PŁODNOŚĆ I ROZWÓJ NIEKTÓRYCH GATUNKÓW ROZTOCZY ULOWYCH NA PYŁKU
tekst: Wit Chmielewski
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXII, 1978 — Wit Chmielewski
strona 173PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXII 1978
Wit Chmielewski
IOR — Poznań
WPROWADZENIE
Wchodzące w skład pyłku kwiatowego substancje, takie jak białka, tłuszcze, węglowodany, witaminy, enzymy i sole mineralne, sprawiają, że jest on najważniejszym i obok miodu mającym podstawowe znaczenie pokarmem pszczół. Stanowi on również atrakcyjny pokarm i podłoże dla rozwoju licznej fauny towarzyszącej tym owadom w ich gniazdach, a także dla wielu szkodników spotykanych w magazynach pszczelarskich. Szczególnie często i licznie występują w tych siedliskach roztocze. Mimo że badań poświęconych temu zagadnieniu było jeszcze stosunkowo niewiele, to w niektórych opracowaniach naukowych i podręcznikach znaleźć można już wzmianki lub też krótkie informacje o charakterze rejestracyjnym na temat występowania kilku najpospolitszych gatunków roztoczy w ulach i na plastrach pszczelich (Michael, 1901—1903; Zachvatkin, 1941; Toumanoff, 1951; Türk, Türk, 1957; Rolnik, Szmidt, 1959, Hughes, 1961; Chmielewski, 1970a, 1971b). Również w artykułach popularno-naukowych sygnalizowane jest dosyć często występowanie roztoczy w środowisku ulowym i w przechowalniach pasiecznych (Anonim, 1966; Chmielewski, 1970b, 1971c, 1974; Tomaszewska, 1972; Tomaszewska, Zahaczewska, 1973). Z przeprowadzonych badań nad składem gatunkowym i nasileniem występowania akarofauny w ulach zamieszkałych przez pszczoły wiadomo, że są one praktycznie w 100% zasiedlone przez roztocze. Spośród 19 gatunków roztoczy stwierdzonych na przechowywanym pyłku i w środowisku ulowym (Chmielewski, 1971a, 1975) dominującym gatunkiem był Glycyphagus domesticus (De Geer), a Carpoglyphus lactis (L.), Glycyphagus destructor (Schrank) i kilka innych należało również do często spotykanych. Przy masowym pojawie roztocze te mogą być sprawcami poważnych szkód, wyrażających się zarówno
strona 174w ubytku masy przechowywanego pyłku na skutek ich żerowania, jak też w pogorszeniu się jego jakości i wartości odżywczej na skutek zanieczyszczenia produktami przemiany materii i infekowania różnymi mikroorganizmami (grzyby, bakterie).
Ponieważ w literaturze, zarówno krajowej jak i zagranicznej, brak jest danych o przydatności pyłku jako pokarmu dla roztoczy i możliwości ich rozwoju na tym produkcie, uznano za celowe przeprowadzenie doświadczeń z tego zakresu.
MATERIAŁ I METODYKA
Obiektem badań były 3 gatunki roztoczy z rodziny Glycyphagidae, tj. Carpoglyphus lactis (L.), Glycyphagus destructor (Schrank) i Glycyphagus domesticus (De Geer). Roztocza te wyizolowano z porażonego pyłku i ze zmiotków z dennic uli zamieszkałych przez pszczoły, uzyskiwanych w czasie wiosennych przeglądów pasieki. Stanowiły one materiał wyjściowy do założenia czystych, jednogatunkowych hodowli masowych, prowadzonych przez wiele pokoleń w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych (temperatura — +20—25°C, wilgotność względna powietrza — około 85%, pokarm — pyłek, drożdże, kiełki pszenne). Z hodowli tych uzyskiwano materiał potrzebny do prowadzenia doświadczeń. Hodowle masowe i doświadczenia nad płodnością i rozwojem roztoczy prowadzono w komórkach hodowlanych stosowanych już we wcześniejszych badaniach nad C. lactis (Chmielewski, 1970a, 1971b). Wszystkie doświadczenia prowadzono w temperaturze +20°C (±2°C), w wilgotności względnej powietrza około 85%; jako pokarm podawano roztoczom pyłek z domieszką miodu (pierzga), wybierany z plastrów pszczelich. Młode, jednodniowe roztocze dorosłe do doświadczeń nad płodnością i długością życia otrzymywano, wybierając ze specjalnie w tym celu prowadzonych hodowli masowych deutonimfy w stanie znieruchomienia przed linieniem. Samice i samce łączono w pary, umieszczając je w komórkach hodowlanych na pokarmie. Temperaturę +20°C uzyskiwano w termostacie, a wilgotność względną powietrza 85% utrzymywano przy pomocy nasyconego roztworu chlorku potasu (KCl). Doświadczenia te sprawdzano co 1—3 dni, ustalając każdorazowo liczbę złożonych jaj i usuwając je z komórek. Notowano również liczbę martwych roztoczy. W ten sposób przebadano po 25 par każdego z 3 gatunków.
