NIEKTÓRE ZMIANY W ORGANIŹMIE PSZCZÓŁ ROBOTNIC Z ZIMOWEGO KŁĘBU

tekst: Janina Muszyńska, Leon Bornus

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXV, 1981 — Janina Muszyńska, Leon Bornus

strona 15

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXV 1981

Janina Muszyńska, Leon Bornus

WPROWADZENIE

Przebieg zimowania rodzin pszczelich wpływa na ich wiosenny rozwój oraz na wyniki produkcyjne w sezonie. W związku z tym prace licznych autorów poświęcone są zależności pomiędzy sposobem zimowania rodzin (na toczku lub stebniku, w ulach dwuściennych lub jednościennych), siłą rodzin przystępujących do zimowli, sposobem dokarmiania jesiennego oraz jakością podawanego pokarmu a wiosennym rozwojem tych rodzin i ich produkcyjnością. Prace Woźnicy (1976) i Bobrzeckiego (1976) zawierają obszerny przegląd literatury, dotyczący niektórych z wymienionych tu zagadnień.

Badano także zależność pomiędzy niektórymi cechami fizykochemicznymi pszczół robotnic, pobranych z rodzin przystępujących do zimowli a wiosennym rozwojem tych rodzin. Według Żerebkina (1974) intensywny rozwój charakteryzuje te rodziny, które jesienią złożone są z osobników o wysokiej zawartości w organizmie azotu ogólnego i tłuszczu surowego oraz wysokiej aktywności dehydrogenaz przewodu pokarmowego. Podobnie wg Woźnicy (1967) dobry rozwój wiosenny charakteryzuje te rodziny, które jesienią złożone są z osobników zawierających w ciele wysoki procent azotu ogólnego. Bobrzecki (1976) wykazał zależność pomiędzy wiosennym rozwojem rodzin a zawartością w ciele pszczół robotnic azotu ogólnego i tłuszczu surowego.

Część zimujących rodzin spada. W niektórych latach spadek rodzin powoduje znaczne straty w pasiece (Gromisz, Bownik 1969). Według Jakovlevej (1977), rodziny które dobrze znoszą zimowanie, w przeciwieństwie do spadłych w tym okresie, mają na jesieni osobniki o wysokiej zawartości świeżej masy i niskiej procentowej zawartości wody w ciele. Według tej autorki procent wody w ciele pszczół na jesieni jest jednym z głównych wskaźników określających możliwości dobrego zimowania rodziny. Również różnice w zimoodporności ras pszczół Jakovleva (1977 i Szagun (1969) wiążą z inną zawartością wody w ciele pszczół na początku okresu zimowania.

Dane na temat zmian zachodzących w organizmie pszczół w czasie

strona 16

[Brak strony w skanie.]

strona 17

[Brak strony w skanie.]

strona 18

kłębu. Starano się by w czasie tej pracy nie doszło do ochłodzenia gniazd lub rozerwania kłębu. Chodziło o to, aby na przebieg zimowania rodzin nie rzutowało pobieranie pszczół. W pobranych próbach określano świeżą i suchą masę a) całych osobników, b) robotnic bez przewodów oraz c) odpowiadających im przewodów pokarmowych. Wartości świeżej i suchej masy robotnic bez przewodów lepiej mówią o ogólnej kondycji osobników niż wartości suchej i świeżej masy osobników z przewodami (Muszyńska, Konopacka 1974). Dla pełnej charakterystyki pszczół zimujących konieczne są ponadto informacje o wypełnianiu się w okresie zimowli ich przewodów pokarmowych. Oznaczenie świeżej i suchej masy całych pszczół pozwala na określenie wielkości błędu, jaki musi obciążyć uzyskane wyniki fakt preparowania pszczół zimujących.

W latach 1977/78 i 1978/79 poza świeżą i suchą masą określano również stopień rozwoju gruczołów gardzielowych i ciała tłuszczowego robotnic. Metoda oznaczenia świeżej i suchej masy a także gruczołów gardzielowych i ciała tłuszczowego została opisana wcześniej (Konopacka i współautorzy 1975). W ciągu całego okresu badań pobrano 78 prób, łącznie 4000 robotnic w 15 terminach.

W doświadczeniu zwrócono szczególną uwagę na następujące zagadnienia metodyczne: na wpływ preparowania pszczół na wyniki oznaczeń ich świeżej i suchej masy oraz wielkość prób reprezentatywnych dla oznaczenia świeżej i suchej masy robotnic, pobranych z rodzin zimujących, a także na następujące zagadnienia biologiczne: na kondycję i stan fizjologiczny robotnic w czasie zimowania, oraz stopień zróżnicowania wśród pszczół, przebywających w ciągu okresu zimowania na skraju kłębu.

Uzyskane wyniki opracowano statystycznie. Liczebność prób jakie należy pobierać z zimujących rodzin pszczelich obliczono z nierówności t-Studenta:

n = (t · V)² / d

gdzie t — wartość graniczna rozkładu t-Studenta dla przyjętego poziomu istotności, V — wartość współczynnika zmienności, d — poziom pożądanej dokładności przy ocenie różnic liczony w % średniej generalnej.

