MOŻLIWOŚCI PRODUKCYJNE WOSKU I BUDOWA PLASTRÓW PRZEZ PSZCZOŁY TRZECH RAS

tekst: Wojciech Skowronek

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XX, 1976 — Wojciech Skowronek

strona 85

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XX 1976

Wojciech Skowronek

Oddział Pszczelnictwa IS

WSTĘP

Wosk pszczeli jest po miodzie najważniejszym produktem wytwarzanym przez pszczołę. Znajduje on jako surowiec szerokie zastosowanie w różnych gałęziach przemysłu, ale największa część zużywana jest do produkcji węży. Poziom jego produkcji w kraju nie jest zadowalający. Na przeszkodzie w intensyfikacji produkcji wosku stoi między innymi fakt braku dokładniejszego rozeznania w możliwościach produkcyjnych pszczół wosku w ogóle, w tym także produkcji wosku przez różne rasy i linie pszczół. Poznanie takie pozwoliłoby na selekcję pszczół odznaczających się wyższymi możliwościami produkcyjnymi wosku. Produkcja wosku, jako drugorzędnego produktu pszczół, rzadko bywa przedmiotem selekcji. Istnieje jednak wiele danych świadczących o powiązaniu proukcji wosku z wysokością produkcji miodu. Wybrane więc pszczoły o dużych możliwościach produkcji wosku powinny się także charakteryzować wysoką produkcją miodu.

Celem pracy było określenie możliwości produkcyjnych wosku w rodzinach pszczelich oraz poznanie gospodarki woskiem w ulu przez pszczoły trzech ras: środkowoeuropejskiej, kraińskiej i kaukaskiej.

PRZEGLĄD LITERATURY

Wosk jest wydzieliną gruczołów woskowych znajdujących się na odwłokowych sternitach pszczół robotnic. Rozwój tych gruczołów i ich funkcjonowanie zostało dokładnie poznane (Rösch 1927, Freudenstein

strona 86

1961, Boehm 1965), opisywano również rozwój gruczołów u różnych ras pszczół (Bozina 1960, 1961 i Skowronek 1973).

Badania nad produkcją wosku w rodzinach pszczelich dotyczyły metod podnoszenia wydajności woskowej rodzin (Florea, Malain 1961), potrzeb pokarmowych i zużycia pokarmu na produkcję wosku (Whitecomb 1946, Goetze i Bessling 1959, Weiss 1965) oraz czynników wpływających na wydzielanie i produkcję wosku w rodzinie (Taranow 1959a, Freudenstein 1961, Darchen 1970).

Porównania produkcji wosku przez pszczoły różnych ras prowadzono głównie w Związku Radzieckim. W badaniach Cwietkowej (1951) i Boziny (1960) najwyższą produkcją wosku charakteryzowały się pszczoły włoskie, które dawały więcej wosku niż kaukaskie, środkowoeuropejskie czy kraińskie. Dwuletnie porównanie przeprowadzone przez Strostienko (1971) wykazały wyższość pszczół kraińskich nad kaukaskimi, środkowoeuropejskimi i dalekowschodnimi.

Spośród problemów związanych z budową plastrów najwięcej uwagi poświęcono zagadnieniu wykorzystania wosku poddanego rodzinie w postaci węzy oraz ilości wosku dodatkowego przez pszczoły do węzy. Zgryzanie przez pszczoły wosku z węzy i wykorzystanie go do budowy plastrów wykazane zostało w wielu pracach (Bojarczuk 1960, Meyer i Urlich 1952, Skowronek, Gromisz 1975).

Powszechne przekonanie pszczelarzy praktyków, że pszczoły dodają podczas budowy plastra drugie tyle wosku w stosunku do znajdującego się w węzie nie znajduje potwierdzenia w badaniach. Według Kettnera (1959) do plastrów normalnej grubości pszczoły dokładały 2,6 g wosku na 1 dm2, co daje udział w plastrze wosku dołożonego w granicach 25—30%. W badaniach Gromisza i Zalewskiego (1964) udział w plastrze wosku dołożonego przez pszczoły wahał się od 19,0 do 41,4% i zależał od grubości poddanej węzy i siły rodziny.

MATERIAŁ I METODA

Badania prowadzono w Oddziale Pszczelnictwa IS w latach 1970 oraz 1973 i 1974. Do porównań brano młode, 0—5 dniowe pszczoły robotnice trzech ras: środkowoeuropejskiej (określanej dalej jako krajowa), kraińskiej i kaukaskiej. Z pszczół tych tworzono małe rodzinki, składające się ze 140—270 g pszczół i wraz z matką osadzano na 2 ramkach z węza w ulikach Szymankiewicza. Ciężar pszczół w rodzince określano z dokładnością do 5 g a wahania w ciężarze utworzonych rodzinek w poszczególnych latach nie były większe jak 60 g.

