WPŁYW CHŁODNICZEGO PRZECHOWYWANIA NA JAKOŚĆ MLECZKA PSZCZELEGO
tekst: Mirosław Fik, Bożena Firek, Anna Leszczyńska-Fik, Ryszard Macura, Krzysztof Surówka
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXVI, 1992 — Mirosław Fik, Bożena Firek, Anna Leszczyńska-Fik, Ryszard Macura, Krzysztof Surówka
strona 91PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXVI 1992
Mirosław Fik, Bożena Firek, Anna Leszczyńska-Fik, Ryszard Macura, Krzysztof Surówka
Katedra Chłodnictwa i Inżynierii Przemysłu Spożywczego AR ul. Podłużna 3, 30-239 Kraków-Chełm
Streszczenie
Badano wpływ przechowywania w temp. 2-4°C na jakość mleczka pszczelego. Do oceny jakości stosowano analizy fizykochemiczne, organoleptyczne i badanie właściwości oddziaływania antybakteryjnego. Stwierdzono, że produkt ten charakteryzuje się dużą trwałością przechowalniczą i zachowuje dobrą jakość w warunkach chłodniczych. Podczas rocznego składowania nie odnotowano w nim istotnych zmian pH, składu aminokwasowego białek, zawartości białka i cukrów redukujących, cech sensorycznych i właściwości antyseptycznych. Niewielkie zmiany dotyczyły jedynie spadku kwasowości ogólnej i zawartości tiaminy oraz wzrostu ilości azotu aminowego i substancji nierozpuszczalnych w 0,1 M roztworze NaCl. Stąd mleczko pszczele można przez co najmniej kilka miesięcy składować w temperaturach chłodniczych bliskich 0°C bez konieczności jego liofilizacji bezpośrednio po pozyskaniu.
Słowa kluczowe: mleczko pszczele, schładzanie, przechowywanie, jakość.
WPROWADZENIE
Zastosowanie mleczka pszczelego jako produktu odżywczo-leczniczego datuje się od dawna. Znane jest jego korzystne oddziaływanie w leczeniu szeregu dolegliwości, jak anemia, żółtaczka, amnezja, neurastenia, ogólne słabienie, choroby nerek, wątroby i żołądka, a także stwardnienie rozsiane (Łudianskij 1986). Przyjmuje się, że wpływa ono na dobre samopoczucie, przemianę materii i ma silne właściwości bakteriobójcze. Mleczko jest produkowane i stosowane w szeregu krajach, a głównym jego producentem i eksporterem światowym są Chiny (Wen-Cheng 1989). Również w Polsce jest ono pozyskiwane i rozprowadzane w postaci liofilizowanej lub w połączeniu z miodem i innymi składnikami żywnościowymi.
Już chociażby ten pobieżny przegląd tak wielostronnych i korzystnych oddziaływań mleczka pszczelego na organizm człowieka niezbicie wskazuje, że muszą one wynikać z jego niezmiernie bogatego i różnorodnego składu chemicznego, co zresztą potwierdziło wielu autorów (Kinoshita i Shuel 1975, Król 1981, 1982, 1983, Król i Bornus 1982, Lercker i inni 1984, Wachonina i inni 1986, Wojtacki 1988). Z podstawowych składników stwierdzono w nim 55-70% wody, 11-18% białka, 1,73-5,68% tłuszczu i 8,94-18% węglowodanów. Jest ono także stosunkowo zasobne w witaminy, przede wszystkim z grupy B, wśród których B₁ stanowi 1,2-18 μg w gramie świeżego produktu, B₂ 6-28 μg, B₆ 2,2-50 μg i B₁₂ 0,49-150 μg. Ponadto w mleczku występuje inozytol, kwas pantotenowy, witamina PP,
strona 92biotyna, kwas foliowy, a w ilościach śladowych witaminy A, D, E i C. Na jego wartość odżywczo-leczniczą wpływa też zawartość mikro- i makroelementów. Najwięcej bywa w nim fosforu i siarki, a wiele innych pierwiastków występuje w ilościach śladowych. Należą do nich między innymi żelazo, mangan, nikiel, krzem, miedź, cynk, kobalt, chrom, bizmut, arsen, a nawet złoto, czyli na ogół wszystko to, co znajduje się w pyłkach kwiatowych. Ogólnie uważa się, iż produkt ten może zawierać od 7 do 28 składników mineralnych. Liczba wykrywanych w mleczku pszczelim pierwiastków jest w zasadzie dosyć zmienna i zależy zarówno od stosowanych metod do ich oznaczania, jak i rodzaju spożywanego przez pszczoły pyłku oraz w pewnym stopniu może być uzależniona od rasy pszczół. Oprócz wymienionych składników w produkcie tym zawartych jest wiele kwasów, enzymów i innych substancji chemicznych, które uzupełniając się wzajemnie dają lepszy efekt końcowy w swoim oddziaływaniu na organizm ludzki.