WYNIKI

Spośród 3 zim, w których prowadzono doświadczenia, najdłuższa okazała się pierwsza (1976/77), kiedy to pszczoły nie wylatywały z ula aż 133 dni. Okres przejściowy między zimowlą i aktywnym sezonem był również stosunkowo długi (48 dni), co w sumie dało sześć miesięcy okresu zimowania. Przez dwie następne zimy okres zimowli był krótszy o 36% a cały czas zimowania o ca 16% (tab. 1). Należało się spodziewać, że tak

strona 19

duże różnice czasowe wprowadzą zróżnicowanie wartości cech poddanych analizie.

W roku 1976/77 rodziny obsiadały na jesieni średnio 7 plastrów. Po pierwszym przeglądzie wiosennym stwierdzono znaczne zróżnicowanie siły rodzin i dlatego pozostawiono je na 3, 5 i 7 plastrach. W roku 1977/78 rodziny przystępujące do zimowania obsiadały średnio 7 plastrów, po pierwszym przeglądzie wiosennym pozostawiono je na 5 plastrach. W roku 1978/79 przystępujące do zimowania rodziny obsiadały 6 plastrów, a w czasie pierwszego wiosennego przeglądu stwierdzono znaczne osłabienie rodzin i pozostawiono je na 3 lub 4 plastrach.

Preparowanie, czyli oddzielanie przewodów pokarmowych wpływało na wyniki oznaczeń świeżej i suchej masy pszczół robotnic. Stwierdzono pewne różnice pomiędzy wartościami tych cech oznaczonymi bezpośrednio dla całych pszczół a wartościami wyliczonymi przez zsumowanie danych uzyskanych oddzielnie dla samych przewodów oraz dla odpowiadających im robotnic bez przewodów. Najczęściej wartości wyliczone były niższe. Wielkość różnicy w poszczególnych latach i terminach ulegała pewnym zmianom. Wahania były nieco większe przy oznaczeniach świeżej masy. Dla tej cechy różnica mieściła się w granicach od 0,13 do 8,03%, podczas gdy dla suchej masy w granicach od 0,85 do 6,07%. Jednak średni błąd nie był duży, nie przekraczał 5% (tab. 2). Dlatego oznaczenia świeżej i suchej masy u robotnic z kłębu zimowego pozbawionych przewodów pokarmowych jak również w samych przewodach pokarmowych tych pszczół były reprezentatywne.

Liczebność próby pobranej ze skraju kłębu rodzin zimujących rzuto-

Tabela 2 Różnice pomiędzy oznaczonymi a wyliczonymi wartościami badanych cech (wyrażone w procentach wartości empirycznych) The difference between the determined and calculated values of investigated characteristics (in percent)

Badana cecha / Investigated characteristic; rok / year; miesiąc / month Świeża masa / Fresh weight: 1977/78 Świeża masa / Fresh weight: 1978/79 Sucha masa / Dry weight: 1977/78 Sucha masa / Dry weight: 1978/79
XI — 8,03 — 0,75
XII 4,78 0,39 3,71 0,85
I 4,36 1,87 1,76 1,25
*II 0,13 4,88 2,26 2,26
III 0,15 1,93 1,08 2,15
IV 2,62 7,39 3,15 6,07
średnie / Average 2,41 4,17 2,39 2,22
  • ostatni termin przed oblotem wiosennym

the last sampling date befor the spring play flight

strona 20

wała na dokładność świeżej i suchej masy pszczół robotnic a także ich przewodów.

Dla dość dokładnego, w granicach błędu 20%, oznaczenia świeżej masy pszczół i przewodów wystarczyła próba licząca 40 osobników (tab. 3). Dla oznaczenia suchej masy pszczół taka liczebność próby okazała się również wystarczająca. Nie była natomiast wystarczająca dla oznaczenia suchej masy przewodów pokarmowych. W tym przypadku, pobierając próbę złożoną ze stu trzydziestu osobników uzyskano zaledwie 30% dokładności. Należy zatem podkreślić, że świeża masa u robotnic była cechą znacznie bardziej stałą (zarówno dla ciała pszczoły jak i dla treści jej przewodu pokarmowego) niż sucha masa (tab. 3).

Tabela 3 Niezbędna liczba pszczół w próbie pobranej z rodzin zimujących dla uzyskania zamierzonej dokładności oznaczeń * The needed number of bees sampled from overwintering colony to achieve aimed exactitude of data *

Badana cecha / Investigated characteristic Rodzaj próby / Kind of sample (Dokładność * / exactitude →) 10%: a 10%: b 15%: a 15%: b 20%: a 20%: b 25%: a 25%: b 30%: a 30%: b
Świeża masa / Fresh weight Pszczoły bez przewodów / Bees without intestines 5 50 3 30 2 20 1 10 1 10
Przewody / Intestines 13 130 6 60 4 40 3 30 2 20
Sucha masa / Dry weight Pszczoły bez przewodów / Bees without intestines 17 170 8 80 4 40 3 30 2 20
Przewody / Intestines 120 1200 50 500 28 280 18 180 13 130
  • — dokładność wyrażona za pomocą współczynnika zmienności V %

exactitud expressed with the variance coefficient

a — najmniejsza liczba powtórzeń

The smallest number of replications

b — ogólna liczba pszczół w próbie (the bees number in a sample)

Kondycja i stan fizjologiczny robotnic w czasie zimowania. Nie stwierdzono zależności pomiędzy przebiegiem zimowli w rodzinie a badanymi cechami pszczół, dlatego wartości zamieszczone w tabelach 4, 5, 6 są średnimi dla osobników ze wszystkich rodzin doświadczalnych.