W pierwszych dwóch latach poddawano rodzinkom matki sztucznie unasienione, nie czerwiące, natomiast w roku 1974 poddano matki młode nieunasienione, które unasieniały się i rozpoczynały czerwienienie w rodzinkach.

strona 87

Doświadczenie prowadzono w miesiącach czerwcu i lipcu. Osadzonym w ulikach rodzinkom starano się stworzyć optymalne warunki do produkcji wosku. Pszczoły podkarmiano syropem cukrowym podawanym bez ograniczeń. W czasie wygryzania się doświadczalnych pszczół w izolatorach w ulach oraz w początkowym okresie przebywania w ulikach pszczołom dawano ciasto miodowo-pyłkowe. Rodzinki trzymane były w miarę ciasno, zwracano jednak uwagę, aby zawsze miały wolną przestrzeń do budowy. Po zabudowaniu poddanych na początku ramek z węza poddawano następne z paskami węzy. Cała węza przed poddaniem była dokładnie ważona. Doświadczenie kontynuowano do momentu, gdy pierwsze wychowane w rodzinkach pszczoły wchodziły w okres produkcji wosku, a więc osiągały wiek około 5 dni. W poszczególnych latach trwało to około 30 dni. Taki sposób postępowania gwarantował, że cała produkcja wosku pochodziła od jednego pokolenia pszczół.

Z chwilą kończenia doświadczenia zabierano z ulików wszystkie odbudowane plastry, wstawiano je do uli w izolatorach do wygryzienia się czerwiu a następnie osuszano. Z osuszonych plastrów ekstrahowano benzenem w aparacie Soxhleta zawarty w nich wosk i obliczano ilość dołożonego przez pszczoły wosku. W roku 1973 dodatkowo mierzono za pomocą planimetru powierzchnie odbudowanych plastrów, natomiast w roku 1974 mierzono oddzielnie powierzchnie plastrów: 1) przeznaczone na magazyn miodowy, 2) powierzchnie zaczerwione i 3) znajdujące się poniżej czerwiu. Oddzielnie określano też w tych częściach zawartość wosku. Otrzymane wyniki poddano prostej analizie statystycznej.

WYNIKI

Uzyskany z z rodzinek wosk wyprodukowany został przez pszczoły w wieku od 5 do 35 dni. Okres produkcji woskowej pszczół w warunkach normalnej rodziny trawa od wieku 5 do około 25 dnin. Można więc z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że pszczoły w doświadczeniu naszym dały maksymalną ilość wosku, na jaką je w stworzonych warunkach było stać.

Porównanie produkcji wosku przez pszczoły różnych ras i w różnych latach najlepiej jest przeprowadzić po przeliczeniu uzyskanej produkcji na 10 g pszczół w rodzinie. Stosunkowo nieduże wahania w sile rodzinek w poszczególnych latach upoważniają do takiego postępowania.

We wszystkich trzech latach doświadczenia przeciętnie najwięcej wosku uzyskiwano od pszczół kaukaskich, najmniej od krajowych, a pszczoły kraińskie zawsze zajmowały pośrednie miejsce (tab. 1). Średnie za cały okres różnią się między sobą wyraźnie, różnice te nie są jednak istotne. W kolejnych latach badań produkcja wosku wszystkich trzech badanych ras przeliczona na 10 g pszczół wynosiła odpowiednio: 1,72 g, 4,17 g

strona 88

Tabela I Produkcja wosku przez pszczoły trzech ras Wax production by bees of three races

Rasa / Race Rok / Year Liczba rodzin / No. nucleuses Średnia wielkość rodziny g / Average size of nucleus (g) Produkcja wosku w 1 rodz. g / Wax production per nucleus (g) Produkcja wosku na 10 g pszczół / Wax production per 10 g of bees: średnia / mean Produkcja wosku na 10 g pszczół / Wax production per 10 g of bees: od — do / from — to
Środkowoeuropejska / Centraleuropean 1970 3 175 23,9 1,39 0,99—1,83
1973 3 205 59,0 2,85 1,20—4,41
1974 7 245 91,7 3,68 1,00—5,76
x̄ 230 68,5 2,95 0,99—5,76
Kraińska / Carniolan 1970 3 185 29,7 1,62 1,61—1,64
1973 4 165 61,0 3,73 3,25—4,38
1974 6 215 80,4 3,76 1,21—4,52
x̄ 193 62,8 3,25 1,21—4,38
Kaukaska / Caucasian 1970 3 145 31,7 2,14 2,06—2,31
1973 4 200 111,9 5,57 4,52—7,64
1974 5 225 86,3 3,91 2,16—4,54
x̄ 196 81,2 4,13 2,16—7,64

i 3,77 g. Wahania w produkcji wosku w pojedyńczych rodzinach były znaczne, najmniej wosku — 0,99 g na 10 g pszczół uzyskano w roku 1970 od pszczół krajowych a najwięcej 7,64 od pszczół kaukaskich w roku 1973.