Przedstawiona charakterystyka wartości odżywczo-leczniczej mleczka pszczelego w połączeniu z występującym na nie zapotrzebowaniem sprawiają, że w dalszym ciągu interesuje się nim medycyna, przemysł i nauka. Metody ekonomicznego pozyskiwania tego produktu zostały już w dostatecznym stopniu opracowane, natomiast nadal jest niewiele danych na temat jego trwałości podczas przechowywania. Stąd celem niniejszej pracy była ocena zmian jakościowych mleczka podczas składowania chłodniczego.
MATERIAŁ I METODY
Materiałem do badań było świeże mleczko pszczele otrzymane z pasiek w Andrychowie, Brennej, Porąbce i Wadowicach w 1984 r. Skład wyjściowy produktu uśredniono przez wymieszanie mleczka z wyżej wymienionych źródeł w jednakowych stosunkach objętościowych. Tak przygotowany materiał przechowywano bez dostępu światła w temp. 2-4°C po uprzednim zapakowaniu w hermetycznie zamykane opakowania szklane i oceniano jego jakość na podstawie analiz fizykochemicznych i oddziaływania bakteriostatycznego na testowe szczepy mikroorganizmów.
Kwasowość ogólną, pH, liczbę formolową oraz zawartość białka ogólnego, wody, cukrów redukujących i substancji nierozpuszczalnych w 0,1 M roztworze NaCl oznaczano ogólnie znanymi metodami analitycznymi według BN-78/9161-03. Azot aminowy oznaczano metodą Pope’a i Stevensa w modyfikacji własnej (Fik i Surówka 1984), zawartość aminokwasów w białku na automatycznym analizatorze AAA 881 produkcji czeskiej po uprzedniej hydrolizie kwaśnej, a zawartość witaminy B₁ metodą fluorometryczną (Ładoński i Gospodarek 1986). Rozdział elektroforetyczny białek na żelu poliakrylamidowym przeprowadzono metodą opisaną przez Davisa (1964) stosując słupki z 7,5% żelu poliakrylamidowego o wymiarach 0,5 x 6,5 cm w buforze glicynowym o pH 8,3 i przy natężeniu prądu stałego 3 mA na słupek żelu w temperaturze pokojowej. Elektroforezie poddano 100 μg białka. Słupki po elektroforezie umieszczano na 1 godzinę w 1% roztworze czerni amidowej, a następnie ich tło elektroforetycznie odbarwiano w 7% kwasie octowym. Z kolei poddano je pomiarom densytometrycznym określając procentowy udział poszczególnych frakcji białkowych w całości rozdzielonego białka.
strona 93Analizy mikrobiologiczne dotyczyły oceny bakteriostatycznego oddziaływania mleczka pszczelego na szczepy Escherichia coli i Staphylococcus aureus 606. Polegały one na wyznaczeniu krzywych wzrostu tych mikroorganizmów w płynnych podłożach bulionowych zawierających różne stężenia mleczka. W tym celu przygotowane w jałowych warunkach porcje po 20 cm³ bulionów z zawartością 0; 0,1; 1; 2 i 10% mleczka pszczelego inokulowano 24-godzinnymi hodowlami szczepów testowych (po 1 cm³ rozcieńczenia 10⁴). Próby inkubowano w temp. 37°C wykonując w odstępach 2-godzinnych posiewy ilościowe na zwykłe podłoże agarowe. Analizy przeprowadzono na mleczku pszczelim świeżym i przechowywanym.