Przedstawione dane świadczą o tym jednak, że w ciągu okresu zimowania kondycja i stan fizjologiczny robotnic ulegają zmianom. Przebieg tych zmian w kolejnych latach badań jest podobny.

strona 21

W każdym roku (tab. 4) od stycznia następował powolny spadek wartości świeżej masy pszczół. W ostatnim terminie przed rozwiązaniem kłębu świeża masa pszczół była istotnie niższa niż ich świeża masa w czasie przystępowania do zimowania. Należy podkreślić, że w początkowym okresie zimowli, to jest od grudnia do stycznia (rok 1976/77) lub od listopada do grudnia (rok 1978/79) występował często istotny wzrost świeżej masy robotnic a dopiero potem następował wspomniany jej spadek. Opisanemu schematowi odpowiadały zmiany w zawartości wody w ciele pszczół i one najprawdopodobniej decydowały o zmianach w świeżej masie. Sucha masa pszczół, podobnie jak procent wody w ich ciele, wykazywały znaczną stabilność (tab. 4).

Przewody pokarmowe pszczół w ciągu zimowania ulegały wyraźnym zmianom. W ciągu okresu zimowli świeża masa przewodów wykazywała tendencję wzrostową (tab. 5) a istotność różnic pomiędzy świeżą masą przewodów w niektórych terminach była statystycznie udowodniona (tab. 5). Po zakończeniu zimowli, w okresie pośrednim, ich świeża masa malała (w roku 1978/79 wartość oznaczona w kwietniu okazała się istotnie niższa od wartości oznaczonej w marcu).

Zależnie od roku badań sucha masa przewodów utrzymywała się na niezmienionym poziomie (lata 1976/77 oraz 1978/79) lub na początku rosła (1977/78) a następnie pozostawała stała. Procent wody w świeżej masie przewodów zależnie od roku badań utrzymywał się na niezmienionym poziomie przez cały okres zimowli (1976/77) lub był zmienny (w latach 1977—1979) a po jej zakończeniu spadał. Zwraca uwagę fakt, że w czasie zimowli w przewodach pokarmowych pszczół zwiększa się na ogół zawartość wody (tab. 5) oraz, że wzrost zawartości wody w przewodach pokarmowych zbiega się z jej ubytkiem w ciele pszczół robotnic.

Pierwszy oblot wiosenny wiąże się z usunięciem z jelit przede wszystkim płynnych mas kałowych. Natomiast sucha masa przewodu pokarmowego robotnic przebywających na skraju kłębu, pozostaje na zbliżonym poziomie (tab. 5).

W gruczołach gardzielowych pszczół robotnic i w ich ciele tłuszczowym następowały również zmiany w związku z zimowaniem (tab. 6). Od grudnia do marca zawsze obserwowano stopniowy wzrost gruczołów, co najprawdopodobniej było związane z rozpoczęciem czerwienia przez matkę. Niekiedy w terminie ostatnim, bezpośrednio poprzedzającym całkowite rozwiązanie kłębu pszczoły miały istotnie słabiej niż w poprzednim okresie rozwinięte gruczoły gardzielowe. W ostatnim terminie przed rozwiązaniem kłębu na jego skraju może nie być już robotnic zdolnych do karmienia larw.

Substancje zapasowe nagromadzone w ciele tłuszczowym pszczół są zużywane stopniowo w ciągu całego okresu zimowania (zarówno w okresie zimowli jak w okresie pośrednim (tab. 6). Wskutek tego ciało tłuszczowe pszczół robotnic maleje a pod koniec jest istotnie słabiej rozwinięte niż na początku okresu zimowania.

strona 22

Tabela 4 Średnia zawartość badanych składników (w mg/robotnicę) w ciele pszczół robotnic z kłębu zimowego The average content of investigated components (in mg/workerbee) in the body of worker bee from winter cluster

Badana cecha / Investigated characteristic — Rok i miesiąc badań / Year and month of investigations Świeża masa / Fresh weight: 1976/77 Świeża masa / Fresh weight: 1977/78 Świeża masa / Fresh weight: 1978/79 Sucha masa / Dry weight: 1976/77 Sucha masa / Dry weight: 1977/78 Sucha masa / Dry weight: 1978/79 Zawartość wody / Water content: 1976/77 Zawartość wody / Water content: 1977/78 Zawartość wody / Water content: 1978/79 % wody / % of water: 1976/77 % wody / % of water: 1977/78 % wody / % of water: 1978/79
XI — — 72,64b — — 23,42ab — — 49,22b — — 67,76ab
XII 75,44b 72,21bc 82,97c 23,37ab 21,85ab 27,76c 51,07b 51,31b 55,21c 67,70a 71,06b 66,54a
I 82,83c 74,58c 75,59b 24,84bc 22,98b 23,23ab 57,99c 51,60b 52,36bc 70,01ab 69,27b 69,27ab
*II 76,67b 71,82bc 74,52b 21,92a 27,75ab 24,42bc 54,75b 44,07a 50,01b 71,41b 61,36a 67,12a
III 72,42a 69,91b 71,06b 25,22c 21,18a 23,94ab 47,20a 48,73ab 47,12b 65,18a 69,70b 66,31a
IV — 64,34a 61,89a — 20,30a 20,23a — 44,04a 41,66a — 68,45b 67,31a
  • — ostatni termin przed oblotem wiosennym

the last sampling date before spring play-flight

strona 23

Tabela 5 Średnia zawartość badanych składników (w mg/przewód) w przewodach pokarmowych pszczół z kłębu zimowego The average content of investigated components (in mg/intenstine) in the intestines of bees from winter cluster