W latach 1973—1974 pszczoły badanych ras odbudowały po około 20 plastrów na węzie oraz wybudowały po 12—16 plastrów na zaczątkach węzy (tab. 2). Najwięcej wosku w jednostce powierzchni stwierdzono w plastrach budowanych przez pszczoły kaukaskie i to zarówno w plastrach budowanych na węzie jak i bez węzy. Najmniej wosku zawierały plastry wybudowane przez pszczoły krajowe. Różnice międzyrasowe w zawartości wosku w obydwu typach plastrów były niewielkie, nieco większe w plastrach budowanych bez węzy, w obu jednak przypadkach nieistotne.

Średnia zawartość wosku, w podawanej rodzinkom węzie, wynosiła 6,9 g na 1 dm2. Pszczoły dokładały więc 4,3—5,0 g wosku do każdego decymetra kwadratowego odbudowanego plastra. W ilości tej zawarty jest także wosk zużyty przez pszczoły na powiększanie powierzchni plastra w stosunku do wymiarów poddanej węzy, bezwzględna więc ilość wosku dokładana do 1 dm2 węzy jest nieco mniejsza.

strona 89

Tabela 2 Zawartość wosku w plastrach budowanych przez pszczoły trzech ras (lata 1973—1974) Containg of wax in combs drawn by bees of three races (years 1973—1974)

Rasa / Race Budowa na węzie / Drawn on foundation: liczba pomiarów / no of measurements Budowa na węzie / Drawn on foundation: wosku w 1 dm2 plastra / wax in 1 dm2 of comb Budowa na węzie / Drawn on foundation: udział wosku dodanego % / wax added by bees % Budowa na zaczątkach węzy / Drawn on strips of foundation: liczba pomiarów / no of measurements Budowa na zaczątkach węzy / Drawn on strips of foundation: wosku w dm2 plastra / wax in i dm2 of comb Powierzchnia odbudowana przez 10 g pszczół w dm2 / Surface built per 10 g of bees
Środkowoeuropejska / Centraleuropean 20 11,19±0,319 40,6 16 8,82±0,180 0,60
Kraińska / Carniolan 19 11,27±0,285 43,2 12 9,67±0,599 0,66
Kaukaska / Caucasian 18 11,92±0,148 47,5 14 9,83±0,430 0,69
x̄ 11,45 43,7 9,40 0,65

Udział wosku dodanego przez pszczoły wynosił w budowanych na węzie plastrach od 40,6% u pszczół krajowych do 47,5% u pszczół kaukaskich (tab. 2). Różnica na korzyść pszczół kaukaskich jest tu jeszcze wyraźniejsza niż przy porównaniu bezwzględnych ilości wosku znajdujących się w jednostce powierzchni plastra, jednak także nieistotna. Średni udział w plastrach wosku wyprodukowanego przez pszczoły wynosił 43,7%. Porównanie średnich zawartości wosku w jednostce powierzchni poddawanej węzy i zawartości wosku w odbudowanym plastrze, daje nieco mniejszy procentowy udział wosku, różnica ta wynika z omawianych wyżej różnic powierzchni plastra w stosunku do piewrzchni węzy.

Pszczoły kaukaskie poza tym, że budowały plastry o nieco większej zawartości wosku w przeliczeniu na 10 g pszczół, wybudowały też największą powierzchnię plastra (tab. 2). Pszczoły krajowe także i pod tym względem wypadły najgorzej, a kraińskie zajęły pośrednie miejsce.

W roku 1974 przeprowadzono dokładniejsze badania odbudowanych plastrów, pozwoliło to na szczegółowszą ich charakterystykę. Oceniano oddzielnie zawartość wosku i grubość plastra w różnych częściach, przyjęto

strona 90

też ostrzejsze kryteria podziału na plastry lub części plastrów budowanych na węzie i bez węzy. Za odbudowane na węzie przyjęto tylko te, których przynajmniej 90% powierzchni znajdowało się na węzie, natomiast za plastry bez węzy uważano te, które najwyżej w 10% budowane były na węzie. Ponieważ we wszystkich ramkach poddawanych rodzinkom znajdowały się przynajmniej paski węzy, stąd w zestawionych w tabeli wynikach (tab. 3) brak jest danych dla górnych części plastrów, budowanych bez węzy a przeznaczonych na magazyn miodowy. Dane w tabeli określają rzeczywisty udział wosku dołożonego przez pszczoły w jednostce powierzchni plastra.

