławy 1984
Henryk Mruk
Akademia Ekonomiczna Poznań
WPROWADZENIE
Korelacja między bazą pożytkową danej okolicy a wydajnością miodową zlokalizowanych tam pasiek, jest zwykle bardzo wysoka. Obszar naszego kraju zróżnicowany jest bardzo silnie pod względem warunków atmosferycznych, klimatycznych i pożytkowych, co wpływa na rentowność poszczególnych gospodarstw pszczelarskich. Celem niniejszego opracowania jest wyodrębnienie rejonów o podobnych warunkach pożytkowych dla rozwoju rodzin pszczelich w Polsce. Przystępując do realizacji tego celu, należy na wstępie rozstrzygnąć bardzo istotną sprawę, a mianowicie jednostkę przestrzenną, dla której przeprowadzona zostanie rejonizacja. W aktualnym podziale administracyjnym kraju można przyjąć albo województwa albo gminy. Wobec braku szerszych informacji źródłowych dla gmin, jako podstawową jednostkę przestrzenną przyjęto obszar województwa. Wybór ten uzasadniają nie tylko dostępne materiały statystyczne, ale również duża liczba województw, umożliwiająca przeprowadzenie rejonizacji.
Na marginesie tych rozważań warto nadmienić, że warunki przyrodniczo-cywilizacyjne nie są jedynym czynnikiem wpływającym na rozwój pszczelarstwa na danym terenie. Nasycenie pasiekami i rodzinami pszczelimi poszczególnych punktów przestrzeni zależy w znacznym stopniu od tradycji i nawyków kształtowanych w długich okresach rozwoju historycznego. Rejonizacja warunków pszczelarstwa nie jest w tej sytuacji równoznaczna z rozmieszczeniem pasiek w przestrzeni.
MATERIAŁ I METODA
Wyodrębnienie obszarów o zbliżonych warunkach do rozwoju pszczelarstwa może opierać się na jednej wybranej zmiennej lub na kilku zmiennych. Analiza oparta na jednej zmiennej nie nastręcza większych
strona 110trudności, bowiem wystarczy wówczas porównać jej natężenie między poszczególnymi województwami. Znacznie bardziej złożona jest sytuacja, kiedy rejonizacja przeprowadzana jest na podstawie dwóch lub więcej zmiennych. Gospodarka pasieczna zależy od wielu różnorodnych czynników składających się na bazę pożytkową danego województwa. Stąd przystępując do rejonizacji warunków pszczelarstwa należy oprzeć się na kilku różnych cechach, które w sposób istotny wpływają na ich zróżnicowanie. Przyjęcie kilku zmiennych wymaga zastosowania metod taksonomicznych dla celów takiej rejonizacji. W opracowaniu tym zastosowano metodę różnic przeciętnych (zwaną również metodą Czekanowskiego od nazwiska jej autora). Metoda ta polega na takim wyodrębnieniu grup jednostek, aby różnice w ramach każdej grupy były jak najmniejsze.
Dodatkowo zastosowano także metodę niehierarchicznej analizy skupień, która nie znalazła dotąd szerszego zastosowania w prowadzonych w naszym kraju badaniach przestrzennych.
W najogólniejszym zarysie metoda różnic przeciętnych składa się z następujących etapów:
- Dobór cech typologicznych w oparciu o analizę wartości współczynników korelacji i współczynników zmienności.
- Przeprowadzenie normalizacji przyjętych cech typologicznych. Jednym ze sposobów znormalizowania cech jest ich podzielenie przez wartości średnich arytmetycznych.
- Obliczenie macierzy różnic przeciętnych według wzoru:
W_ik = Σ_(j = k)^(m) | a_ij — a_kj |
gdzie:
m — liczba cech typologicznych, n — liczba elementów przestrzeni, a_ij, a_kj — elementy i-ty oraz k-ty porównywane pod względem j-tej cechy.