Badana cecha / Investigated characteristic — Rok i miesiąc badań / Yeard and month of investigation Świeża masa / Fresh weight: 1976/77 Świeża masa / Fresh weight: 1977/78 Świeża masa / Fresh weight: 1978/79 Sucha masa / Dry weight: 1976/77 Sucha masa / Dry weight: 1977/78 Sucha masa / Dry weight: 1978/79 Zawartość wody / Water content: 1976/77 Zawartość wody / Water content: 1977/38 Zawartość wody / Water content: 1978/79 % wody / % of water: 1976/77 % wody / % of water: 1977/78 % wody / % of water: 1978/79
XI — — 27,03a — — 9,64a — — 17,39a — — 68,40bc
XII 29,65a 29,72a 34,01bc 10,37a 7,47a 12,37a 19,28a 22,25a 22,64b 65,11a 74,27c 64,67b
I 35,53b 36,80b 37,95cd 9,18a 11,00b 9,28a 26,35b 25,90ab 28,67c 74,41a 74,41c 75,77d
*II 36,17b 40,33b 44,58e 9,87a 11,58bc 11,42a 26,30b 28,75b 33,16d 73,05a 71,02bc 74,38bd
III 30,89a 39,29b 39,57dc 12,77b 13,49cd 16,68b 18,12a 25,80ab 22,89b 61,35a 66,05a 57,60a
IV — 35,48b 30,07ab — 15,11d 11,60a — 20,37a 18,47ab — 57,50a 66,72b
  • — ostatni termin przed oblotem wiosennym

the last sampling date before spring play flight

strona 24

Tabela 6 Stopień rozwoju gruczołów gardzielowych i ciała tłuszczowego u pszczół pobranych z kłębu zimowego The stage of pharyngeal gland and fat body of bees sampled from winter-cluster

Badana cecha / Investigated characteristic Rok badań / Year of investigations; miesiąc / month 1977/78 1978/79
Gruczoły gardzielowe / Brood-food glands XI — 2,63b
XII 2,23a 2,08a
I 2,28a 2,47ab
* II 2,52b 2,62b
III 2,75b —
IV 2,08a 2,53b
Ciało tłuszczowe / Fat body XI — 2,97b
XII 3,45b 2,52b
I 2,92c 2,05ab
* II 2,22ab 2,12ab
III 2,37b —
IV 1,77a 1,62a
  • — ostatni termin przed oblotem wiosennym

the last sampling date before spring play flight

Jednorodność prób pobranych ze skraju kłębu zimujących rodzin pszczelich. Badania wykazały, że rodziny były złożone z osobników podobnych pod względem stopnia rozwoju ciała tłuszczowego oraz gruczołów gardzielowych a zróżnicowanych pod względem kondycji oraz wypełnienia przewodów pokarmowych (tab. 7A). Zróżnicowanie to w mniejszym stopniu dotyczyło jednak cech fizykochemicznych pszczół robotnic niż stopnia wypełniania ich przewodów pokarmowych. O ile średnie współczynniki zmienności dla badanych cech u pszczół bez przewodów najczęściej nie przekraczały 10%, to średnie współczynniki zmienności tych samych cech w odniesieniu do przewodów pokarmowych były zawsze wyższe od 10% (tab. 7B). Oznacza to, że na skraju kłębu w zimujących rodzinach obecne były zarówno osobniki o silnie jak i słabo wypełnionym jelicie. Stwierdzono szczególnie duże zróżnicowanie w wypełnianiu przewodów substancjami stałymi (sucha masa). Dla tej cechy współczynniki zmienności były zawsze wyższe od 20% (tab. 7B).

W ciągu całego okresu zimowania najliczniejsze w próbach były osobniki, których stopień rozwoju gruczołów gardzielowych określano jako 2 lub 3. Zmieniał się natomiast udział pszczół o określonym stopniu rozwoju ciała tłuszczowego. Na początku zimowli najliczniejsze były osobniki, których ciało tłuszczowe oceniano na 3 lub 4, w okresie natomiast pośrednim osobniki o ciele tłuszczowym 1 i 2. Zmieniała się zatem też pod względem tej cechy w okresie zimowania jakość populacji pszczół pozostających na skraju kłębu.

W poszczególnych latach zimowały rodziny o odmiennym stopniu jednorodności, jeśli chodzi o kondycję robotnic znajdujących się na skra-

strona 25

Tabela 7 Wartości współczynnika zmienności (V%) dla badanych cech fizyko-chemicznych pszczół robotnic (A) oraz ich przewodów pokarmowych (B) The values of variance coefficient (V%) of investigated physical-chemical characteristics of worker bees (A) and also their intestines (B) A. Pszczoły bez przewodów (Bees without intestines)

