PSZCZELARSKA I ROLNICZA WARTOŚĆ FACELII BŁĘKITNEJ (PHACELIA TANACAETIFOLIA BENTH.) I GORCZYCY BIAŁEJ (SINAPIS ALBA L.) W SIEWACH POPLONOWYCH

tekst: Bolesław Jabłoński, Jadwiga Skowronek

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXVII, 1983 — Bolesław Jabłoński, Jadwiga Skowronek

strona 111

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXVII 1983

Bolesław Jabłoński, Jadwiga Skowronek

Oddział Pszczelnictwa ISK w Puławach

WSTĘP

Jedną z możliwości poprawy pożytków pszczelich jest wysiew roślin miododajnych w poplonach. Stosowanie na poplony ścierniskowe takich gatunków, jak facelia błękitna czy gorczyca biała, jest korzystne nie tylko dla pszczelarstwa, ale i dla rolnictwa. Stwierdzono bowiem (m.in. Jelinowscy, Sypniewski — 1966, Bochniarz — 1977, Lewandowski 1980), że dają one wyższe nieco plony zielonej masy, niż tradycyjnie stosowane rośliny strączkowe czy słonecznik, zaś koszt obsiewu nimi jednostki powierzchni jest wielokrotnie niższy. Zaoszczędzone natomiast nasiona strączkowych można wykorzystywać na cenną paszę dla zwierząt.

Ponieważ facelia znana jest ogólnie jako roślina wysoce miododajna, zaś gorczyca biała jako mniej miododajna ale o bardzo szybkim wzroście i krótkim okresie wegetacji, przeto stawiane jest często przez pszczelarzy pytanie, którą z nich korzystniej jest uprawiać na poplony ścierniskowe, wysiewane w dość zróżnicowanych terminach. Odpowiedzi na to pytanie powinna dostarczyć niniejsza praca.

METODYKA

Badania przeprowadzono w Puławach, w latach 1980—1981, na lekkiej glebie bielicowej klasy IV. Zdecydowano się wysiewać facelię błękitną i gorczycę białą w dwutygodniowych odstępach, od 15 kwietnia do 15 sierpnia, aby przy sposobności porównać te dwie rośliny także przy wcześniejszych niż poplonowe terminach siewu. W latach bezpośrednio poprzedzających wysiew gorczycy i facelli pole było utrzymywane w czarnym ugorze uprawianym, po wykarczowanym sadzie jabłoniowym.

strona 112

Na powierzchni, przeznaczonej pod omawiane doświadczenie, wcześnie wiosną stosowano nawożenie mineralne w ilości około 100 kg na 1 ha soli potasowej 40% i tyleż superfosfatu granulowanego. Nawóz azotowy, saletrę amonową 36% w ilości około 100 kg na 1 ha, stosowano pogłównie, mniej więcej w okresie gdy rośliny poszczególnego terminu siewu ukazywały drugi liść.

Dla każdego terminu siewu obu gatunków roślin wyznaczano obok siebie po dwa poletka o wymiarach 10 m × 3 m. Siew wykonywano jednorzędowym siewnikiem ogrodniczym, w rzędy co 30 cm, stosując w przeliczeniu na 1 ha około 15 kg nasion gorczycy i około 10 kg nasion facelii. Pielęgnacja ograniczała się do jednorazowego motyczenia międzyrzędzi, które wykonywano zaraz po wysiewie nawozów azotowych, to jest około 2 tygodnie po wschodach.

W okresie wegetacji, począwszy od dziesiątego dnia po wschodach, w odstępach 10-dniowych mierzono na każdym poletku wysokość 30 losowo branych roślin, w celu określenia tempa wzrostu badanych gatunków w poszczególnych terminach siewu. Z chwilą rozpoczęcia kwitnienia wycinano na każdym poletku jeden skrajny rządek roślin sierpem, a następnie ważono ich zieloną masę. Dla określenia powietrznie suchej masy brano z każdego poletka po 1 kg zielonki, suszono ją w zadaszonym pomieszczeniu, po czym ponownie ważono.

W okresie kwitnienia roślin badano intensywność oblotu ich przez pszczoły. Wówczas to wzdłuż poszczególnych poletek, od strony wyciętego rzędu roślin, wyznaczano przy pomocy sznurka i palików pasy obserwacyjne szerokości 1 m dla gorczycy i 0,5 m dla facelii. Na pasach tych przez cały okres kwitnienia, codziennie około godziny 10, 12 i 14, liczono wszystkie pszczoły miodne oraz trzmiele i występujące ewentualnie inne owady.

W celu określenia obfitości nektarowania obu gatunków roślin, w ciągu czterech pogodnych dni okresu pełni kwitnienia poszczególnych terminów siewu brano po 2—3 próby nektaru, z 10 kwiatów każdą. Posługiwano się przy tym znaną metodą pipetową, w zmodyfikowanym wariancie (Jabłoński, Szklanowska — 1979). Dla określenia wydajności miodowej ustalono liczbę kwiatów na 1 m², biorąc pod koniec kwitnienia, w 3 miejscach na poszczególnym poletku, próby roślin z 1 m bieżącego rządka.

Dla uzyskania przy sposobności bardziej pełnego obrazu rolniczo-pszczelarskiej wartości gorczycy białej i facelii błękitnej przy różnych terminach ich wysiewu, po dojrzeniu zbierano skrupulatnie nasiona i ważono je.

Przedstawione doświadczenie od początku traktowano jako orientacyjne i nie planowano bardziej ścisłych porównań (z zastosowaniem analizy statystycznej).

strona 113

WYNIKI

PRZEBIEG POGODY W LATACH BADAŃ

W sezonie wegetacyjnym 1980 r. pogoda była przeważnie pochmurna, deszczowa i chłodna (tab. 1). W roku następnym średnie miesięczne temperatury, z wyjątkiem kwietnia i sierpnia, przewyższały nieco wartości średnich wieloletnich. Opady natomiast były dość bliskie normy, a jedynie w czerwcu wyraźniej wyższe. Liczba godzin usłonecznienia tylko w lipcu i we wrześniu osiągała normę. Ogólnie biorąc, pierwszy rok badań był bardzo niesprzyjający, zarówno normalnemu kwitnieniu i obfitemu nektarowaniu roślin, jak też dobremu wzrostowi ich masy wegetatywnej. O wiele korzystniejsze warunki pogody panowały w roku 1981.