Część plastra przeznaczona na magazyn miodowy była najgrubsza, średnio 26 mm, zawierała w jednostce powierzchni najwięcej wosku, a udział wosku dołożonego przez pszczoły wynosił tu 44,6% i był także największy. Pszczoły dokładały tu około 5,7 g do każdego mm2 węzy. Różnice międzyrasowe były nieznaczne, pszczoły krajowe budowały naj-

Tabela 3 Charakterystyka plastrów budowanych przez pszczoły trzech ras (rok 1974) Character of combs drawn by bees of three races (year 1974)

Rasa pszczół / Race (wiersze) — Część plastra / Part of comb (kolumny) Górna / Top: grubość mm / thikness mm Górna / Top: wosku w 1 dm2 / wax in 1 dm2 Górna / Top: udział wosku dodanego % / wax added by bees % Środkowa / Center: grubość mm / thikness mm Środkowa / Center: wosku w 1 dm2 / wax in 1 dm2 Środkowa / Center: udział wosku dodanego % / wax added by bees % Dolna / Bottom: grubość mm / thikness mm Dolna / Bottom: wosku w 1 dm2 / wax in 1 dm2 Dolna / Bottom: udział wosku dodanego % / wax added by bees %
Środkowoeuropejska a 26,5 12,6 44,2 24,5 11,7 40,4 19,4 10,5 22,5
Centroleuropean b — — — 23,2 7,9 98,2 19,6 7,1 100,4
Kraińska a 25,5 12,5 44,0 24,5 11,4 39,3 17,6 9,1 24,4
Carniolan b — — — 24,1 9,0 95,8 20,1 7,3 100,0
Kaukaska a 26,1 12,7 45,9 24,5 12,0 42,7 15,3 9,1 26,7
Caucasian b — — — 24,0 9,0 98,6 20,6 7,2 100,0
Cała populacja a 26,0 12,6 44,6 24,5 11,7 40,7 18,7 9,6 24,4
Whole population b — — — 23,6 8,5 97,7 20,0 7,2 100,0

a — budowa na węzie drawn on foundation b — budowa bez węzy drawn without foundation

strona 91

grubsze plastry, a największą zawartością wosku i udziałem w nich wosku dołożonego charakteryzowały się plastry budowane przez pszczoły kaukaskie. Najmniej wosku na budowę tych fragmentów plastra zużywały pszczoły kraińskie.

Podane wyżej ilości wosku nie obejmują całości, jaka rzeczywiście w tych częściach plastrów się znajdowała. W przeważającej części znajdował się tutaj miód poszyty, ale podczas osuszania nie udało się jednak zebrać woskowych zasklepów.

W środkowej części plastrów pszczoły wychowały dwa, rzadziej jedno pokolenie czerwiu. Te części plastrów wyróżniały się najmniejszą zmiennością w grubości i zawartości wosku. Grubość plastrów budowanych na węzie była u wszystkich ras jednakowa i wynosiła 24,5 mm. Najwięcej wosku do węzy dodawały pszczoły kaukaskie, nieco mniej środkowoeuropejskie, a najmniej kraińskie, różnice były jednak nieistotne. Średnio do każdego decymetra kwadratowego węzy dodawały pszczoły w środkowej części plastra 4,8 g wosku, udział wosku dołożonego przez pszczoły wynosił 40,7%. Plastry budowane bez węzy były średnie o około 1 mm cieńsze i zawierały w każdym dm2 o około 3 g wosku mniej. Różnice między badanymi rasami układały się podobnie jak w plastrach budowanych na węzie.

W dolnej części znajdującej się pod czerwiem, plastry odbudowane były najsłabiej, szczególnie słabo skrajne plastry gniazdowe. W grubości tych części obserwowano duże wahania, od około 10 do 25 mm. Plastry budowane na węzie były przeciętnie słabiej odbudowane od odbudowanych bez węzy. Jest to zrozumiałe, bo przy budowie bez węzy pszczoły budowały taką powierzchnię jaka była im potrzebna, zaś poddanie węzy zmuszało je niejako do częściowego odciągania powierzchni plastrów, które nie były następnie przez rodzinę do niczego wykorzystywane. Zawartość wosku w jednostce powierzchni plastra u wszystkich ras była podobna, udział wosku dołożonego w budowie na węzie wynosił około 25%.