Badana cecha / Investigated characteristic; Rok i miesiąc badań / Year and month of investigations Świeża masa (Fresh weight): 1976/77 Świeża masa (Fresh weight): 1977/78 Świeża masa (Fresh weight): 1978/79 Sucha masa (Dry weight): 1976/77 Sucha masa (Dry weight): 1977/78 Sucha masa (Dry weight): 1978/79 % suchej masy (% dry weight): 1976/77 % suchej masy (% dry weight): 1977/78 % suchej masy (% dry weight): 1978/79
XI — — 11,19 — — 13,97 — — 8,75
XII 6,61 3,36 20,76 5,81 5,76 31,85 3,61 4,27 26,41
I 6,26 3,81 3,48 17,12 5,33 5,99 16,65 2,74 4,56
* II 7,20 4,04 5,68 10,29 4,69 6,20 7,66 2,57 3,60
III 10,54 3,61 7,70 17,14 5,89 9,27 13,33 3,60 4,29
IV — 4,79 13,06 — 10,29 7,03 — 5,68 3,69
Średnio / Average 7,65 3,92 10,36 12,59 6,39 12,38 10,31 3,77 8,55

B. Przewody pokarmowe (Intestines of bees)

Świeża masa (Fresh weight): 1976/77 Świeża masa (Fresh weight): 1977/78 Świeża masa (Fresh weight): 1978/79 Sucha masa (Dry weight): 1976/77 Sucha masa (Dry weight): 1977/78 Sucha masa (Dry weight): 1978/79 % suchej masy (% of dry weight): 1976/77 % suchej masy (% of dry weight): 1977/78 % suchej masy (% of dry weight): 1978/79
XI — — 19,14 — — 55,51 — — 37,29
XII 16,52 8,33 11,98 27,39 19,37 32,69 14,94 13,82 17,30
I. 8,12 11,77 9,48 29,21 26,00 16,28 26,61 16,40 10,05
* II 9,42 11,82 8,35 54,05 17,65 14,84 55,23 7,43 12,57
III 14,99 11,63 12,86 30,39 23,30 23,06 12,36 12,88 13,86
IV — 14,67 20,52 — 22,82 16,53 — 9,08 17,43
Średnio / Average 12,26 11,64 13,72 35,26 21,83 26,48 27,28 11,92 18,08
  • — ostatni termin przed oblotem wiosennym

The last sampling date before spring play flight

ju kłębu. Najbardziej jednorodne były rodziny w roku 1977/78. W tym roku współczynniki zmienności dla każdej z badanych cech określanych dla pszczół i przewodów pokarmowych były w porównaniu z pozostałymi latami najniższe (tab. 7A i 7B).

DYSKUSJA

Pszczoły robotnice pobrane z ostatniego plastra w gnieździe, w okresie sezonu aktywnego, są pod względem kondycji najbardziej reprezentatywne dla rodzin (Muszyńska i współautorzy 1975). Nie wiadomo

strona 26

jednak czy jest to słuszne w odniesieniu do rodzin zimujących. Tym bardziej, że nie wiadomo dotychczas, czy robotnice znajdujące się na skraju kłębu na początku zimowania pozostają tam aż do końca tego okresu czy też wymieniają się z robotnicami ze środka kłębu (Johansson T. S. K., Johansson M. P. 1979). Dlatego dane dla pszczół ze skraju kłębu nie mogą być bez zastrzeżeń potraktowane jako przeciętne dla robotnic całej rodziny. Dla dokładnej charakterystyki pszczół robotnic a także zmian zachodzących w zimującej rodzinie pszczelej należałoby próby pobierać z różnych miejsc w kłębie. Jednak takie postępowanie z pewnością byłoby szkodliwe dla rodziny, naruszając i zmieniając zasadniczo przebieg jej zimowania. Pobieranie robotnic wyłącznie ze skraju kłębu nie było natomiast szkodliwe dla rodzin doświadczalnych. Ich siła po zakończeniu doświadczenia odpowiadała sile rodzin kontrolnych (z pszczołami tej samej rasy, z których nie pobierano prób). W doświadczeniu wykazano, że próby pszczół zawierające czterdzieści osobników są podobnie reprezentatywne przy określaniu badanych cech zimą jak i w okresie sezonu aktywnego (Muszyńska, Konopacka 1974). Próba złożona z 40 osobników okazała się jednak zbyt mała dla dokładnego oznaczenia średniej suchej masy przewodów pokarmowych pszczół zimujących. Dla ścisłego oznaczenia tej cechy konieczne byłoby zwiększenie liczebności próby z czterdziestu do co najmniej 280 osobników (tab. 3). Jednak pobieranie jednorazowo tak dużej liczby robotnic z rodzin zimą nie jest wskazane ze względu na możliwość rozerwania kłębu.

Zmiany w procentowej zawartości wody w świeżej masie pszczół robotnic stwierdzone w naszych badaniach są wyraźniejsze niż stwierdzone przez Parhon (1905), która podaje, że procent wody w ciele pszczół wynosi w grudniu 74,5, w styczniu 74,9, w lutym 75,1, w marcu 73,9, kwietniu 72,5. Jednak cytowana autorka określała zawartość wody w pszczołach całych, z których nie usuwano przewodów pokarmowych. Tymczasem dla określania świeżej i suchej masy pszczół pobranych z rodzin zimujących konieczne jest usuwanie przewodów pokarmowych. Wyniki uzyskane bez usuwania przewodów (wobec znacznego zróżnicowania w ich wypełnieniu) nie mogą być dokładne.