Długość rozwoju i śmiertelność roztoczy w czasie jego trwania a także stosunek płci otrzymanych osobników dorosłych badano, obserwując po 100 świeżo złożonych jaj każdego z badanych gatunków. Kontrolę doświadczeń prowadzono co 1—2 dni, ustalając stan zaawansowania rozwoju osobniczego roztoczy.
strona 175WYNIKI
Przeprowadzone badania wykazały, że roztocze ulowe pełniące funkcje rozrodcze w temperaturze +20°, w wilgotności względnej powietrza 85%, na pyłku jako pokarmie, żyją stosunkowo długo, bo około półtora miesiąca, a w przypadku G. domesticus średnio nawet ponad 2 miesiące. Długość życia samic C. lactis i G. destructor była większa niż średnia długość samców tych gatunków, natomiast samice G. domesticus żyły przeciętnie krócej od samców (tab. 1).
Tabela 1 — Table 1 Długość życia dorosłych osobników 3 gatunków roztoczy ulowych, pełniących funkcje rozrodcze; temperatura — +20°C; wilgotność względna powietrza — 85%; pokarm — pyłek; liczba przebadanych roztoczy — po 25 par każdego gatunku Length of the life of adults of 3 species of beehive mites laying the eggs; temperature — +20°C; relative humidity — 85%; food — pollen; number of examined mites — 25 pairs of every species
| Gatunek | Długość życia roztocza w dniach: Samice — średnio (od—do) | Długość życia roztocza w dniach: Samce — średnio (od—do) | Długość życia roztocza w dniach: Samice i samce — średnio (od—do) |
|---|---|---|---|
| Carpoglyphus lactis (L.) | 48,0 (34—79) | 45,7 (29—92) | 46,9 (29—92) |
| Glycyphagus destructor (Schrank) | 40,3 (29—50) | 34,8 (15—51) | 37,6 (15—51) |
| Glycyphagus domesticus (De Geer) | 58,0 (19—112) | 77,3 (45—138) | 67,7 (19—138) |
Liczebność jaj składanych przez jedną samicę kształtuje się różnie w zależności od gatunku. Najwyższą płodnością wykazał się G. domesticus, którego samice składały przeciętnie po 122,4 jaj w ciągu całego życia (średnio na dzień płodny przypadało 3,4 jaj), przy czym należy zaznaczyć, że liczba dni płodnych u tego gatunku była również najwyższa. Mniej jaj składały samice G. destructor i C. lactis; krótsze też były u nich okresy płodności (tab. 2). Przebieg i nasilenie składania jaj w ciągu całego życia samicy także kształtowały się różnie u każdego z badanych gatunków. W przypadku G. domesticus i G. destructor składanie jaj przebiegało mniej więcej w sposób zbliżony, pewne różnice dały się zauważyć w nasileniu tego procesu, przypadało ono jednak u obydwu gatunków między 6 a 15 dniem życia samic, u C. lactis natomiast maksimum liczebności składanych jaj miało miejsce między 21 a 30 dniem życia samicy (ryc. 1).
W doświadczeniach nad rozwojem roztoczy na pyłku stwierdzono różnice w długości trwania cyklu rozwojowego i śmiertelności roztoczy w czasie rozwoju. Najszybciej rozwijały się roztocze C. lactis, których długość rozwoju całkowitego od jaja do postaci dorosłej wynosiła średnio 14 dni, a śmiertelność ich w tym okresie była najniższa w stosunku do 2 pozostałych gatunków i wynosiła 18%. Rozwój G. domesticus i
strona 176Tabela 2 — Table 2 Płodność 3 gatunków roztoczy ulowych; temperatura — +20°C; wilgotność względna powietrza — 85%; pokarm — pyłek; liczba przebadanych roztoczy — po 25 par każdego gatunku Fecundity of 3 species of beehive mites; temperature — +20°C; relative humidity — 85%; food — pollen; number of examined mites — 25 pairs of every species
| Gatunek | Liczba jaj złożonych przez jedną samicę: w ciągu życia — średnio (od—do) | Liczba jaj złożonych przez jedną samicę: przeciętnie na dzień — życia | Liczba jaj złożonych przez jedną samicę: przeciętnie na dzień — płodny | Liczba dni płodnych | Liczba dni bezpłodnych: przed składaniem jaj | Liczba dni bezpłodnych: po złożeniu jaj | Liczba dni bezpłodnych: razem |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Carpoglyphus lactis (L.) | 64,0 (20—186) | 1,3 | 2,1 | (16—51) 30,2 | 4,1 | 10,7 | 14.8 |
| Glycyphagus destructor (Schrank) | 77,1 (5—136) | 1,9 | 2,9 | (5—38) 26,8 | 3,0 | 10,4 | 13,4 |
| Glycyphagus domesticus (De Geer) | 124,4 (32—189) | 2,1 | 3,4 | (10—49) 35,8 | 2,8 | 19,0 | 21,8 |

Rys. 1. — Przebieg składania jaj w ciągu całego życia samicy: A — Carpoglyphus lactis (L.), B — Glycyphagus destructor (Schrank), C — Glycyphagus domesticus (De Geer); liczba przebadanych roztoczy — 25 par każdego gatunku.
