Pszczoły bezżądłowe i meliponikultura

tekst: prof. Walerij Isidorow

Artykuł z numeru 3/2026 miesięcznika „Pszczelarstwo” kup ten numer

Fot. 1. Królowa Tetragonisca fiebrigi składająca jaja (zdjęcie: Naldo Pellizzer)

Pszczoły miodne są głównymi, ale nie jedynymi producentami miodu. Ta aktywność jest częścią stylu życia błonkówek (Hymenoptera), które tworzą plemię Meliponini w rodzinie pszczółkowatych (Apidae). Stanowi je liczna grupa (ok. 550 gatunków należących do kilkudziesięciu rodzajów) pszczół bezżądłowych, potocznie zwanych meliponinami.

Do niedawna w rodzinie Meliponinae wyróżniano dwa plemiona: Meliponini i Trigonini. To drugie tworzy bardzo zróżnicowaną grupę, obejmującą dziesiątki rodzajów. W 2007 roku dokonano rewizji klasyfikacji – obecnie wszystkie pszczoły bezżądłowe są klasyfikowane jako Meliponini.

Należy od razu wyjaśnić, że w rzeczywistości posiadają one żądło, lecz jest ono znacznie zredukowane i praktycznie nieprzydatne do spełniania swojej pierwotnej funkcji. Nie oznacza to jednak, że meliponiny są bezbronne: niektóre z nich mają silne żuwaczki i mogą zadawać bolesne ukąszenia. Inne posiadają powiększone gruczoły żuwaczkowe, które w razie potrzeby wydzielają mieszaniny żrących lub nieprzyjemnie pachnących substancji obronnych. Część meliponin nauczyła się wykorzystywać lepkie materiały do unieruchamiania wrogów.

 Większość gatunków pszczół bezżądłowych (77 proc.) zamieszkuje neotropiki, czyli region rozciągający się na południe od meksykańskiej części pustyni Kolorado aż do północnej części Argentyny, regiony indomalajski i australijski (16 proc.) oraz afrotropiki (7 proc.). Dane paleontologiczne wskazują, że meliponiny zasiedlają tropikalne regiony Ziemi od ponad 65 mln lat – a więc dłużej niż pszczoły miodne z rodzaju Apis, które pojawiły się ok. 34 mln lat temu. Najstarsza znana skamieniałość pszczoły bezżądłowej, znaleziona w bursztynie, jest uderzająco podobna do współczesnych przedstawicieli tej grupy, co sugeruje, że linia ewolucyjna meliponin sięga prawdopodobnie późnej kredy. Niektórzy naukowcy uważają nawet, że meliponiny pojawiły się jeszcze wcześniej – 70–87 mln lat temu – a więc przez długi czas żyły równolegle z dinozaurami. I przeżyły je!

Historia relacji pomiędzy rdzennymi ludami tropikalnych i subtropikalnych regionów obu Ameryk (a także innych obszarów) a meliponinami jest słabo zbadana; jednak bez wątpienia sięga czasów prekolumbijskich. Najstarszy znany ul, odkryty przez archeologów na zamieszkiwanym przez Majów Półwyspie Jukatan, datowany jest na lata 300–250 p.n.e. Istnieją również inne dowody na hodowlę pszczół bezżądłowych „xunankab” (Melipona beecheii) przez Majów od co najmniej 2–2, 5 tys. lat, a więc na długo przed przybyciem Hiszpanów do Nowego Świata (Villanueva-Gutierrez i wsp., 2005). Słynny kodeks Majów, przechowywany w Muzeum Ameryk w Madrycie, przedstawia ul z dwoma nałożonymi na siebie uchwytami lub przegródkami. Inny fragment kodeksu przedstawia postać ludzką wyjmującą coś z ula. Pośrednim dowodem wielowiekowych relacji ludności tubylczej z pszczołami jest także obecność bóstw pszczół i miodu w ich panteonach religijnych oraz tradycja składania miodu w ofierze Pachamamie — „Matce Ziemi”.

W wielu regionach hodowla pszczół bezżądłowych nadal odgrywa istotną rolę w życiu rdzennych społeczności. W Brazylii dotyczy to ludu Kayapó, w Paragwaju – różnych grup ludu Aché zajmujących się łowiectwem i zbieractwem, w tym pozyskiwaniem miodu meliponin. Jest to również element tradycji Pigmejów w Ugandzie, społeczności wiejskich na Madagaskarze, rdzennych Australijczyków oraz niektórych ludów Himalajów (Nogueira-Neto, 1951; Byarugaba, 2004; Fijn i Baynes-Rock, 2018; Quezada-Euán i wsp., 2018; Bhatta i wsp., 2020).