WYNIKI I DYSKUSJA
Wstępne analizy podstawowego składu chemicznego świeżego mleczka pszczelego wykazały, że zawiera ono 13,90% białka ogólnego, 1,28 mg/cm³ azotu aminowego, 0,75% popiołu, 65,40% wody, 7,24% cukrów redukujących i 2,20% substancji nierozpuszczalnych w 0,1 M roztworze NaCl. Jego kwasowość ogólna wynosiła 42,2 cm³ 1 M NaOH/100 g, pH 3,65, a liczba formolowa 11,4. Odnotowano również, iż występuje w nim 16,90% węgla, 9,25% wodoru, 2,22% azotu, 0,14% siarki i że jest ono cennym źródłem fosforu, potasu oraz magnezu, a także żelaza, cynku, manganu, miedzi i boru (Tab. 1).
Tabela 1 Zawartość niektórych składników mineralnych w mleczku pszczelim The content of some mineral substances in royal jelly
| P | K | Ca | Mg | Na | Mn | Zn | Fe | B | Cu |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| % | ° | mg/kg | |||||||
| 0,62 | 0,30 | 0,01 | 0,06 | 0,04 | 1,5 | 24,0 | 16,0 | 1,5 | 5,0 |
Przedstawione wyniki wskazują, że skład badanego produktu nie odbiegał w zasadzie od podanego w literaturze.
Nie stwierdzono istotnych zmian oznaczanych składników chemicznych podczas składowania mleczka pszczelego w temp. 2-4°C (Tab. 2), co świadczy o dużej jego trwałości w tych warunkach przechowywania.
Po upływie 6 miesięcy w badanym produkcie wystąpił jedynie niewielki wzrost substancji nierozpuszczalnych w 0,1 M NaCl, a po 12 miesiącach nieznaczny przyrost azotu aminowego. Zmiany tego ostatniego nie korelowały jednak ze zmianami liczby formolowej, która pomimo pewnych wahań nie wykazywała zasadniczo tendencji wzrostowej. Przyczyną tego są przypuszczalnie różnice w czułości stosowanych metod do ich oznaczania. W niewielkim stopniu zmieniała się też kwasowość ogólna. Zawartość pozostałych składników, tj. białka ogólnego, cukrów redukujących i wody,
strona 94Tabela 2 Zmiany chemiczne mleczka pszczelego podczas przechowywania w temp. 2-4°C Chemical changes of royal jelly storage at 2-4°C
| Czas składowania (mies.) / Storage time (mo.) | Białko ogólne (%) / Total protein (%) | Woda (%) / Water (%) | pH / pH | Cukry redukujące (%) / Reducing sugars (%) | Substancje nierozp. (%) / Insoluble matter (%) | Azot aminowy (mg/cm³) / Amino nitrogen (mg/cm³) | Kwasowość ogólna (cm³ 1M NaOH/100g) / Total acidity (cm³ 1M NaOH/100g) | Liczba formolowa / Formaldehyde value |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 0 | 13,90 | 65,4 | 3,65 | 7,24 | 2,20 | 1,28 | 42,2 | 11,4 |
| 2 | 13,90 | 65,8 | 3,70 | 7,22 | 2,25 | 1,31 | 42,1 | 12,2 |
| 4 | 13,80 | 65,2 | 3,70 | 7,20 | 2,25 | 1,30 | 39,6 | 12,8 |
| 6 | 13,65 | 65,8 | 3,75 | 7,22 | 3,35 | 1,31 | 39,5 | 13,0 |
| 8 | 13,55 | 65,2 | 3,70 | 7,24 | 3,30 | 1,35 | 39,6 | 12,1 |
| 10 | 13,40 | 65,4 | 3,70 | 7,22 | 3,40 | 1,33 | 40,8 | 12,0 |
| 12 | 13,40 | 65,5 | 3,75 | 7,20 | 3,46 | 1,86 | 41,5 | 12,6 |
była praktycznie stała przez cały okres przechowywania. Nie ulegały zmianom również pH mleczka oraz podstawowe jego cechy organoleptyczne (smak, zapach, barwa i wygląd ogólny).