Tabela 1 Niektóre dane meteorologiczne z okresu wegetacji w latach 1980—1981 (Stacja Meteorologiczna w Puławach) Some meteorological data of vegetatino period in the years of 1980—1981 Meteorological Station in Puławy)

Rok Year Miesiące — Months: IV Miesiące — Months: V Miesiące — Months: VI Miesiące — Months: VII Miesiące — Months: VIII Miesiące — Months: IX Miesiące — Months: X
Średnie temperatury w °C — Average temperature in °C
1980 6,6 10,0 15,6 16,8 16,3 12,7 8,6
1981 6,0 14,3 17,5 18,8 16,9 14,0 9,2
x̄ 7,7 13,6 17,1 18,7 17,5 13,6 8,1
Sumy opadów w mm — Total rainfall in mm
1980 74 72 120 81 109 52 156
1981 10 54 117 86 59 58 68
x̄ 39 60 73 75 74 47 43
Suma godzin usłonecznienia — Time of insolation in hours
1980 148 193 158 103 145 119 58
1981 197 218 187 240 191 158 101
x̄ 212 247 225 223 215 159 106

x̄ — Średnie wieloletnie — Average of many years

PRZEBIEG WAŻNIEJSZYCH FAZ ROZWOJOWYCH ROŚLIN

Wschody i pojawianie się pąków kwiatowych. Na przestrzeni 2 lat badań, przy 18-krotnym w sumie wysiewie badanych roślin, wschody gorczycy pojawiały się po 4—6 dniach od daty siewu, a facelii po 4—19 dniach (tab. 2). Najdłużej zawsze leżały w glebie nasiona z najwcześniejszego terminu siewu. Decydowała o tym oczywiście niska temperatura, na którą wrażliwsza od gorczycy okazała się facelia i dawała wschody

strona 114

o 3 dni później. Przy wysiewie w maju i później facelia wschodziła bądź razem z gorczycą, bądź o 1—2 dni później. Średnio od maja do sierpnia wschody gorczycy pojawiały się szóstego dnia po zasiewie, a facelii — siódmego.

Data pojawiania się pąków kwiatowych może być interesująca ze względu na potrzebę przewidywania początku kwitnienia roślin. Długość okresu od chwili pojawienia się pąków kwiatowych do początku kwitnienia zależy również od warunków meteorologicznych, a zwłaszcza od temperatury. Toteż gorczyca z siewów do połowy lipca zakwitała w chłodniejszym roku 1980 przeciętnie po 10 dniach od ukazania się pąków kwiatowych, a w drugim roku — w 13 dni. Rośliny z późniejszych terminów siewu, gorczyca z końca lipca a facelia nawet z początku lipca, przedłużały ten okres o dalsze 6—8 dni.

Pora i długość okresu kwitnienia. Pora kwitnienia roślin zależała przede wszystkim od terminu siewu (tab. 2). Zależała ona także od temperatury i wilgotności gleby w czasie wschodów oraz w ogóle od układu czynników pogody w okresie przed kwitnieniem. Na przykład rośliny z pierwszego terminu siewu w 1980 r., które powschodziły je-

Tabela 2 Pora kwitnienia gorczycy białej i facelii błękitnej z różnych terminów siewu Time of flowering of mustard and phacelia with relation to the term of sowing

Rok badań Year Daty siewu Date of sowing Daty wschodów Date of rise: gorczycy mustard Daty wschodów Date of rise: faceli phacelia Ukazywanie się pąków kwiatowych Appear of flower buds: gorczycy mustard Ukazywanie się pąków kwiatowych Appear of flower buds: facelii phacelia Okres kwitnienia Flowering period: gorczycy mustard Okres kwitnienia Flowering period: facellii phacelia
1980 15.IV 24.IV 27.IV 3.VI 8.VI 14.VI—10.VII 21 VI—10VIII
1.V 7.V 8.V 9.VI 15.VI 18.VI—15.VI 29 VI—10 VIII
15.V 21.V 21.V 15.VI 24.VI 26.VI—26.VII 9.VII—20.VIII
1.VI 7.VI 8.VI 27.VI 8.VII 7.VII—8.VIII 23.VII—20.IX
15.VI 23.VI 24.VI 10.VII 18.VII 20.VII—20.VIII 3.VIII—25.IX*
1.VII 4.VII 5.VII 24.VII 1.VIII 30.VII—9.IX 15.VIII—25.IX*
15.VII 20.VII 21.VII 6.VIII 28.VIII 18.VIII—25.IX* 17.IX—25.IX*
1.VIII 4.VIII 4.VIII 28.VIII 20.IX 16.IX—25.IX — —
15.VIII 21.VIII 22.VIII 24.IX — — — — —
1981 15.IV 1.V 4.V 26.V 3.VI 6.VI—5.VII 13.VI—28.VII
1.V 8.V 10.V 2.VI 12.VI 7.VI—7.VII 27.VI—21.VIII
15.V 21.V 22.V 10.VI 26.VI 18.VI—16.VII 9.VII—27.VIII
1.VI 5.VI 7.VI 25.VI 7.VII 3.VII—2.VIII 19.VII—21.IX
15.VI 24.VI 26.VI 12.VII 28.VII 17.VII—14.VIII 10.VIII—9.X*
1.VII 7.VII 8.VII 24.VII 7.VIII 1.VIII—11.IX 25.VIII—9.X*
15.VII 19.VII 20.VII 7.VIII 26.VIII 16.VIII—26.IX 12.IX—9.X*
1.VIII 4.VIII 6.VIII 27.VIII 26.IX 9.IX—9.X* — —
15.VIII 19.VIII 21.VIII 21.IX — — — — —
  • Przymrozek zniszczył kwiaty i pąki kwiatowe Frost was destroyed flowers and flower buds
strona 115

szcze w kwietniu, z powodu majowych chłodów zakwitły dopiero około połowy czerwca lub później. Natomiast w roku 1981 kwietniowe chłody przesunęły wschody roślin na początek maja, ale stosunkowo wysoka temperatura tego miesiąca zadecydowała, że gorczyca zakwitała już 6 czerwca, a facelia 13 czerwca, czyli o cały tydzień wcześniej niż w roku poprzednim.