Otrzymywana macierz o wymiarach n x n jest symetryczna względem przekątnej, której elementy są równe zeru.
- Zbudowanie skali podobieństw w oparciu o którą konstruowany jest nieuporządkowany diagram Czekanowskiego.
- Uporządkowanie diagramu Czekanowskiego i wyodrębnienie rejonów podobnych do siebie pod względem badanych cech.
Omówiona pokrótce metoda rejonizacji punktów przestrzeni pozwala na wyodrębnienie jednostek w miarę jednorodnych. Uzyskane wyniki nie mają jednak żadnej informacji wartościującej poszczególne rejony. Nie można zatem udzielić odpowiedzi, które rejony mają lepsze a które
strona 111gorsze warunki do rozwoju pszczelarstwa. Można natomiast wskazać, które województwa są do siebie w tym zakresie podobne.
Metoda niehierarchicznej analizy skupień opiera się również na przeliczeniu znormalizowanych wartości cech typologicznych. Ogół badanych jednostek przestrzennych grupowany jest w jednorodne skupiska. Metoda ta pozwala na ustalenie optymalnej liczby skupień, podaje współrzędne centrum każdego skupienia oraz odległości poszczególnych punktów od centrum.
Przystępując do praktycznego zastosowania powyższych metod należało rozstrzygnąć dobór zmiennych typologicznych. Wybór odpowiednich cech był niezwykle trudny, bowiem na rozwój pszczelarstwa w danej okolicy składa się wiele zmiennych, niekiedy trudnych do zmierzenia. Kierując się dostępnymi materiałami statystycznymi przyjęto siedem następujących cech:
- Powierzchnia gruntów ornych — cecha ta zawierała w sobie informację o stopniu zurbanizowania danego województwa.
- Powierzchnia sadów — zróżnicowanie kraju jest w tym zakresie dość znaczne a rola pożytku dla pszczół z sadów jest istotna.
- Areał łąk, które dostarczają innego rodzaju wziątku.
- Areał pastwisk.
- Powierzchnia lasów, różnicująca silnie poszczególne regiony kraju.
- Powierzchnia zasiewów rzepaku w każdym województwie — ważny rodzaj pożytku nie tylko dla pasiek wędrownych ale także stacjonarnych.
- Zużycie nawozów mineralnych. Cechę tę przyjęto z uwagi na negatywny wpływ chemizacji rolnictwa na wydajność miodową pasiek.
Nie ulega wątpliwości, że przyjęte siedem cech nie wyczerpuje całej bogatej listy czynników. Należy również pamiętać, że wiele z tych czynników ma charakter jakościowy, a tym samym są one trudne do ujęcia. W ramach każdego czynnika z wymienionych tutaj istnieją bardzo poważne różnice przestrzenne (np. lasy województwa pilskiego i nowosądeckiego). W miarę gromadzenia szerszego zestawu informacji źródłowych, można w przyszłości powiększyć ilość przyjmowanych do badania cech typologicznych.