Jednocześnie w wielu miejscach tradycja hodowli pszczół bezżądłowych została zachowana, a w ostatnich dziesięcioleciach skala tego rodzaju pszczelarstwa – nazywanego meliponikulturą, analogicznie do apikultury – szybko rośnie. Meliponiny hoduje się nie tylko w celu pozyskiwania miodu (pod tym względem znacznie ustępują one pszczołom miodnym, zwłaszcza afrykanizowanym), lecz także jako zapylacze w produkcji rolniczej. Najpopularniejszymi gatunkami w neotropikach są M. beecheii, M. quadrifasciata, M. scutellaris, M. eburnea oraz Tetragonisca angustula. Łącznie na całym świecie, na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Europy, hoduje się dziesiątki gatunków pszczół bezżądłowych.

Nie wszystkie pszczoły bezżądłowe są zapylaczami. Niektóre gatunki żyją kosztem innych, kradnąc im zapasy pożywienia oraz materiały budowlane. Robotnice pszczół-rabusiów nie posiadają koszyczków na tylnych odnóżach lub mają je zredukowane, ale wciąż mogą ich używać do transportu materiałów gniazdowych lub pyłku ze zniszczonych kolonii do własnego gniazda. Kradzież miodu jest znana również w świecie pszczół miodnych, jednak ma ona charakter fakultatywny (opcjonalny), podczas gdy u niektórych pszczół bezżądłowych jest to sposób na życie i zachowanie obligatoryjne.

Zjawisko to, zwane kleptobiozą lub kleptopasożytnictwem, zostało opisane u około 23 gatunków neotropikalnego rodzaju Lestrimelitta oraz u jednego gatunku afrykańskiego – Cleptotrigona cubiceps. Według niektórych doniesień, ofiarami ataków innych pszczół pada ponad 50 gatunków (Grueter i wsp., 2016). Opisano przypadki napadów na inne gniazda w celu kradzieży zasobów (w tym z kolonii pszczół miodnych) lub przejęcia gniazda, czyli rójki do zajętej już dziupli. Niektóre gatunki (np. z rodzaju Lestrimelitta) posiadają silne żuwaczki, pozwalające im zabijać robotnice z atakowanych kolonii. To już nie jest zwykła kradzież, lecz prawdziwe bandyctwo!

Co więcej, stosunkowo niedawno odkryto trzy gatunki mięsożernych pszczół bezżądłowych (Trigona hypogea, T. crassipes i T. necrophaga), które wykorzystują jako źródło białka mięso i inne tkanki zwierzęce, głównie padlinę, a nie pyłek roślinny.

Ten artykuł pochodzi z numeru 3/2026

E-prenumerata obejmuje numer bieżący i kolejne. Wcześniejsze numery są dostępne jako e-wydania — na 12 miesięcy od zakupu.

Kup e-wydanie 3/2026 — 10,00 zł E-prenumerata

Dostęp włącza się automatycznie w chwilę po opłaceniu.

Masz już dostęp? Zaloguj się.

W tym numerze — Marzec 2026

  1. InneIX Ogólnopolska Konferencja Pszczelarska z cyklu „Weterynaria dla Pszczelarstwa”Redakcja pełna treść po wykupieniu1 min
  2. Gospodarka pasiecznaMarzec – każdy inny, każdy trudnyJacek Wojciechowski pełna treść po wykupieniu14 min
  3. Gospodarka pasiecznaPośpiech nie jest wskazanyAndrzej Chorągiewicz pełna treść po wykupieniu3 min
  4. Inne zapylaczePszczoły bezżądłowe i meliponikulturaWalerij Isidorowdostępny dla Ciebie21 min
  5. Hodowla pszczółNowa krajowa strategia zrównoważonego użytkowania i ochrony zasobów genetycznych zwierząt gospodarskich – wyzwania i kierunki działań w sektorze pszczelarskimMałgorzata Bieńkowska, Agnieszka Chełmińska pełna treść po wykupieniu11 min
  6. Pożytki i zapylanieKolory wczesnej wiosny – znaczenie krokusów, szafirków i hiacyntówBożena Denisow, Monika Strzałkowska-Abramek pełna treść po wykupieniu8 min
  7. Punkt widzeniaJak bardzo trzeba się napracować i ile zainwestować, żeby nie rozwiązać żadnego z pszczelarskich problemów [1]Bartłomiej Maleta pełna treść po wykupieniu14 min
  8. Ludzie-miejsca-wydarzenia„BeeFest 2026” – nowe targi w kalendarzu imprez pszczelarskich w PolsceRenata Oleszczuk-Teper pełna treść po wykupieniu4 min

Podobne wpisy