Ogólnie biorąc należy stwierdzić, że okres od siewu do początku kwitnienia skracał się w miarę przechodzenia od siewów wczesnowiosennych do późnowiosennych, a przy siewach w drugiej połowie lipca znowu ulegał wydłużeniu (tab. 3). Warto zauważyć, że opóźnienie kwitnienia roślin z późnych siewów dotyczyło bardziej facelii niż gorczycy. Jeżeli facelia z siewu 15.IV zakwitała tylko o 7 dni później od gorczycy, to z siewów majowych i czerwcowych zakwitała ona o kilkanaście dni później, zaś z siewów w drugiej połowie lipca, kiedy sieje się poplony ścierniskowe — o ponad 20 dni później od gorczycy. Przeciętna długość okresu od siewu do początku kwitnienia gorczycy wynosiła około 6 tygodni, przy wahaniach od 5 do 8 tygodni, a dla facelii 8 tygodni, przy wahaniach od 6 do 9 tygodni.

Tabela 3 Długość okresu od siewu do kwitnienia The length of the period from sowing to flowering

Termin siewu Date of sowing Liczba dni od daty siewu do kwitnienia Number of days from sowing flowering: Gorczyca Mustard: 1980 Liczba dni od daty siewu do kwitnienia Number of days from sowing flowering: Gorczyca Mustard: 1981 Liczba dni od daty siewu do kwitnienia Number of days from sowing flowering: Facelia Phacelia: 1980 Liczba dni od daty siewu do kwitnienia Number of days from sowing flowering: Facelia Phacelia: 1981 Liczba dni okresu kwitnienia* Number of days of flowering period: Gorczyca Mustard: 1980 Liczba dni okresu kwitnienia* Number of days of flowering period: Gorczyca Mustard: 1981 Liczba dni okresu kwitnienia* Number of days of flowering period: Facelia Phacelia: 1980 Liczba dni okresu kwitnienia* Number of days of flowering period: Facelia Phacelia: 1981
15.IV 60 52 67 59 26 (3) 29 (3) 48 (1) 45 (3)
1.V 49 38 60 58 27 (1) 30 (3) 42 (0) 55 (3)
15.V 43 34 55 55 29 (1) 28 (2) 42 (3) 49 (5)
1.VI 37 33 53 49 32 (0) 30 (6) 59 (12) 64 (12)
15.VI 35 33 49 56 31 (2) 28 (1) 53 (11) 60 (12)
1.VII 30 30 45 56 41 (7) 42 (6) 41 (9) 45 (9)
15.VII 34 31 64 59 38 (8) 40 (8) 8 (0) 27 (6)
1.VIII 47 32 — — 11 (3) 29 (7) — —
średnio 15.IV—15.VI 45 38 57 55 29 29 49 55
  • Liczby w nawiasach oznaczają dni, w których pszczoły nie mogłyby latać z powodu złej pogody w czasie kwitnienia roślin.

Przeciętna długość okresu kwitnienia gorczycy, z siewów do połowy czerwca, wynosiła blisko 30 dni, a facelii ponad 50 dni (tab. 3). Przy wysiewie w pierwszej połowie lipca gorczyca wydłużała okres kwitnienia do blisko 6 tygodni, natomiast kwitnienie facelii z tych terminów siewu trwało krócej niż z terminów wcześniejszych, ponieważ z powodu

strona 116

późniejszej pory kwitnienia przymrozki niszczyły pąki kwiatowe. Facelia wysiewana na przełomie lipca—sierpnia nie zdążała już zakwitać przed przymrozkami, zaś gorczyca z tego terminu siewu kwitła przez okres od kilkunastu do ponad 20 dni. Oczywiście zgodnie z ogólnie znaną prawidłowością, chłodna deszczowa pogoda przedłużała okresy kwitnienia obu gatunków roślin, zaś ciepła słoneczna i sucha — skracała.

CHARAKTERYSTYKA POROSTU GORCZYCY I FACELII

Gęstość i wysokość porostu. Pomimo mniej więcej jednakowej ilości wysiewu nasion w poszczególnych terminach, o podobnej wartości siewnej, liczba roślin na jednostce powierzchni wahała się znacznie — od 78 do 210 na 1 m² dla gorczycy i od 24 do 230 na 1 m² dla facelii (tab. 4). Zależała ona oczywiście głównie od warunków wilgotności gleby w czasie wschodów.

Tabela 4 Gęstość i wysokość porostu gorczycy białej i facelii błękitnej Density and height of plants of mustard and phacelia

Termin siewu Date of sowing Liczba roślin na 1 m² Number of plants per 1 m²: Gorczyca Mustard: 1980 Liczba roślin na 1 m² Number of plants per 1 m²: Gorczyca Mustard: 1981 Liczba roślin na 1 m² Number of plants per 1 m²: Facelia Phacelia: 1980 Liczba roślin na 1 m² Number of plants per 1 m²: Facelia Phacelia: 1981 Wysokość roślin w cm Height of plants in cm: Gorczyca Mustard: 1980 Wysokość roślin w cm Height of plants in cm: Gorczyca Mustard: 1981 Wysokość roślin w cm Height of plants in cm: Facelia Phacelia: 1980 Wysokość roślin w cm Height of plants in cm: Facelia Phacelia: 1981
15.IV 141 97 132 60 115 116 79 67
1.V 210 132 197 81 104 105 74 95
15.V 161 84 230 59 116 97 81 101
1.VI 155 78 90 24 128 110 80 87
15.VI 118 125 53 27 102 92 89 75
1.VII 83 180 165 32 96 96 76 61
15.VII 123 145 80 41 84 93 78 117
1.VIII 93 117 71 53 94 120 51 83
15.VIII 110 113 92 66 50 110 28 60
óŚrednio Average 133 119 123 49 99 104 71 83

Również wysokość roślin zależała bardzo od terminu siewu. Pomijając siew 15 sierpnia, który nie stwarzał już warunków do normalnego wyrośnięcia roślin, wysokość gorczycy z pozostałych terminów wahała się od 92 do 120 cm, a facelii od 61 do 101 cm. Warto zauważyć, że rośliny z siewów w drugiej połowie lipca, a więc typowych dla poplonów ścierniskowych, nie wyrastały na ogół niższe od roślin z siewów wcześniejszych. Średnio biorąc, gorczyca osiągała o około 30% wyższy wzrost od facelii.