W budowanych plastrach pszczoły przeznaczały różne powierzchnie na magazynowanie miodu, wychów czerwiu oraz dolną część niezagospodarowaną. Procentowy udział tych części u różnych ras przedstawiał się następująco:

część: górna środkowa dolna
pszczoły środkowoeuropejskie 34,9% 46,3% 18,8%
pszczoły kraińskie 32,4% 41,4% 26,2%
pszczoły kaukaskie 38,5% 38,3% 23,2%

Najwięcej miejsca na plastrach przeznaczały pszczoły na wychów czerwiu, nieco mniej, a kaukaskie nawet tyle samo, co gromadzenie zapasów, dolne puste, niezagospodarowane części plastrów zajmowały około

strona 92

1/5—1/4 powierzchni. Porównując różnice międzyrasowe zwraca uwagę przeznaczenie stosunkowo dużej powierzchni plastrów na gromadzenie zapasów, a małej na wychów czerwiu przez pszczoły kaukaskie i przeciwnie, dużej na wychów czerwiu, a małej na gromadzenie zapasów przez pszczoły krajowe. Powierzchni niezagospodarowanej wyraźnie najwięcej było u pszczół kraińskich.

wykres dwóch prostych regresji

Ryc. 1. Zależność między grubością plastra a zawartością wosku w 1 dm2 w budowie na węzie (A) i bez węzy (B)

Fig. 1. Correlation between thickness of comb and containing of wax in 1 dm2 in combs drawn on foundation (A) and built without foundation (B)

Powiększaniu grubości plastra, równoznacznemu z nadbudowywaniem komórek, towarzyszył wzrost zawartości w plastrze wosku. Zależność tę wyrażają współczynniki korelacji r = 0,692, dla plastrów odbudowanych na węzie oraz r = 0,518, dla plastrów budowanych bez węzy. Obydwa współczynniki są wysoko istotne. Współczynniki regresji dla tej zależności wynoszą b = 0,35 g dla budowy na węzie i b = 0,32 g dla budowy bez węzy. Oznacza to, że przyrostowi grubości plastra o 1 mm towarzyszy w każdym decymetrze kwadratowym przybytek 0,35 g wosku w budowie na węzie lub 0,32 g w budowie bez węzy. Równania regresji obliczone dla tych zależności i proste, wyrażające te równania, przedstawione są na wykresie 1 (ryc. 1).

strona 93

DYSKUSJA

Taranow (1959a) ocenia, że pszczoła może wyprodukować ilość wosku równą jej połowie ciężaru ciało. Biorąc pod uwagę ten szacunek, produkcję wosku w naszym doświadczeniu należy ocenić bardzo wysoko. Dwie rodzinki w roku 1973 i jedna w roku 1974 dały produkcję wosku przekraczającą ciężarem 50% masy pszczół, a 17 z 38 utworzonych w sumie rodzinek wyprodukowało ponad 4 g wosku na każde 10 g pszczół, a więc blisko poziomu określonego przez tego autora za maksymalny. Nie wydaje się jednak, aby to były maksymalne ilości, jakie pszczoły są w stanie wyprodukować. Stwarzając korzystniejsze warunki można prawdopodobnie uzyskać jeszcze więcej wosku.

W poszczególnych latach obserwacji wysokość produkcji wosku ulegała dość znacznym wahaniom, a szczególnie mało wosku dały pszczoły w roku 1970. Niewątpliwie wpłynęły na to warunki pogodowe i pożytkowe, wydaje się jednak, że w roku 1970 nie stworzono pszczołom tak korzystnych warunków jak w latach następnych.

W międzyrasowych porównaniach produkcji wosku, prowadzonych w Związku Radzieckim, najwięcej wosku uzyskiwano od pszczół z południowej Europy, w dwóch wypadkach były to pszczoły włoskie (Cwietkowa 1951 i Bozina 1960), a w jednym kraińskie (Starostienko 1971). Pszczoły kaukaskie plasowały się zawsze na drugim miejscu. W naszych badaniach pszczoły kaukaskie zdecydowanie przewyższały kraińskie i środkowoeuropejskie. Być może zadecydowała o tym pora roku i charakter pożytku, w badaniach Starostienki (1971) w początku sezonu, w miesiącu czerwcu pszczoły kaukaskie także dały najwięcej wosku. W pierwszych dwóch z cytowanych prac niewiadomo jak dokładnie oceniana była siła rodzin, uważa się, że rodziny z pszczołami kaukaskimi są zazwyczaj mniej liczne i nie uwzględnienie tego faktu może zmienić wynik.