W badaniach własnych wykazano, że białko mleczka pszczelego jest bogatym źródłem wielu aminokwasów endogennych, egzogennych i względnie egzogennych, w tym szczególnie (szereg malejący) kwasu asparaginowego i glutaminowego, lizyny, leucyny, waliny, fenyloalaniny, proliny, seryny, izoleucyny, treoniny i argininy (Tab. 3).
Tabela 3 Zmiany procentowej zawartości aminokwasów w białku mleczka pszczelego podczas przechowywania w temp. 2-4°C Effect of storage time at 2-4°C on percentage composition of amino acids in royal jelly protein
| Aminokwasy / Amino acids | Czas przechowywania (miesiące) / Storage time (months): 0 | Czas przechowywania (miesiące) / Storage time (months): 6 | Czas przechowywania (miesiące) / Storage time (months): 12 |
|---|---|---|---|
| Lys | 9,00 | 8,94 | 8,97 |
| His | 2,57 | 2,53 | 2,54 |
| Arg | 4,63 | 4,67 | 4,59 |
| Asp | 17,00 | 16,95 | 17,03 |
| Thr | 4,71 | 4,72 | 4,75 |
| Ser | 5,49 | 5,41 | 5,42 |
| Glu | 11,35 | 11,40 | 11,33 |
| Pro | 5,52 | 5,57 | 5,50 |
| Gly | 3,30 | 3,34 | 3,29 |
| Ala | 3,50 | 3,55 | 3,54 |
| Val | 6,02 | 6,07 | 6,05 |
| Met | 4,10 | 4,08 | 4,07 |
| Ile | 4,93 | 4,97 | 4,96 |
| Leu | 8,28 | 8,24 | 8,30 |
| Tyr | 4,04 | 4,03 | 4,02 |
| Phe | 5,56 | 5,50 | 5,57 |
Ogólnie stwierdzono w nim zawartość 16 aminokwasów, przy czym w zdecydowanie największej ilości występował kwas asparaginowy, a w najmniejszej histydyna. Wyniki składu aminokwasowego białka badanego produktu, poza pewnymi wyjątkami, są na ogół zbliżone do podanych przez Król i Bornusa (1982), a na występujące różnice ilościowe mogły mieć wpływ przede wszystkim różne lata produkcji mleczka. Przypuszczalnie pewne znaczenie ma tutaj również fakt, że badane materiały pochodziły od różnych producentów, rozmaitych ras pszczół itp. Nie stwierdzono aby roczne przechowywanie mleczka pszczelego w temp. 2-4°C spowodowało istotne zmiany ilościowe poszczególnych aminokwasów. Można wobec tego z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że wymienione substancje charakteryzują się w tym produkcie znaczną stabilnością w warunkach chłodniczego składowania i jeśli nawet mają miejsce pewne ich przemiany, to są one niewielkie i trudne do zarejestrowania.
strona 96Potwierdzeniem znacznej trwałości substancji białkowych przechowywanego mleczka są też wyniki ich analizy elektroforetycznej na żelu poliakrylamidowym. Stwierdzone w produkcie świeżym cztery frakcje białkowe zachowywały się przez cały okres jego składowania, a pomiary densytometryczne nie wykazały ich znaczących zmian ilościowych (Ryc. 1, Tab. 4).

Tabela 4 Wpływ rocznego przechowywania w temp. 2-4°C na procentową zawartość różnych frakcji w całkowitej ilości białka mleczka pszczelego Effect of one year storage at 2-4°C on percentage content of various fraction in total amount of royal jelly protein
| Frakcje / Fractions | Okres przechowywania (miesiące) / Storage time (months): 0 | Okres przechowywania (miesiące) / Storage time (months): 12 |
|---|---|---|
| I | 20,91 | 21,44 |
| II | 39,70 | 39,79 |
| III | 21,85 | 20,92 |
| IV | 17,54 | 17,86 |
Największy udział w białku stanowiła frakcja II, a najmniejszy frakcja IV; frakcje I i III były zbliżone pod względem wielkości. Należy w tym miejscu podkreślić, że ilość otrzymanych frakcji była stosunkowo nieduża, gdyż do rozdziału zastosowano metodę elektroforezy PAGE, a nie elektroforezę SDS-PAGE. Przy pomocy tej ostatniej możliwy jest rozdział substancji białkowych mleczka pszczelego na znacznie więcej frakcji (Yatsunami i inni 1987). Według Vittka i Zeniska, cytat za Król (1981), dużą część białek mleczka stanowią albuminy i gamma-globuliny. Na podstawie zachowania się ich podczas elektroforezy można wstępnie przyjąć, że znajdująca się najbliżej anody frakcja I jest białkiem z grupy albumin, a pozostałe trzy frakcje zlokalizowane przy katodzie należą do globulin. Jednak dokładna ich charakterystyka wymaga dalszych szczegółowych badań.