Tempo wzrostu roślin. Ze względu na podobny charakter tempa wzrostu roślin w obu latach badań, cechę tę przedstawiono na podstawie średnich z dwu lat, przy tym dla większej przejrzystości, połączono

strona 117

również niektóre terminy siewu (ryc. 1). Przy wszystkich terminach gorczyca odznaczała się szybszym tempem wzrostu od facelii. Średnio biorąc, przez pierwszy miesiąc wegetacji rośliny gorczycy z siewów do końca lipca były o około 100% wyższe od roślin facelii. Dopiero w następnym miesiącu różnica ta coraz bardziej malała, zatrzymując się pod koniec okresu kwitnienia na poziomie około 30%. Natomiast przy wysiewie w sierpniu facelia do końca wegetacji, to jest do przymrozków, nie zdołała wiele przekroczyć połowy wysokości gorczycy. Zarówno gorczyca, jak i facelia z siewu 15 sierpnia rosły na wysokości tylko przez okres około 50 dni, licząc od daty wschodów, które pojawiały się po tygodniu od daty siewu.

Ryc. 1. Tempo wzrostu gorczycy białej (1) i facelii błękitnej (2) wysiewanej w różnych terminach: a — 15.IV—1.V, b — 15.V—1.VII, c — 15.VII—1.VIII, d — 15.VIII
Ryc. 1. Tempo wzrostu gorczycy białej (1) i facelii błękitnej (2) wysiewanej w różnych terminach: a — 15.IV—1.V, b — 15.V—1.VII, c — 15.VII—1.VIII, d — 15.VIII Ryc. 1. The growth of mustard (1) and phacelia (2), sowing in the term: a — 15.IV—1.V, b — 15.V—1.VII, c — 15.VII—1.VIII, d — 15.VIII
strona 118

OBFITOŚĆ KWITNIENIA I PLONOWANIE

Plony zielonej i powietrznie suchej masy. Oceniane plony zielonej masy w początkowej fazie kwitnienia roślin wykazują, że facelia była lepsza od gorczycy pod tym względem średnio o ponad 60% (tab. 5). Jeżeli zaś wziąć pod uwagę powietrznie suchą masę, różnica na korzyść facelii wynosiła tylko około 15%. Świadczy to, że w początkowej fazie kwitnienia zielonka z facelii była bardziej soczysta od zielonki z gorczycy. Z myślą o poplonach ścierniskowych warto zauważyć, że przy późnych siewach gorczyca może przewyższać facelię plonami masy organicznej. W 1981 r. facelia z siewu na przełomie lipca i sierpnia wydała 34 q powietrznie suchej masy, w przeliczeniu na 1 ha, gorczyca zaś 53 q.

Tabela 5 Plon zielonej i powietrznie suchej masy określany w początkowej fazie kwitnienia roślin Green crops and dried crops investigated in beginning of flowering period

Termin siewu Date od sowing Zielona masa q/ha Green crops q/ha: Gorczyca Mustard: 1980 Zielona masa q/ha Green crops q/ha: Gorczyca Mustard: 1981 Zielona masa q/ha Green crops q/ha: Facelia Phacelia: 1980 Zielona masa q/ha Green crops q/ha: Facelia Phacelia: 1981 Powietrznie sucha masa q/ha Dried crops q/ha: Gorczyca Mustard: 1980 Powietrznie sucha masa q/ha Dried crops q/ha: Gorczyca Mustard: 1981 Powietrznie sucha masa q/ha Dried crops q/ha: Facelia Phacelia: 1980 Powietrznie sucha masa q/ha Dried crops q/ha: Facelia Phacelia: 1981
15.IV 206 180 409 345 39 36 41 37
1.V 205 185 225 428 35 37 25 45
15.V 169 175 358 441 24 23 41 48
1.VI 202 150 263 403 27 27 32 46
15.VI 200 202 188 345 26 30 21 45
1.VII 125 150 128 375 16 24 17 41
15.VII 108 140 256 388 17 36 31 40
1.VIII 199 345 332 425 25 53 33 34
15.VIII 156 380 188 375 17 46 16 23
Średnio Average 181 212 261 392 25 35 29 40

Liczba wytwarzanych kwiatów i plony nasion. Średnie z 5 porównywalnych terminów siewu wykazują, że facelia wytwarzała o około 70% więcej kwiatów na jednostce powierzchni niż gorczyca (tab. 6). Jednakże począwszy od terminu siewu na przełomie czerwca i lipca facelia wykazała spadek liczby wytwarzanych kwiatów. Praktycznie biorąc facelia z siewu w połowie lipca wytwarzała tylko około 25% tej liczby kwiatów co przy siewach wcześniejszych, zaś z siewów w końcu lipca nie zdążała właściwie zakwitać. Gorczyca natomiast nie reagowała tak silnym spadkiem liczby wytwarzanych kwiatów na opóźnienie terminu siewu. Wysiewana w połowie lipca kwitła niewiele słabiej niż przy siewach wcześniejszych, a wysiewana 1 sierpnia wytwarzała jeszcze około 60% tej liczby kwiatów, co przy siewach wczesnych.

Najwyższe plony nasion oba badane gatunki roślin wydawały przy wczesnych, kwietniowych terminach siewu (tab. 6). Przy wysiewie w połowie maja gorczyca prawie w ogóle nie reagowała obniżką plonu nasion,

strona 119

ale facelia wydawała ich już o ponad 30% mniej. Przy wysiewie w połowie czerwca gorczyca wydawała jeszcze ponad 500 kg nasion z 1 ha, a facelia zaledwie 10% tej ilości. Z siewów gorczycy w początku lipca zbierano jeszcze po około 300 kg nasion, w przeliczeniu na 1 ha, podczas gdy facelia z tego terminu siewu nie dojrzewała w ogóle.