Różnice ilości uzyskiwanego wosku między trzema badanymi rasami w pierwszych dwóch latach obserwacji kształtowały się podobnie. W roku 1974 uległy one wyraźnemu zmniejszeniu, gdy szczególnie korzystnie wypadły pszczoły krajowe. Niewątpliwie miał na to wpływ rodzaj pszczół wzięty w tym właśnie roku. W latach poprzednich jako materiał wyjściowy brano pszczoły ras czystych, w wypadkach ras obcych często bezpośrednio pochodzących od matek importowanych. W roku 1974 pszczoły krajowe, jakimi dysponowaliśmy były w drugim, albo trzecim pokoleniu unasienione wsobnie. Zachodziła obawa, że następstwa chowu w bliskim pokrewieństwie mogą zniekształcić wyniki. Jako pszczoły krajowe wzięto robotnice od matek krajowych, naturalnie unasienionych na pasieczysku. Pomiary morfologiczne wszystkich branych do doświadczenia pszczół wykazały, że średnie długości języczków pszczół w rodzinach, z których brano pszczoły jako krajowe, kolejno wynosiły: 6,042 mm, 6,357 mm,

strona 94

6,357 mm, 6,183 mm, 6,368 mm, 6,241 mm i 6,496 mm. Pszczoły ras obcych miały języczki w granicach 6,629—7,160 mm kaukaskie i 6,237—6,481 kraińskie, natomiast czyste pszczoły krajowe, od których pochodziły matki naturalne unasienione 6,046 mm. Porównując te dane widać, że brane w roku 1974 pszczoły krajowe były w znacznym stopniu mieszańcami międzyrasowymi.

Bardzo wysokie w stosunku do danych z literatury okazały się w naszym doświadczeniu ilości wosku dokładnego przez pszczoły do plastrów. Przyjmując za najbardziej rezprentatywne części plastrów, gdzie wychowywany był czerw, do 1 dm2 węzy pszczoły dodawały średnio 4,8 g wosku, co daje udział wosku dodanego w wysokości około 40%. Jest to blisko dwukrotnie więcej niż podaje Kettner (1959). W doświadczeniu Gromisza i Zalewskiego (1964) w przybliżeniu tyle wosku dodawały pszczoły do plastrów budowanych na cienkiej węzie o zawartości wosku 5,05 g/1 dm2 lub rodziny silne. Rozbieżności te wyjaśniają przypuszczenia ostatnich cytowanych autorów, że w lepszych warunkach pszczoły dodają więcej wosku do węzy.

W naszych warunkach klimatycznych okres produkcji wosku trwa w rodzinach około 3 miesiące, od początku maja do końca lipca. Średniej wielkości rodzina z dobrze czerwiącą matką jest w stanie w tym okresie wychować około 100 tys. pszczół robotnic o ogólnym ciężarze 10 kg. Wszystkie te pszczoły są potencjalnymi producentami wosku i gdyby przyjąć, że dadzą one tyle wosku ile średnio dały pszczoły w naszym doświadczeniu, roczna produkcja wosku rodziny wynosiłaby 3,5 kg. W warunkach dużej rodziny w pasiece produkcyjnej jest to ilość trudna do osiągnięcia, jednak produkcja wosku jaką w kraju otrzymujemy wynosząca średnio 0,26 kg z rodziny (Gromisz, Bownik 1969) jest w porównaniu z możliwościami bardzo niska i łatwo może być podniesiona.

STRESZCZENIE WYNIKÓW I WNIOSKI

Stwarzając pszczołom optymalne warunki uzyskano w małych rodzinkach, składających się z około 200 g pszczół wysoką produkcję wosku. W czasie trzyletnich obserwacji, każde 10 g pszczół dało w ciągu swojego życia średnio 3,49 g wosku. Najwyższa produkcja w rodzinie przeliczona na 10 g pszczół wynosiła 7,64 g wosku, co znacznie przewyższa przyjmowane dotychczas maksymalne możliwości produkcji wosku.

Z trzech badanych ras pszczół we wszystkich latach najwyższą produkcję uzyskano od pszczół kaukaskich. Najmniej wosku dawały pszczoły krajowe a pszczoły kraińskie zajmowały pośrednie miejsce. Różnice okazały się jednak nieistotne.

Pszczoły kaukaskie budowały plastry o największej zawartości wosku, w 1 dm2 plastra budowanego na węzie znajdowało się 11,92 g wosku,

strona 95

a budowanego na zaczątkach węzy 9,38 g. Nieco mniej wosku zawierały plastry budowane przez pszczoły kraińskie, a mniej krajowe. Udział wosku dodanego do węzy wahał się od 40,6% u pszczół krajowych do 47,5% u pszczół kaukaskich.

Najgrubsze plastry i najwięcej wosku dodawały pszczoły w części przeznaczonej na gromadzenie zapasów, średnia grubość 26,0 mm i 12,6 g w 1 dm2. W części środkowej, w której wychowany był czerw grubości plastrów wynosiły 24,5 mm, a zawartość wosku w dm2 11,7 g. W części dolnej, pod czerwiem plastry były najsłabiej odbudowane. Różnice rasowe w poszczególnych częściach były niewielkie i nieistotne.