WYNIKI I WNIOSKI
Obliczenia związane z zastosowanymi metodami taksonomicznymi wykonane zostały w Uczelnianym Ośrodku Przetwarzania Informacji Akademii Ekonomicznej w Poznaniu. Na podstawie metody różnic przeciętnych Czekanowskiego wyodrębnionych zostało sześć grup województw podobnych do siebie pod względem warunków rozwoju pszczelarstwa. Natomiast optymalne pogrupowanie jednostek przestrzennych w wyniku zastosowania metody niehierarchicznej analizy skupień pozwoliło na ustalenie pięciu skupisk. Na uwagę zasługuje duża zbieżność uzyskanych
strona 112Tabela 1 Grupowanie województw pod względem warunków rozwoju pszczelarstwa przy zastosowaniumetody różnic przeciętnych Czekanowskiego
| Grupa 1 | Grupa 2 | Grupa 3 | Grupa 4 | Grupa 5 | Grupa 6 |
|---|---|---|---|---|---|
| Bielskie | Ciechanowskie | Bialskopodlaskie | Elbląskie | Białostockie | Stoł. Warszawskie |
| Bydgoskie | Kaliskie | Chełmskie | Legnickie | Jeleniogórskie | Radomskie |
| Częstochowskie | Kieleckie | Ostrołęckie | Opolskie | Krośnieńskie | |
| Gdańskie | Konińskie | Szczecińskie | Łomżyńskie | ||
| Gorzowskie | Miejs. Krakowskie | Wrocławskie | Nowosądeckie | ||
| Katowickie | Leszczyńskie | Olsztyńskie | |||
| Koszalińskie | Lubelskie | Przemyslkie | |||
| Pilskie | Miejs. Łódzkie | Rzeszowskie | |||
| Słupskie | Piotrkowskie | Suwalskie | |||
| Zielonogórskie | Płockie | Wałbrzyskie | |||
| Poznańskie | |||||
| Siedleckie | |||||
| Sieradzkie | |||||
| Skierniewickie | |||||
| Tarnobrzeskie | |||||
| Tarnowskie | |||||
| Toruńskie | |||||
| Włocławskie | |||||
| Zamojskie |
Tabela 2 Grupowanie województw pod względem warunków rozwoju pszczelarstwa przy zastosowaniu metody niehierarchicznej analizy skupień
| Skupisko 1 | Skupisko 2 | Skupisko 3 | Skupsko i4 | Skupisko 5 |
|---|---|---|---|---|
| Bielskie | Stoł. Warszawskie | Bialskopodlaskie | Elbląskie | Białostockie |
| Bydgoskie | Ciechanowskie | Chełmskie | Legnickie | Jeleniogórskie |
| Częstochowskie | Kaliskie | Ostrołęckie | Leszczyńskie | Krośnieńskie |
| Gdańskie | Kieleckie | Opolskie | Łomżyńskie | |
| Gorzowskie | Konińskie | Szczecińskie | Nowosądeckie | |
| Katowickie | Miejs. Krakowskie | Wrocławskie | Olsztyńskie | |
| Koszalińskie | Lubelskie | Przemyskie | ||
| Pilskie | Miejs. Łódzkie | Rzeszowskie | ||
| Słupskie | Piotrkowskie | Suwalskie | ||
| Zamojskie | Płockie | Wałbrzyskie | ||
| Poznańskie | ||||
| Radomskie | ||||
| Siedleckie | ||||
| Sieradzkie | ||||
| Skierniewickie | ||||
| Tarnobrzeskie | ||||
| Tarnowskie | ||||
| Toruńskie | ||||
| Włocławskie | ||||
| Zamojskie |
rezultatów badawczych w obydwu metodach. Metoda różnic przeciętnych Czekanowskiego dość wyraźnie wyodrębniła w osobną grupę województwo stołeczne warszawskie i radomskie, jako mało podobne do innych województw. Poza tymi oraz innymi zupełnie drobnymi zmianami, grupowanie województw w rejony podobne do siebie jest wyjątkowo zbieżne w obydwu zastosowanych metodach, co ilustrują załączone tabele oraz mapka.
Przeprowadzona rejonizacja warunków pszczelarstwa w Polsce pozwoliła na wyodrębnienie grup województw, które cechują się określonym podobieństwem w tym zakresie. Jest sprawą zrozumiałą, że warunki
Mapka 1

Źródło: Przeliczenia na podstawie danych Rocznika Statystycznego Województw 1983, GUS, Warszawa.
Uwaga: jednolite znaki oznaczają podobieństwo województw.
strona 115pszczelarstwa różnicują się także bardzo silnie w ramach każdego z województw. Podobieństwo dwóch województw do siebie nie oznacza bynajmniej, że warunki te zbliżone są również w dwóch dowolnie wybranych gminach. Różnice w bazie pożytkowej mogą być bardzo silne nawet między wioskami należącymi do jednego województwa.