Tabela 6 Obfitość kwitnienia roślin i plony nasion Abundance of flowering and seed yield

Termin siewu Date of sowing Liczba kwiatów w tys. na 1 m² Number of flowers in thous. per 1 m²: Gorczyca Mustard: 1980 Liczba kwiatów w tys. na 1 m² Number of flowers in thous. per 1 m²: Gorczyca Mustard: 1981 Liczba kwiatów w tys. na 1 m² Number of flowers in thous. per 1 m²: Facelia Phacelia: 1980 Liczba kwiatów w tys. na 1 m² Number of flowers in thous. per 1 m²: Facelia Phacelia: 1981 Plon nasion w kg/ha Seed yield in kg/ha: Gorczyca Mustard: 1980 Plon nasion w kg/ha Seed yield in kg/ha: Gorczyca Mustard: 1981 Plon nasion w kg/ha Seed yield in kg/ha: Facelia Phacelia: 1980 Plon nasion w kg/ha Seed yield in kg/ha: Facelia Phacelia: 1981
15.IV 24,3 26,0 51,5 49,8 1188 742 268 333
1.V 28,4 24,6 46,3 48,5 1107 695 267 250
15.V 20,8 31,4 41,9 44,9 1034 870 167 201
1.VI 22,0 22,8 35,9 32,4 714 621 100 82
15.VI 18,8 20,1 20,4 33,4 571 518 52 40
1.VII 17,6 21,0 8,5 28,0 321 280 — —
15.VII 18,9 20,8 4,6 16,1 — 121 — —
1.VIII 6,9 13,2 — 1,8 — — — —
Średnio — Average 15.IV—15.V 24,5 27,3 46,6 47,7 1110 770 234 261

NEKTAROWANIE I WYDAJNOŚĆ MIODOWA

Obfitość nektarowania i koncentracja cukrów w nektarze. Długość nektarowania poszczególnych kwiatów obu badanych gatunków roślin trwa w zasadzie jeden dzień. Kwiaty gorczycy, które rozkwitają głównie rano (ryc. 2), wkrótce po rozwinięciu płatków pylą i nektarują tylko w dniu rozkwitnięcia. Kwiaty facelii natomiast rozkwitają równomiernie w ciągu całego dnia i również wkrótce po rozwinięciu płatków pylą. Nawet te, które rozkwitają późnym popołudniem zdążą przeważnie wypylić jeszcze tego samego dnia. Nektarowanie ich przeciąga się jednak na dzień następny.

Średnio kwiat facelii wydziela ponad 2 razy tyle cukrów, co kwiat gorczycy (tab. 7). Jeżeli jednak wziąć pod uwagę rośliny z siewów 15.VII, a więc właściwych terminów poplonowych, różnice te są nieduże. Wynika to z faktu, że facelia w miarę późniejszego siewu nektaruje coraz słabiej, gorczyca natomiast odwrotnie. Poszczególne jej kwiaty z późniejszych terminów siewu wydzielały blisko 2 razy tyle cukrów, co kwiaty roślin z terminów wcześniejszych i prawie tyle, co kwiaty facelii z tychże późnych siewów. Możliwe, że niższe temperatury nocne w końcu lata sprzyjają mniejszemu zużyciu asymilatów na oddychanie

strona 120

i gorczyca może dzięki temu lepiej nektarować. Możliwe też, że w końcu lata jest mniej drobnych owadów, jak na przykład przylżeńców, spijających łatwo dostępny nektar gorczycy.

Ryc. 2. Dzienna dynamika rozkwitania kwiatów gorczyy białej) i facelii błękitnej oraz oblotu ich przez owady zapylające. 1 (gorczyca), 2 (facelia) — liczba kwiatów rozkwitających na jednostce powierzchni w jednogodzinnych odcinkach czasu, wyrażona w procentach w stosunku do ogólnej liczby kwiatów ro
Ryc. 2. Dzienna dynamika rozkwitania kwiatów gorczyy białej) i facelii błękitnej oraz oblotu ich przez owady zapylające. 1 (gorczyca), 2 (facelia) — liczba kwiatów rozkwitających na jednostce powierzchni w jednogodzinnych odcinkach czasu, wyrażona w procentach w stosunku do ogólnej liczby kwiatów rozkwitłych w ciągu dnia, 3 (gorczyca), 4 (facelia) — liczba pszczół miodnych obserwowana w poszczególnych godzinach dnia, wyrażona w procentach, w stosunku do ogólnej liczby osobników zaobserwowanych w ciągu całego dnia Ryc. 2. Daily dynamic of the flowering of mustard and phacelia and insect foraging: 1 — (mustard), 2 (phacelia) — number of flowers blooming on unit area in one hour intervals, in % of the total blooming flowers during 24 hours, 3 (mustard), 4 (phacelia) — the number of honey bees observed in each hour of the day, in % of the total number of respective insects noted during 24 hours

Podane w tabeli 7 wartości dotyczące procentu cukrów w nektarze gorczycy i facelii, należy traktować jako orientacyjne. Wiadomo bowiem że cecha ta zależy bardzo od wilgotności względnej powietrza i ulega znacznym wahaniom w ciągu dnia. Koncentracja cukrów w nektarze pobieranym przez pszczoły bywa właściwie zwykle niższa od tej, którą określa się w nektarze zalegającym przez pewien czas w kwiecie, czyli zwykle mniej lub bardziej zagęszczonym.

Wydajność miodowa. Analizując wyniki zestawione w tabeli 8 stwierdzić należy, że najwięcej surowca miodowego, w przeliczeniu na substrat zawierający 80% cukrów, dostarczają wczesnowiosenne wysiewy gorczycy i facelii, wykonane jeszcze do połowy maja. Wydajność miodowa z tego wysiewu gorczycy w omawianym doświadczeniu wynosiła

strona 121

średnio około 65 kg z 1 ha, a facelii 350 kg z 1 ha. W miarę dalszego opóźniania siewu facelia wykazywała już silniejszy spadek wydajności miodowej, a jej ostatni dający kwitnące rośliny termin siewu, z połowy lipca, dostarczał zaledwie 30 kg surowca miodowego z 1 ha. Gorczyca natomiast tylko z siewów czerwcowych wykazała niższą wydajność miodową w porównaniu z siewami do połowy maja, ale z siewów wykonanych w połowie lipca znowu dorównywała terminom wiosennym, przewyższając wydajność miodową facelii o około 70%. Gorczyca wysiewana jeszcze w końcu lipca dawała średnio około 30 kg surowca miodowego z 1 ha, podczas gdy facelia z tego terminu siewu w ogóle nie zakwitała.