Związek między grubością i zawartością w nich wosku wyraża się współczynnikiem korelacji r = 0,692, w plastrach budowanych na węzie oraz r = 0,518 w plastrach budowanych bez węzy. Obydwa współczynniki wysoko istotne.

Możliwości produkcyjne wosku rodzin pszczelich określone na podstawie uzyskanej w doświadczeniu ilości wosku sięgają 3,5 kg rocznie z jednej rodziny. Pozwala to sądzić, że produkcja wosku w kraju wynosząca około 0,3 kg z rodziny może być znacznie podwyższona. Największe szanse tego podwyższenia dają pszczoły kaukaskie wyróżniające się wysokimi możliwościami produkcyjnymi.

W plastrach budowanych przez pszczoły kaukaskie jest największy udział powierzchni przeznaczonej na gromadzenie zapasów, odznaczającej się wyższą zawartością wosku, a przy tej samej grubości, plastry budowane przez pszczoły mają najwięcej wosku w jednostce powierzchni. Z tej samej ilości plastrów wybudowanych przez pszczoły kaukaskie można więc uzyskać więcej wosku niż z plastrów od pszczół kraińskich czy środkowoeuropejskich.

LITERATURA

Boehm B. (1965) — Beziehungen zwischen Fettkörper, Oenocyten und Wachsdrüsenentwicklung bei Apis mellifica L., Z. Zellforsch. 65 (1): 74—115.

Bojarczuk Cz. (1960) — Produkcja wosku po głównym pożytku. Pszczelarstwo 11 (7): 201—203.

Bozina E. D. (1960) — Wydielenije woska u pczeł raznych grup. Pczełowodstwo 37 (11): 27—30.

Bozina E. D. (1961) — Wozrastnyje izmienienija wysoty woskowych żelez raznych grup pczeł. Zool. Żurnał 40 (8): 1159—1163.

Cwietkowa K. P. (1951) — Sposobnost k woskowydjelenij u raznych porodow pczeł. Pczełowodstwo 28 (5): 14—19.

Darchen R. (1970) — The queen in relation to comb building, Bee Wld 51 (2): 71—78.

Florea V. Malain A. (1961) — Date cu privire la sporirea productiei de ceara. Lucrari Stiintifice 3: 201—211.

Freudenstein H. (1960) — Einfluß der Pollennahrung auf das Bauvermögen, die Wachsdrüsen und den Fettkörper der Honigbiene (Apis mellifica L.) Zoll. Jb. Phys. 69 (1): 95—124.

strona 96

Goetze G., Bessling B. K. (1959) — Die Wirkung verschiedener Fütterung der Honigbiene auf Wachserzeugung und Bautätigkeit. Z. Bienenforsch 4 (10): 202—209.

Gromisz M., Bownik K. (1969) — Warunki przyrodniczo-pożytkowe i osiągnięcia produkcyjne pasiek w latach 1946—1966. Pszczeln. Zesz. Nauk. 13: 1—55.

Gromisz M., Zalewski W. (1964) — Bilans woskowy w plastrach odciągniętych na węzie różnej grubości. Pszczeln. Zesz. Nauk. 7 (2): 81—91.

Kettner H. (1959) — Die Berechnung des Wachsertrages eines Bienenvolkes. Leipzig. Bienentzg. 73 (6): 181—185.

Meyer W. i Urlich W. (1952) — Zur Anlange der Bauinstikte unserer Honigbiene. Untersuchungen über die „Kleinbauarbeiten”. Die Naturwissenschaften, 39 (11): 265.

Rösch G. A. (1927) — Über die Bautätigkeit im Bienenvolk und des Alter der Baubienen. Z. vergl. Physiol 6 (2): 264—298.

Skowronek W. (1973) — Rozwój gruczołów woskowych u różnych ras pszczoły midowej. Pszczeln. Zesz. Nauk. 17 : 1—9.

Skowronek W., Gromisz M. (1975) — Budowa plastrów przez pszczoły na węzie z wosku wytapianego i ekstrahowanego. Pszczeln. Zesz. Nauk. 19: 83—92.

Starostienko E. W. (1971) — Porody pczeł i woskowydielenie. Pczełowodstwo 50 (5): 16—17.

Taranow G. F. (1959a) — The production of wax in the honeybee colony. Bee Wld 40 (5): 113—121.

Taranow G. F. (1959b) — Wydielenije woska pczełami rozlicznych ras. Nowoje w teorii i praktike pczełowodctwa. Moskwa.

Weiss K. (1965) — Über den Zuckerverbrauch und die Beanspruchung der Bienen bei der Wachserzeugung. Z. f. Bienenforsch 8 (4): 106—124.