Nasze dane na temat zawartości wody w ciele robotnic przystępujących do zimowania (tab. 4) są zbliżone do danych Jakovlevej (1977), według której na początku zimowli w ciele pszczół kaukaskich woda stanowi 68,1%. Zwraca uwagę fakt, że w ostanim terminie przed rozwiązaniem kłębu, tak w roku 1977/78, jak 1978/79 stopień rozwoju ciała tłuszczowego był zbliżony, pomimo iż rozwój tej tkanki na początku okresu zimowania w porównywanych latach był odmienny. Być może istnieje jakiś graniczny stopień zużycia ciała tłuszczowego pszczół, po przekroczeniu którego one giną. Jednak w naszych badaniach w każdym roku i terminie obserwacjami objęto pszczoły żywe, które były w stanie przetrwać okres zimowania. Należy przypuszczać, że ten właśnie fakt jest przyczyną, dla której różnice pomiędzy stwierdzanymi w poszczególnych

strona 27

latach wartościami dla gruczołów gardzielowych i ciała tłuszczowego oraz dla świeżej i suchej masy robotnic i ich przewodów były nieznaczne (tab. 4—6). Nie jest wykluczone, że te cechy u osobników padłych mają zupełnie odmienne wartości niż u robotnic żywych. Fluri i współautorzy (1977) wykazali, że wśród pszczół wygryzionych we wrześniu wyróżnić można dwie kategorie osobników: z wysokim i niskim mianem hormonu juwenalnego w hemolimfie. Być może osobniki różniące się mianem hormonu juwenalnego cechuje odmienna kondycja a także zdolność do przetrwania okresu zimowania. W dalszych badaniach nad zimującymi rodzinami pszczelimi należałoby się zająć robotnicami nie przeżywającymi zimowania i określić typowe dla nich cechy.

Niniejsze badania wykazały, że w próbach pobranych ze skraju kłębu robotnice są jednorodne przez cały okres zimowania pod względem stopnia rozwoju gruczołów gardzielowych. Także zbliżoną jakość wykazują one w ciągu całego okresu pod względem świeżej i suchej masy ciała oraz świeżej masy przewodów pokarmowych (tab. 7A i 7B). Podobny poziom jednorodności pod względem tych cech stwierdzono dla rodzin badanych w okresie sezonu aktywnego (Muszyńska, Konopacka 1974, Konopacka i współautorzy 1975). Osobniki te cechuje natomiast znaczne zróżnicowanie pod względem stopnia wypełnienia przewodów substancjami stałymi. Obok robotnic z bardzo słabo wypełnionymi przewodami pokarmowymi znajdują się tu również pszczoły z przepełnionymi przewodami. Świadczą o tym wysokie współczynniki zmienności, które dla tej cechy wynoszą, jak stwierdzono, zawsze więcej niż 15% i mieszczą się w przedziale od 17,65 do 54,05% (tab. 7B). Jak się wydaje wielkie zróżnicowanie pomiędzy robotnicami w wypełnianiu ich przewodów pokarmowych substancjami stałymi jest jedną z cech typowych dla zimujących rodzin pszczelich, cechą odróżniającą je od rodzin sezonu aktywnego. W sezonie aktywnym bowiem rodziny złożone są z osobników wyrównanych pod względem tej cechy (Muszyńska i Konopacka 1974).

Na początku okresu zimowania w próbach pobranych ze skraju kłębu dominują robotnice z ciałem tłuszczowym o stopniu rozwoju 3 lub 4. W okresie pośrednim (po oblocie, przed ostatecznym rozwiązaniem kłębu), na skraju kłębu przeważają osobniki z ciałem tłuszczowym już o stopniu rozwoju 1 lub 2. Wydaje się, że zmiana w jakości kondycji robotnic na skraju kłębu jest także cechą typową dla zimującej rodziny pszczelej.

WNIOSKI

Dla określenia kondycji pszczół robotnic pozostających na skraju kłębu zimowego reprezentacyjna okazała się próba złożona z czterdziestu osobników.

Badania fizjologii zimowania rodzin pszczelich należy prowadzić w

strona 28

okresie od zawiązania do całkowitego wyjścia rodzin z kłębu zimowego, ponieważ po pierwszym oblocie wiosennym, w okresie przejściowym, zachodzą największe zmiany w kondycji pszczół robotnic oraz w jakości rodzin pszczelich.

Spośród badanych cech fizyko-chemicznych pszczół robotnic zimujących najwyraźniej zmienia się zawartość wody oraz stopień rozwoju ciała tłuszczowego i gruczołów gardzielowych. Zmiany w przewodzie pokarmowym robotnic dotyczą przede wszystkim zawartości wody. Pierwszy oblot wiosenny wiąże się z usunięciem z jelit płynnych mas kałowych. Dla okresu przejściowego typowy jest spadek bezwzględnych ilości wody w przewodzie przy równoczesnym utrzymaniu się jej procentowej zawartości na zbliżonym poziomie.

Dla zimujących rodzin pszczelich typowe jest: a) znaczne zróżnicowanie robotnic pozostających na skraju kłębu pod względem stopnia wypełnienia przewodów pokarmowych substancjami stałymi, b) znaczna jednorodność robotnic pod względem stopnia rozwoju ciała tłuszczowego, przy czym na początku okresu zimowania są to osobniki z dobrze a na końcu tego okresu ze słabo rozwiniętym ciałem tłuszczowym.