Tabela 7 Obfitość nektarowania i koncentracja cukrów w nektarze Abundance of nectar secretion and concentration of sugars in nectar

Termin siewu Date of sowing Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg Quantity of sugars from 10 flowers in mg: Gorczyca Mustard: 1980 Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg Quantity of sugars from 10 flowers in mg: Gorczyca Mustard: 1981 Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg Quantity of sugars from 10 flowers in mg: Faacelia Phacelia: 1980 Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg Quantity of sugars from 10 flowers in mg: Faacelia Phacelia: 1981 Procent curków w nektarze Percent of sugars in nectar: Gorczyca Mustard: 1980 Procent curków w nektarze Percent of sugars in nectar: Gorczyca Mustard: 1981 Procent curków w nektarze Percent of sugars in nectar: Facelia Phacelia: 1980 Procent curków w nektarze Percent of sugars in nectar: Facelia Phacelia: 1981
15.IV 1,17 2,94 5,93 6,20 42,3 40,7 37,9 37,5
1.V 1,33 2,48 5,97 5,63 44,4 36,7 34,4 44,3
15.V 1,94 2,19 6,05 5,56 48,3 43,8 48,4 51,7
1.VI 1,54 1,79 3,44 5,62 41,1 31,6 30,9 52,2
15.VI 1,61 1,67 3,07 4,70 33,8 31,2 40,9 51,4
1.VII 2,15 1,29 4,19 5,15 37,3 24,2 50,8 41,0
15.VII 2,04 3,28 2,93 2,91 52,7 46,8 52,0 43,8
1.VIII 2,07 3,21 — — 53,0 30,9 — —
Średnio Average 15.IV—15.VII 1,68 2,32 4,40 5,11 42,9 35,7 42,2 46,0

Nie badano wprawdzie wydajności pyłkowej, ale dla orientacji obliczono ją, posługując się danymi z literatury (Warakomska 1972). Z braku danych dla gorczycy białej, przyjęto wyniki dla gorczycy polnej, które są bardzo bliskie danym dla rzepaku ozimego, wobec czego gorczyca biała nie powinna się różnić od gorczycy polnej. Analizując te orientacyjne dane, zamieszczone w tabeli 8, widać że w wydajności pyłkowej nie ma tak dużych różnic między gorczycą i facelią, jak w wydajności miodowej. Przy wczesnych terminach siewu gorczyca dostarczała średnio około 180 kg pyłku z 1 ha, czyli ponad 50% tej ilości co facelia, zaś z siewów w połowie lipca — około 140 kg z 1 ha, czyli blisko 2 razy tyle co facelia z tego samego terminu siewu. Jeszcze z siewów w końcu lipca, z których to facelia już nie zakwitała, gorczyca dostarczała przeciętnie 65 kg pyłku z 1 ha.

W tabeli 9 podano obliczone średnie dzienne wydajności miodowe i pyłkowe. Jak widać, przy wczesnych terminach siewu facelia wyraźnie

strona 122

przewyższała gorczycę dziennymi porcjami dostarczanego surowca miodowego, natomiast przy późnych siewach gorczyca przewyższa facelię dziennymi porcjami dostarczanego pyłku.

Tabela 8 Wydajność miodowa i pyłkowa Honey and pollen productivity

Termin siewu Date of sowing Wydajność miodowa w kg/ha Honey yield in kg/ha: Gorczyca Mustard: 1980 Wydajność miodowa w kg/ha Honey yield in kg/ha: Gorczyca Mustard: 1981 Wydajność miodowa w kg/ha Honey yield in kg/ha: Facelia Phacelia: 1980 Wydajność miodowa w kg/ha Honey yield in kg/ha: Facelia Phacelia: 1981 Wydajność pyłkowa w kg/ha Pollen yield in kg/ha: Gorczyca Mustard: 1980 Wydajność pyłkowa w kg/ha Pollen yield in kg/ha: Gorczyca Mustard: 1981 Wydajność pyłkowa w kg/ha Pollen yield in kg/ha: Facelia Phacelia: 1980 Wydajność pyłkowa w kg/ha Pollen yield in kg/ha: Facelia Phacelia: 1981
15.IV 36 96 382 386 170 182 335 342
1.V 47 76 346 341 199 172 301 315
15.V 51 86 317 312 146 220 272 292
1.VI 42 51 154 228 154 160 233 211
15.VI 38 42 78 196 132 141 133 217
1.VII 47 50 45 180 123 147 55 182
15.VII 48 85 13 59 132 146 30 105
1.VIII 18 53 — — 40 92 — —
Średnio Average 15.IV—15.V 45 86 348 346 172 191 336 310

Tabela 9 Obliczone średnie dzienne porcje dostarczanego owadom surowca miodowego i pyłku Daily average portion of honey and pollen afford to insects

Termin siewu Date of sowing Wydajność miodowa w kg/ha Honey yield in kg/ha: Gorczyca Mustard: 1980 Wydajność miodowa w kg/ha Honey yield in kg/ha: Gorczyca Mustard: 1981 Wydajność miodowa w kg/ha Honey yield in kg/ha: Facelia Phacelia: 1980 Wydajność miodowa w kg/ha Honey yield in kg/ha: Facelia Phacelia: 1981 Wydajność pyłkowa w kg/ha Pollen yield in kg/ha: Gorczyca Mustard: 1980 Wydajność pyłkowa w kg/ha Pollen yield in kg/ha: Gorczyca Mustard: 1981 Wydajność pyłkowa w kg/ha Pollen yield in kg/ha: Facelia Phacelia: 1980 Wydajność pyłkowa w kg/ha Pollen yield in kg/ha: Facelia Phacelia: 1981
15.IV 1,4 3,3 8,0 8,6 6,5 6,3 7,4 7,2
1.V 1,7 2,5 5,9 6,2 7,4 5,7 7,2 5,7
15.V 1,8 3,1 7,5 6,4 5,0 5,8 6,5 6,0
1.VI 1,3 1,7 2,6 3,6 4,8 5,3 3,9 3,3
15.VI 1,2 1,5 1,5 3,3 4,2 5,0 2,5 3,6
1.VII 1,5 1,2 1,1 4,0 3,0 3,5 1,3 4,0
15.VII 1,3 2,1 1,6 2,2 3,5 3,7 3,8 3,9
1.VIII 1,6 1,8 — — 3,6 1,4 — —
Średnio — Average 15.IV—15.V 1,6 3,0 7,1 7,1 6,3 5,9 7,0 6,3

OBLOT GORCZYCY I FACELII PRZEZ PSZCZOŁY

Dzienna dynamika oblotu. Kwitnące łany gorczycy i facelii pszczoły zaczynają odwiedzać przed godziną 7 (czasu środkowo europejskiego), a kończą odwiedzanie pierwszej około godziny 17, drugiej zaś około

strona 123

godz. 19 (ryc. 2). Największe nasilenie oblotu gorczycy w ciągu dnia przypada między godziną 8 a 14, ze szczytem około godz. 11, a facelii — między godziną 10 a 16, ze szczytem około godziny 14. Różnica w charakterze dziennej dynamiki oblotu przez pszczoły obu roślin wynika z różnicy w dziennej dynamice ich rozkwitania, którą na rycinie 2 przedstawiają słupki.