Whitecomb W. Jr. (1946) — Feeding bees for comb production Glean. Bee Cult. 74 (4): 198—202.

ПРОИЗВОДСТВЕННЫЕ ВОЗМОЖНОСТИ ВОСКА И СТРУКТУРА СОТОВ СТРОЕННЫХ ПЧЕЛАМИ ТРЁХ РАС

В. Скворонек

Резюме

В 1970 и 1973—74 гг. сравнивали продукцию воска в малых около 200 граммовых семьях, составляемых из 0—5 дневных пчел рас: центральноевропейской, кавказской и краинской. Наблюдения велись в течение одного месяца.

Создавая для пчел оптимальные условия, получено в среднем 3,49г воска в пересчёте на 10 г пчел. Самая высокая продукция в семье составила 7,64 г воска на 10 г пчел, что значительно превышает получаемые до сих пор максимальные возможности продукции воска.

В течение всех лет из трёх исследованных рас пчел, самую большую продукцию получено от кавказских пчел, меньше всего воска получали от центральноевропейских пчел, а краинские пчелы занимали косвенное место. Однако разницы были несущественные.

Кавказские пчелы строили соты с самым большим содержанием воска; в 1 дм2 сота строенного на искусственной вощине находилось 11,92 г воска, а без вощины 9,83 г. Процент воска добавленного пчелами колебался от 40,6 у центральноевропейских до 47,5% кавказских.

strona 97

Связь между толщиной сота и содержанием в нём воска, выражается, коэффициентом корреляции р = 0,692, в сотах строенных на вощине, а также р = 0,518 в сотах строенных без вощины. Оба коэффициинта существенные.

THE POSSIBILITY OF WAX PRODUCTION AND COMB BUILDING BY WORKERBEES OF THREE RACES OF HONEYBEES

W. Skowronek

Summary

In the years 1970 and 1973—1974 the production of wax and comb building by workerbees of Centraleuropean, Caucasian and Carniolan honeybees were compared. The experiments, were carried out nuclei containing about 200 g of young workers each and continued over the period of one month.

The wax production in nucleui was high, on the average 3.49 g of wax per each 10 g of workerbees. The highest production in one nucleus reached 7.64 g per 10 g of bees, which is much more than previous maximal estimations of wax production possibility. The highest amount of wax was obtained from Caucasian bees and lowest was found in nucleui with Centraeuropean bees.

Caucasian bees built combs with the highest content of wax namely 11.92 g in 1 dm2 of comb drawn of foundation and 9.38 in 1 dm2 built without foudation. The share of wax added by bees to foundation in combs was as follows: Centraleuropean — 40.6%, Carniolan — 43.2% and Caucasian — 47,5%.

The correlation between the thickness of combs and the content of wax in them was highly significant, the correlation coefficient in combs drawn on foundation being r = 0,692 and in combs built without foundation r = 0,518.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 85: „produkcji węży” → produkcji węzy
  • s. 85: „proukcji” → produkcji
  • s. 86: „Strostienko” → Starostienko
  • s. 86, 87: „z węza” → z węzą
  • s. 87: „z z rodzinek” → z rodzinek
  • s. 87: „trawa od wieku” → trwa od wieku
  • s. 87: „dnin” → dni
  • s. 89, tab. 2: „Containg” → Containing
  • s. 89, tab. 2: „wax in i dm2″ → wax in 1 dm2
  • s. 89: „piewrzchni” → powierzchni
  • s. 90, tab. 3: „thikness” → thickness
  • s. 90, tab. 3: „Centroleuropean” → Centraleuropean
  • s. 90: „każdego mm2 węzy” → każdego dm2 węzy
  • s. 91: „średnie o około” → średnio o około
  • s. 93: „ciężaru ciało” → ciężaru ciała
  • s. 94: „dokładnego przez” → dokładanego przez
  • s. 94: „rezprentatywne” → reprezentatywne
  • s. 95: „9,38 g” → 9,83 g
  • s. 95, literatura: „Zoll. Jb.” → Zool. Jb.
  • s. 96, literatura: „Anlange” → Anlage
  • s. 96, literatura: „Bauinstikte” → Bauinstinkte
  • s. 96, literatura: „des Alter” → das Alter
  • s. 96, literatura: „midowej” → miodowej
  • s. 96, literatura: „pczełowodctwa” → pczełowodstwa
  • s. 97, streszczenie: „коэффициинта” → коэффициента
  • s. 97, streszczenie: „nucleui” → nuclei
  • s. 97, streszczenie: „Centraeuropean” → Centraleuropean
  • s. 97, streszczenie: „9.38 in 1 dm2″ → 9.83 in 1 dm2
  • s. 97, streszczenie: „foudation” → foundation

Podobne wpisy