W następnych badaniach nad mechanizmem zimowania rodzin pszczelich należy zwrócić uwagę na osobniki, które przystąpiły do zimowania lecz nie były zdolne do przetwarzania tego okresu. Charakterystyka osobników padłych powinna być pomocna przy określaniu czynników krytycznych dla prawidłowego zimowania.

LITERATURA

Akopian N. M. (1978) — Nakoplienie żyra w organizmie pčeł zimoj. Pčelovodstvo (3): 17

Bobrzecki J. (1976) — Rozwój i produkcyjność rodzin pszczelich zimowanych na różnych pokarmach węglowodanowych. Zesz. Nauk. ART Olszt. Zootechnika, (109): 43—92

Čerednikov A. W., Matuškina L. V. (1970) — K voprosu o fotoperiodyzmie. Pčelovodstvo 49(8): 11—13

Donault P. i współautorzy (1975) — Mise en evidence, au moyen d’un radio-isotope, d’un variation saisonnier dans les transfertes de nurriture entre ouvrieres d’abeilles (Apis mellifica ligustica S.) C. R. Acad. Sc. Paris, 280, serie D: 2349-2352

Fluri P. i współautorzy (1977) — Juvenille hormone and the determination of winter bee physiology (Apis mellifera). Proc. of the XIX Int. Congr. of the Int. Union for the Study of Social Insects, Wageningen: 28—29

Gromisz M., Bownik K (1969) — Warunki przyrodniczo-pożytkowe i osiągnięcia produkcyjne pasiek w Polsce w latach 1964—1966. Pszczeln. Zesz. Nauk. 13(1—2—3): 1—55

Jakovleva I. N. (1977) — Niekotoryje fizjołogičeskije osobiennosti osiennych pčeł raznych porod. Apiacta, 12(3): 99—104

Johansson T. S. K., Johansson M. P. (1979) — The honey bee colony in winter. Bee World 60(4): 157—170

Konopacka Z. i współautorzy (1975) — Badania nad wielkością reprezentatywnej próby pszczół do analiz fizyko-chemicznych. Pszczeln. Zesz. Nauk. 19: 39—51

strona 29

Muszyńska J., Konopacka Z. (1974) — Badania nad wielkością reprezentatywnej próby pszczół do analiz fizyko-chemicznych. Pszczeln. Zesz. Nauk. 13: 183—193

Muszyńska J. i współautorzy (1975) — Przydatność prób z różnych części gniazda dla charakterystyki rodziny pszczelej w okresie letnim. Pszczeln. Zesz. Nauk. 19: 53—64

Parhon M. (1905) — Les echanges nutritifs chez les abeilles pendant les quatre saisons. Annales des Science naturelles Zoologie 9(1): 1—58

Tomaszewska B. (1976) — Badania nad poziomem glukozy i lipidów całkowitych w hemolimfie zimujących pszczół. Pszczeln. Zesz. Nauk. 20: 203—208

Tomaszewska B., Czernichowska A. (1969) — The heamolymph proteins of the honeybee (Apis mellifica L.) as found in normal individuals and in those from colonies affected by disease. Zoologica Pol. (4): 469—493

Szagun Ja. L. (1969) — Čto charakterizujet zimostoikist pčeł. Pčelovodstvo, 48(12): 14—15

Woźnica J. (1967) — Badanie wpływu stężenia sacharozy w roztworze użytym do jesiennego podkarmiania rodzin pszczelich na jakość i ilość zmagazynowanego przez nie pokarmu oraz na stan pszczół i przebieg ich zimowania. An. Univ. MSC, sec. E, 22(19): 275—299

Zerebkin M. W. (1964) — O rektalnych żelezach pčeł. Pčelovodstvo, 43(3): 34—35

Zerebkin M. W. (1974) — Fizjołogičeskije pokazatieli zimostoikosti pčeł. Apiacta, 9(2): 65—68

Zerebkin M. W., Szagun Ja. L. (1969) — Fizjołogičeskoje osobiennosti osiennych pčeł. Pčelovodstvo, 48(10): 14—15

НЕКОТОРЫЕ ИЗМЕНЕНИЯ В ОРГАНИЗМЕ РАБОЧИХ ПЧЕЛ ИЗ ЗИМНЕГО КЛУБА

З. Мушиньска, Л. Борнус

Резюме

Исследования велись в годах 1976—1979 во время зимовки, т.е. с завязания до полного выхода из клуба. В этом периоде отмечено два этапа:зимовку, то есть промежуток времени с завязания клуба до первого весеннего облета, а также переходный период между первым весенним облетом и полной развязкой зимнего клуба. Исследовано 15 пчелиных семьей, среди которых раз в месяц отбирано пчелы, находящиеся на крае клуба. Вместе отбрано 225 проб рабочих пчел.

Определено свежую и сухую массы пчел, а также выпрепарированных из них желудочно-кишечных трактов. Кроме того, определено степень развития железов глоточных и жирного тела зимующих рабочих пчел. Констатировано, что для перечисленных исследований хватит проба, составляющаяся 40 пчел (табл. 3), а препарирование пчел в небольшой степени влияет на полученные результаты (табл. 2). На основании полученных данных представлено характеристику рабочих пчел во время зимовки, а также оценку по однородности популяции пчел, находящихся в этом периоде на крае клуба.