Tabela 10 Intensywność oblotu roślin przez pszczoły w godzinach południowych Intensity of visiting flower by honeybees during the noon hours

Termin siewu Date of sowing Średnia w okresie kwitnienia liczba pszczół pracujących na 1 m² Average number of bees working on 1 m²: Gorczyca Mustard: 1980 Średnia w okresie kwitnienia liczba pszczół pracujących na 1 m² Average number of bees working on 1 m²: Gorczyca Mustard: 1981 Średnia w okresie kwitnienia liczba pszczół pracujących na 1 m² Average number of bees working on 1 m²: Facelia Phacelia: 1980 Średnia w okresie kwitnienia liczba pszczół pracujących na 1 m² Average number of bees working on 1 m²: Facelia Phacelia: 1981 Liczba pszczół pracujących na 1 m² w dniu najintensywniejszego oblotu Number of bees working on 1 m² during the day the best foraging: Gorczyca Mustard: 1980 Liczba pszczół pracujących na 1 m² w dniu najintensywniejszego oblotu Number of bees working on 1 m² during the day the best foraging: Gorczyca Mustard: 1981 Liczba pszczół pracujących na 1 m² w dniu najintensywniejszego oblotu Number of bees working on 1 m² during the day the best foraging: Facelia Phacelia: 1980 Liczba pszczół pracujących na 1 m² w dniu najintensywniejszego oblotu Number of bees working on 1 m² during the day the best foraging: Facelia Phacelia: 1981
15.IV 3,94 4,98 9,86 9,25 10,3 11,6 28,6 29,9
1.V 4,50 4,73 8,18 6,49 14,3 15,5 28,0 19,5
15.V 4,81 6,13 5,30 4,53 10,9 14,7 24,6 13,5
1.VI 4,26 5,93 3,48 3,85 11,0 14,6 15,1 9,0
15.VI 4,70 4,99 3,73 3,48 9,6 13,6 9,4 7,6
1.VII 2,65 3,38 3,78 3,17 6,3 12,1 7,9 6,9
15.VII 1,92 3,34 0,40 2,88 4,6 9,9 0,7 7,1
1.VIII 0,47 1,94 — — 1,0 5,4 — —
Średnio — Average 15.IV—15.V 4,42 5,28 7,78 6,76 11,8 13,9 27,1 21,0

Intensywność oblotu gorczycy i facelii przez owady. Wśród owadów odwiedzających kwiaty gorczycy, pszczoły miodne stanowiły około 95% liczebności, resztę zaś głównie muchówki. Na fecalii natomiast pszczół miodnych było 99,5%, a resztę stanowiły głównie trzmiele. Udział muchówek na gorczycy był dość równomierny w ciągu całego sezonu. Natomiast trzmieli w 1980 r. nieco więcej było na facelii z wcześniejszych siewów, a w roku 1981 — z siewów późniejszych.

Średnie w okresie kwitnienia zagęszczenie pszczół na gorczycy z siewu do połowy maja wynosiła blisko 5 tys. na 1 ha, zaś w dniu najlepszego oblotu około 3 razy tyle (tab. 10). Odpowiednie zagęszczenie na facelii przekraczało 7 tys. oraz ponad 20 tys. na 1 ha. Zagęszczenie pszczół dla późniejszych terminów siewu układało się odwrotnie, gdyż nieco więcej zbieraczek notowano w godzinach południowych na 1 m² gorczycy niż facelii. Oznacza to, że chociaż gorczyca dostarczała mniejszych ogólnych ilości surowca miodowego i pyłku z jednostki powierzchni, to jednak w krótszym niż facelia czasie (znacznie krócej kwitła od facelii), wobec czego dzienne porcje pożytku mogła dawać niewiele mniejsze niż facelia. Wskazują na to wyniki podane w tabeli 9. Możliwe

strona 124

też, że facelia z późnych terminów siewu dostarcza mniej pyłku niż to wyliczono, czego nie można powiedzieć o gorczycy, ponieważ pszczoły do końca sezonu zbierały z niej dużo pyłku.

PODSUMOWANIE I WNIOSKI

Przy wysiewie do połowy maja, czyli jako plon główny lub wtóry, facelia błękitna w omówionym doświadczeniu przewyższała gorczycę białą plonami zielonej masy, zbieranej w początku kwietnia, o około 100%, powietrznie suchej masy — o około 20%, obfitością nektarowania poszczególnych kwiatów — o blisko 200%, ogólną wydajnością miodową ponad 400%, ogólną wydajnością pyłkową — blisko 80%, dzienną, wydajnością miodową — blisko 200%, dzienną wydajnością pyłkową — około 10% i intensywnością oblotu przez pszczoły — blisko 50%. Natomiast gorczyca wydawała blisko 4 razy wyższe od facelii plony nasion.

Przy wysiewie w czerwcu, a więc w okresie siewu poplonów po zbiorach roślin jarych na zielonkę, facelia również przewyższała gorczycę plonami zielonej i powietrznie suchej masy o około 50%, obfitością nektarowania poszczególnych kwiatów — o blisko 100%, wydajnością miodową — 100 do 300%, wydajnością pyłkową — zero do ponad 40% i dzienną wydajnością miodową — około 100%. Słabszą natomiast miała dzienną wydajność pyłową od gorczycy o blisko 20% i słabiej też była oblatywana przez pszczoły o około 60%, zaś nasion wydawała tylko 0—100 kg z 1 ha, podczas gdy gorczyca — 300 do 700 kg z 1 ha.