Na dobrą jakość i dużą trwałość składowanego mleczka wskazują także wyniki oznaczeń tiaminy (Tab. 5).
Tabela 5 Zmiany zawartości tiaminy podczas przechowywania mleczka pszczelego w temperaturze 2-4°C Thiamine content in royal jelly during storage at 2-4°C
| Okres przechow. (mies.) / Storage time (months) | 0 | 2 | 4 | 6 | 8 | 10 | 12 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Zawartość tiaminy (Vμg/g) / Thiamine content (Vμg/g) | 17,8 | 17,8 | 17,4 | 17,2 | 16,9 | 16,9 | 16,3 |
Podczas przechowywania miał miejsce jedynie nieznaczny spadek jej zawartości, który po upływie 6 miesięcy wyniósł około 4%, a po roku nie przekroczył 9%. Można zatem przypuszczać, że podobnie zachowywać się powinny i inne witaminy z grupy B.
Brak zmian podstawowych cech organoleptycznych oraz znaczna trwałość aminokwasów, substancji białkowych i witaminy B₁ w składowanym mleczku pszczelim nie może jednak stanowić gwarancji, że i inne składniki tego produktu
strona 98zachowują się podobnie. Wachonina i inni (1986) wykazali na przykład brak stabilności nienasyconych kwasów tłuszczowych podczas chłodniczego przechowywania mleczka, co według nich może prowadzić do utraty specyficznych właściwości biologicznych produktu.
Spośród charakterystycznych i ważnych cech mleczka pszczelego wymienia się często jego oddziaływanie antybakteryjne. Jednakże zagadnienie to nie zostało dotychczas wyraźnie udokumentowane w literaturze naukowej. Stąd w pracy podjęto się również oceny tej właściwości produktu świeżego oraz przechowywanego. W wyniku przeprowadzonych analiz mikrobiologicznych stwierdzono duże oddziaływanie bakteriostatyczne mleczka na badane szczepy Escherichia coli i Staphylococcus aureus 606 (Ryc. 2-3).


Już zawartość 0,1% mleczka w bulionie wzrostowym powodowała przedłużenie fazy zahamowania wzrostu i nieco wolniejsze rozmnażanie się tych bakterii. Przy 1% jego udziale w podłożu wzrost drobnoustrojów był wyraźnie zwolniony i po 8 godzinach inkubacji E. coli osiągnęła liczebność 10⁷/cm³, podczas gdy w próbie kontrolnej przekroczyła 10⁹/cm³ (Ryc. 2). Różnica ta była jeszcze bardziej widoczna w odniesieniu do szczepu S. aureus 606 (Ryc. 3). Mleczko w stężeniu 2% całkowicie hamowało rozmnażanie się analizowanych szczepów bakteryjnych. Następstwem niszczenia tych bakterii w bulionie z zawartością 10% mleczka było ich szybkie wymieranie, co praktycznie wyrażało się brakiem obecności zdolnych do życia komórek po 2 godzinach inkubacji. Analizy produktu po rocznym składowaniu w warunkach chłodniczych nie wskazywały na utratę jego właściwości antybakteryjnego oddziaływania.
strona 100WNIOSKI
Z przeprowadzonych badań wynika, że składowane w temp. 2-4°C mleczko pszczele charakteryzuje się dużą trwałością przechowalniczą i zachowuje dobrą jakość. Stąd z powodzeniem można je przechowywać przez co najmniej kilka miesięcy w dodatnich temperaturach chłodniczych zbliżonych do 0°C bez konieczności liofilizacji bezpośrednio po pozyskaniu. Przeprowadzając niektóre analizy podczas dłuższego składowania zauważono, iż nawet po dwóch latach zmiany jakościowe mleczka były stosunkowo niewielkie i nie traciło ono swoich właściwości antyseptycznych.