Ponadto przedstawiona rejonizacja nie uwzględnia wpływu warunków atmosferycznych, które w dużej mierze decydują o wydajności miodowej pasiek. Ujęcie tego czynnika jest wyjątkowo trudne ze względu na jego zmienność w czasie i małą wymierność. Dokonane obliczenia pozwoliły jednak na uzyskanie ogólnej orientacji co do przestrzennego zróżnicowania warunków do rozwoju pszczelarstwa na terenie naszego kraju.
Zastosowane metody mogą być również przydatne w celu dokonania rejonizacji jednostek mniejszych niż województwa. Obliczenia takie można łatwo wykonać w przekroju gmin, co dostarczy już bardziej szczegółowych informacji o pożytkach w ujęciu przestrzennym. Ponadto metody te można zastosować dla każdego z województw, gdzie rejonizacja może być przeprowadzona w odniesieniu do gmin a nawet wiosek. Pozwoliłoby to na ustalenie rejonów do siebie podobnych pod względem pożytków pszczelich w szczegółowym przekroju przestrzennym.
Znajomość skali podobieństw w zakresie bazy pożytkowej może mieć praktyczne znaczenie w rozwiązywaniu aktualnych problemów pszczelarstwa. Warto tutaj wskazać na przydatność w rozstrzyganiu złożonych i kontrowersyjnych zagadnień związanych z wytruciami i chorobami pszczół Porównanie wydajności miodowej pasiek w poszczególnych rejonach ułatwiałoby szacowanie szkód i przyznawanie odszkodowań pasiekom wytrutym lub zapowietrzonym.
Informacje o podobieństwie bazy pożytkowej w przestrzeni mogą być także przydatne przy planowaniu wędrówek z pszczołami, zwłaszcza w obrębie danego województwa.
LITERATURA
Gaczek W. M., Hełpa M., Kasprzyk A. (1980) — Niehierarchiczna analiza skupień — nowa metoda klasyfikacji zjawisk społeczno-gospodarczych, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, zeszyt 2:143—162.
Gaczek W. M., Kasprzyk A. (1982) — Pakiet programowy niehierachicznej analizy skupień w badaniach struktury zjawisk, Zeszyty Naukowe AE, zeszyt 100:71—86.
Podolec B., Zając K. (1978) — Ekonometryczne metody ustalania rejonów konsumpcji, Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne.
Rocznik Statystyczny Województw (1983), GUS.
Rutkowski T. (1982) — Metody taksonometryczne w badaniach regionalnych, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, zeszyt 2:147—156.
strona 116РАЙОНИРОВАНИЕ УСЛОВИЙ РАЗВИТИЯ ПЧЕЛОВОДСТВА В ПОЛЬШЕ
Г. Мрук
Резюме
В работе применено метод средних разниц Чекановского и метод неиерархического анализа скоплений для проведения районирования условий развития пчеловодства в Польше. На основании принятых семи типологических свойств, выделено шесть групп воеводств, подобных друг на друга по отношению к выступающим взяточным условиям.
DIFFERENTIATION OF THE DEVELOPMENT CONDITIONS OF BEEKEEPING IN POLAND
H. Mruk
Summary
In the paper Czekanowski’s average differences method was applied for determination of conditions for development of beekeeping in Poland. On the basis of seven typical features there were separated six groups of regions with similar beekeeping conditions.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 112, tab. 1: „zastosowaniumetody” → zastosowaniu metody
- s. 112, tab. 1: „Przemyslkie” → Przemyskie
- s. 113, tab. 2: „Skupsko i4″ → Skupisko 4
- s. 113, tab. 2, Skupisko 1, ostatni wiersz: „Zamojskie” → Zielonogórskie
- s. 115, literatura: „niehierachicznej” → niehierarchicznej