Przy wysiewie od pierwszej dekady lipca do połowy sierpnia, czyli w okresie siewu poplonów ścierniskowych, obie badane rośliny nie wydawały już nasion, a facelia z końca lipca nawet nie zakwitała. Poza tym facelia prawie żadną z badanych cech nie przewyższała już gorczycy, jedynie plony zielonej masy wykazywała większe, ale tylko dzięki wyższej zawartości wody. Wydajnością miodową i pyłkową, a także intensywnością oblotu przez pszczoły, gorczyca przewyższała facelię.

Ostatecznie należy stwierdzić, że stosując na poplony ścierniskowe zamiast facelii błękitnej gorczycę białą, można uzyskiwać większe korzyści gospodarcze, ponieważ wydaje ona wtedy podobnie wysokie jak facelia plony substancji organicznej, a dzięki krótkiemu okresowi wegetacji dostarczyć może pszczołom 20—80 kg surowca miodowego z 1 ha i 40—150 kg pyłku z 1 ha, podczas gdy facelia wielokrotnie mniej lub prawie wcale, ponieważ nie zdąża zakwitać. Nie bez znaczenia też jest fakt, że obsiew jednostki powierzchni gorczycą jest 4-krotnie tańszy niż obsiew facelią.

LITERATURA

Bochniarz J. (1977) — Warunki i możliwości uprawy poplonów ścierniskowych w Polsce. Wydawnictwa Naukowe IUNG w Puławach, (R(125) : 1—118.

Jabłoński B. (1960). — Wpływ terminów i gęstości siewu na zmianę wartości

strona 125

cech użytkowych facelii błękitnej (Phacelia tanacaetifolia Benth.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 4(1) : 1—42.

Jabłoński B., Szklanowska K. (1979) — Propozycje zmiany metody badań nektarowania roślin. Pszczeln. Zesz. Nauk., 105—114.

Jelinowska A., Jelinowski S., Sypniewski J. (1966) — Uprawa i użytkowanie poplonów. PWRiL, Warszawa.

Lewandowski A. (1980) — Rzodkiew oleista, gorczyca, rzepak, rzepik, facelia i prawoślaz na zielonkę. COBORU — Słupia Wielka, Zesz. 488 : 1—13.

Kusznir L. G. (1976) — Pożniwnaja gorcica. Pczełowodstwo (5) : 17.

Warakomska Z. (1972) — Badania nad wydajnością pyłkową roślin. Pszczeln. Zesz. Nauk., 26 : 63—90.

AGRONOMIC AND BEEKEEPING VALUE OF PHACELIA (PHACELIA TANACAETIFOLIA BENTH.) AND MUSTARD (SINAPIS ALBA L.) SOWN AS AN AFTERCROP

Jabłoński B., Skowronek J.

Summary

Some charactetistics of phacelia and mustard, important from the standpoint of agronomy and beekeeping were investigated at Puławy over the years 1980—1981. The objective of the study was to determine which of the two crops is a more profitable aftercrop.

With seedings made by the end of June phacelia was found to be more advantageous of the two, especially as a honey crop. With later seedings, in July, mustard paid off better than phacelia. The vegetative matter yields of July-sown mustard are similar to those of phacelia but due to a shorter growing period, mustard can yield 20—80 kg of honey (containing 80% of sugars) and 40—150 kg of pollen from one hectar of the crop. Under the same conditions little or no honey and pollen can be gathered from phacelia. The cost of seeding a unit area of the mustard crop were lover.

ПЧЕЛОВОДЧЕСКАЯ И СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННАЯ СТОИМОСТИ ПИЖМОЛИСТНОЙ ФАЦЕЛИИ (PHACELIA TANACEATIFOLIA BENTH.) И БЕЛОЙ ГОРЧИЦЫ (SINAPIS ALBA L.) В ПОЖНИВНЫХ СЕВАХ

Б. Яблоньски, Г. Скворонек

Резюме

В годах 1980-1981 в Пулавах исследовано стоимость некоторых сельскохозяйственных и пчеловодческих потребител:ских свойств пижмолистной фацелии и белои горчицы для определения, которая из этих культур более рентабельна при пожнивных посевах.

Констатировано, что при высеве до конца июня, больше пользы, особенно пчеловодству дает фацелия. Зато горчица является более рентабельным растением при пожнивных посевах — в июле. Горчица тогда дает подобные урожаи органической массы, как фацелия, а кроме того, благодаря более короткому периоду вегетации, может доставлять пчелам 20-30 кг/га медового продукта (содержащего 80% сахаридов) и 40-150 кг/га пыльцы. Также дешевле обсев единицы площади горчицей чем фацелией.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • tytuł: „TANACAETIFOLIA” → TANACETIFOLIA
  • s. 111: „facelli pole” → facelii pole
  • s. 113, tab. 1: „vegetatino” → vegetation
  • s. 114, tab. 2: „faceli phacelia” → facelii phacelia
  • s. 114, tab. 2: „facellii” → facelii
  • s. 114, tab. 2, 1980, siew 1.V, kwitnienie gorczycy: „18.VI—15.VI” → 18.VI—15.VII
  • s. 115, tab. 3: „from sowing flowering” → from sowing to flowering
  • s. 116, tab. 4: „óŚrednio” → Średnio
  • s. 117, ryc. 1: „Namber” → Number
  • s. 118, tab. 5: „Date od sowing” → Date of sowing
  • s. 120, ryc. 2: „gorczyy” → gorczycy
  • s. 121, tab. 7: „Faacelia” → Facelia
  • s. 121, tab. 7: „curków” → cukrów
  • s. 123: „fecalii” → facelii
  • s. 124: „pyłową” → pyłkową
  • s. 124: „w początku kwietnia” → w początku kwitnienia
  • s. 125, piśmiennictwo: „tanacaetifolia” → tanacetifolia
  • s. 125, streszczenie: „TANACAETIFOLIA” → TANACETIFOLIA
  • s. 125, streszczenie: „charactetistics” → characteristics
  • s. 125, streszczenie: „hectar” → hectare
  • s. 125, streszczenie: „were lover” → were lower
  • s. 125, streszczenie: „TANACEATIFOLIA” → TANACETIFOLIA
  • s. 125, streszczenie: „потребител:ских” → потребительских
  • s. 125, streszczenie: „белои” → белой
  • s. 125, streszczenie: „20-30 кг/га” → 20-80 кг/га

Podobne wpisy