LITERATURA
Davis G. (1964) – Disc electrophoresis. II. Method and application to human serum proteins. Ann.N.Y.Acad.Sci. 121:404-427
Fik M., Surówka K. (1984) – Adaptation of Pope and Stevens method for determination of the amino nitrogen content in certain raw materials and animal products. Nahrung 28(8):883-887
Kinoshita G., Shuel R. W. (1975) – Mode of action of royal jelly in honeybee development. X. Some aspects of lipid nutrition. Can.J.Zool. 53:311-319
Król A. (1981) – Frakcje białkowe w mleczku pszczół różnych ras. Pszczeln.Zesz.Nauk. 25:165-172
Król A. (1982) – Aminokwasy w mleczku pszczelim. Pszczelarstwo 11:2-3
Król A. (1983) – Wpływ rodzaju spożywanego przez pszczoły pyłku na zawartość ważniejszych składników mineralnych w mleczku pszczelim różnych ras pszczół. Pszczeln.Zesz.Nauk. 27:33-40
Król A., Bornus L. (1982) – Aminokwasy w mleczku pszczelim czterech ras pszczół. Pszczeln.Zesz.Nauk. 26:35-42
Lercker G., Vecchi M. A., Sabatini A. G., Nanetti A. (1984) – Analytical chemical quality control of royal jelly. Riv.Merced. 23:83-95
Ładoński W., Gospodarek T. (1986) – Podstawowe metody analityczne produktów żywnościowych. PWN, Warszawa-Wrocław, s. 220-221
Łudianskij E. A. (1986) – Apiterapija rassiejanowo sklieroza. Pczełowodstwo 9:28-29
Wachonina T. W., Lewina L. P., Pokrowskij S. A. (1986) – Kaczestwo matocznowo mołoczka. Pczełowodstwo 8:26-28
Wen-Cheng H. (1989) – Technical development on royal jelly production. Apiacta 24:39-43
Wojtacki M. (1988) – Produkty pszczele i prztwory miodowe. PWRiL, Warszawa.
Yatsunami K., Miwa S., Echigo T. (1987) – Studies on proteins in royal jelly by SDS polyacrylamide gel electrophoresis. Bull.Fac.Agric.Tamagawa Univ. 27:31-40
EFFECT OF REFRIGERATED STORAGE ON THE QUALITY OF ROYAL JELLY
Mirosław Fik, Bożena Firek, Anna Leszczyńska-Fik, Ryszard Macura, Krzysztof Surówka
Summary
The subject of the study was the fresh royal yelly obtained from a few apiaries in the Bielsko Province in 1984. The material was mixed in equal volume proportions and stored at 2-4°C in darkness, in air-tight glass containers. The quality of stored product was evaluated taking into account following analysis: total acidity, pH, formaldehyde value, protein electrophoresis on polyacrylamide gel and contents of total proteins, amino acids, amino nitrogen, reducing sugars, thiamine, water and insoluble matter in 0,1 M solution of NaCl. The evaluation of its basic sensorial characteristics has been carried out simultaneously, as well as, the bacteriostatic influence of the royal yelly on strains of Escherichia coli and Staphylococcus aureus 606 has been studied.
strona 101It was shown that a high storage stability characterized the royal yelly stored at 2-4°C and the product kept good quality. Any essential changes in its amino acids, protein substances and reducing sugars composition were observed during one year’s storage. Basic organoleptic features and pH value did not change too. Only slight decrease of total acidity and increase of the insoluble matter was observed in stored royal yelly. After the year amino nitrogen shown a slight increase and thiamine content decreased a little, not exceeding 9%. The inhibition by the product of tested bacteria strains was almost at the same level during storage. Generally, the results indicate that the royal yelly may be stored for at least few months in plus refrigerated temperatures (about 0°C) and its lyophilization immediately after receiving from apiaries is not necessary.
Keywords: royal jelly, refrigeration, storage, quality.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 100, literatura: „prztwory” → przetwory
- s. 100, streszczenie, 2×: „royal yelly” → royal jelly
- s. 101, streszczenie, 3×: „royal yelly” → royal jelly