Не обнаружено зависимости между формой зимующих рабочих пчел и наполнением их железочно-кишечных трактов, а ходом зимовки в семьях. Во время зимовки, форма и физиологическое состояние рабочих пчел подвергаются изменениям, ход которых повторяется в очередных годах (табл. 4). В это время изменяется также наполнение желодочно-кишечных трактов (табл. 5). Внимания

strona 30

заслуживает наблюдаемое во время зимовки повышение содержания воды в трактах, при одновременном понижении содержания воды в теле пчел (табл. 4 и 5). Первый евсенний облет связан с удалением из кишек, прежде всего, жидких масс кала.

Для зимующих пчелиных семьей свойствена значительная дифференциация пчел, находящихся на крае клуба, учитывая степень наполнения желодочно-кишечных трактов (7B), главным образом, постоянными веществами. Зимующая пчелиная семья по мере истечения периода зимовки, изменяется по качеству пчел, определяемых по степени развития жирного тела. В начале преобладают в ней пчелы [?] телом 1 и 2. Зимующие семьи в отдельных годах отличаются друг от друга по однородности создавающих их пчел (табл. 7A и 7B). В дальнейших исследованиях по зимовке семьей следует обратить внишение на пчелы, которые подходят к зимовке, но не способных пережить этот период.

SOME CHANGES IN ORGANISM OF BEE WORKERS FROM WINTER CLUSTER

Janina Muszyńska, Leon Bornus

Summary

The experiments have been carried out from 1976 to 1979 during colony wintering, it is from the cluster formation to the complet cluster dissolution. In that period two phases were differed: actual overwintering, it is the time from the cluster formation to the first play-flight in the spring, and the transit period, it is first ply-flight to, the complet dissolution of the winter swarm. Fifteen bee colonies were taken into experiments, from which once a month bee samples were taken from outside part of the swarms. Total 225 samples of bees were taken. The fresh and dry weight of bees and prepared from them intestines were determined. Also the degree of pharyngeal gland and the fat body development of wintering bee workers was determined.

It was found that for those experiments the sample od 40 bees was sufficient (table 3) and bee preparation only slighty affects the results (table 2). The obtained data enable us to characterize the worker bees during wintering and to estimate the uniformity of the bee population from the outer parts of cluster.

There was found no correlation between the condition of overwintering bee workers and filling of their intestines and the overwintering course in colonies. During wintering the body conditions and physiological stage of bee-workers were changing and the changes were repeated in each season (table 4 and 6). At the time also the filling of the intestines was changing (table 5). It is worthy to stress out the fact that there was observed en increase of water content in intestines, and at the same time decrease of water content in bee body (table 4 and 5). It vas proved that the first spring play flight is connected with the removing from intestines all fluid excrements.

For the overwintering bee colonies the big difference between the particular bees is typical, concrning the degree of intestines filling (7B) mainly with solid substances. Overwintering colony in the course of wintering is changing concerning the quality of bees estimated on the basis of the fat body development phase. At the begining the colony is dominated by the bees with 3th or 4th degree of fat body development, and during the transit period 1-st and 2-nd. Overwintering colonies are different considering the uniformity of the bees in particular years (table 7A, and 7B).

In further experiments dealing with colony overwintering, attention has to bee paid to bees which start wintering but are not able to survive that period.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 15: „Woźnicy (1976)” → Woźnicy (1967)
  • s. 19, tab. 2: „befor” → before
  • s. 20, tab. 3: „exactitud” → exactitude
  • s. 23, tab. 5: „intenstine” → intestine
  • s. 23, tab. 5: „Yeard” → Year
  • s. 23, tab. 5: „1977/38″ → 1977/78
  • s. 26: „ostanim” → ostatnim
  • s. 28: „przetwarzania tego okresu” → przetrwania tego okresu
  • s. 28, piśmiennictwo: „Juvenille” → Juvenile
  • s. 28, piśmiennictwo: „nurriture” → nourriture
  • s. 29, piśmiennictwo: „Annales des Science naturelles” → Annales des Sciences naturelles
  • s. 29, piśmiennictwo: „heamolymph” → haemolymph
  • s. 29, streszczenie: „З. Мушиньска” → Я. Мушиньска
  • s. 29, streszczenie: „15 пчелиных семьей” → 15 пчелиных семей
  • s. 29, streszczenie: „отбрано” → отобрано
  • s. 29, streszczenie: „железочно” → желудочно
  • s. 29, 30, streszczenie: „желодочно” → желудочно
  • s. 30, streszczenie: „евсенний” → весенний
  • s. 30, streszczenie: „зимующих пчелиных семьей” → зимующих пчелиных семей
  • s. 30, streszczenie: „свойствена” → свойственна
  • s. 30, streszczenie: „по зимовке семьей” → по зимовке семей
  • s. 30, streszczenie: „внишение” → внимание
  • s. 30, streszczenie: „complet” → complete
  • s. 30, streszczenie: „ply-flight” → play-flight
  • s. 30, streszczenie: „sample od 40″ → sample of 40
  • s. 30, streszczenie: „slighty” → slightly
  • s. 30, streszczenie: „en increase” → an increase
  • s. 30, streszczenie: „vas proved” → was proved
  • s. 30, streszczenie: „concrning” → concerning
  • s. 30, streszczenie: „begining” → beginning
  • s. 30, streszczenie: „3th” → 3rd
  • s. 30, streszczenie: „has to bee paid” → has to be paid

Podobne wpisy