Fig. 1. — Course of oviposition during whole life of female: A — Carpoglyphus lactis (L.), B — Glycyphagus destructor (Schrank), C — Glycyphagus domesticus (De Geer); number of examined mites — 25 pairs of every species.
strona 177Tabela 3 Rozwój 3 gatunków roztoczy ulowych; temperatura — +20°C; wilgotność względna powietrza — 85%; pokarm — pyłek; liczba przebadanych roztoczy — po 100 jaj każdego gatunku Development of 3 species of beehive mites; temperature — +20°C; relative humiditv — 85%; food — pollen; number of examined mites — 100 eggs of every species
| Gatunek | Stadium rozwojowe | Czas trwania w dniach średnio (od—do) | % śmiertelności w czasie rozwoju | Stosunek płci (% uzyskanych samic) |
|---|---|---|---|---|
| Carpoglyphus lactis (L.) | Jajo | 3 (3—6) | ||
| Larwa | 4 (3—7) | |||
| Protonimfa | 4 (3—6) | |||
| Deutonimfa | 3 (3—5) | |||
| Rozwój całkowity | 14 (12—24) | 18 | 61 | |
| Glycyphagus destructor (Schrank) | Jajo | 6 (5—8) | ||
| Larwa | 6 (5—10) | |||
| Protonimfa | 5 (4—8) | |||
| Deutonimfa | 4 (3—7) | |||
| Rozwój całkowity | 21 (17—33) | 58 | 64 | |
| Glvcyphagus domesticus (De Geer) | Jajo | 5 (4—8) | ||
| Larwa | 5 (3—8) | |||
| Protonimfa | 4 (3—7) | |||
| Deutonimfa | 4 (3—6) | |||
| Rozwój całkowity | 18 (13—29) | 49 | 40 |
G. destructor trwał dłużej niż u C. lactis, wyższa też była śmiertelność roztoczy w czasie jego trwania. Badanie stosunku płci u otrzymanych w tych doświadczeniach osobników dorosłych wykazało, że u C. lactis i G. destructor samic było więcej niż samców, natomiast u G. domesticus liczniejsze były samce (tab. 3).
Z porównania niektórych parametrów biologicznych uzyskanych w badaniach nad roztoczami prowadzonych na pyłku i innych atrakcyjnych dla nich pokarmach (drożdże piekarskie, kiełki pszenne), w zbliżonych warunkach cieplnych (temperatura — +20°C) i wilgotnościowych (wilgotność względna powietrza — 85%) wynika, że w przypadku niektórych gatunków pyłek jest dla nich równorzędnym lub nawet korzystniejszym pokarmem. Tak jest np. w przypadku G. domesticus. Gatunek ten hodowany na pyłku wykazuje dwukrotnie większą płodność, mniejszą śmiertelność w czasie rozwoju, a roztocze żyją przeciętnie dłużej od hodowanych na kiełkach z dodatkiem drożdży. Długość cyklu rozwojowego roztoczy jest natomiast na obydwu pokarmach zbliżona. Dane te rozpatrywane w kontekście licznego i częstego występowania G. domesticus w ulach pszczelich i w magazynach pasiecznych świadczą o jego doskonałym przystosowaniu do życia w środowisku ulowym i do
strona 178korzystania z pokarmu pszczół. Również C. lactis rozwija się dobrze na pyłku jako pokarmie. Mimo że płodność tego roztocza jest niższa aniżeli na drożdżach, to średnia długość życia jest około 2 razy większa, a śmiertelność w czasie rozwoju jest niższa na pyłku niż na drożdżach. Dla G. destructor pyłek wydaje się w warunkach prowadzonych doświadczeń pokarmem mniej odpowiednim od kiełków z dodatkiem drożdży, gdyż wszystkie wskaźniki biologiczne uzyskane dla tego gatunku były gorsze na pyłku niż na kiełkach z drożdżami, z wyjątkiem % śmiertelności w czasie rozwoju. Roztocze na pyłku były bardziej żywotne od rozwijających się na kiełkach z dodatkiem drożdży.
W sumie można stwierdzić, że pyłek i pierzga stanowią dla roztoczy ulowych atrakcyjny pokarm. Wszystkie 3 badane gatunki, żerując na tego typu pokarmie, przechodzą na nim pełny cykl rozwojowy od jaja do osobnika dorosłego, a ich płodność i żywotność jest stosunkowo wysoka. W świetle tych danych, jak również rezultatów uzyskanych we wcześniej przeprowadzonych badaniach faunistycznych nad akarofauną uli pszczelich (Chmielewski, 1971a) i występującą w przechowywanym pyłku (Chmielewski, 1975) można stwierdzić, że wiele gatunków roztoczy jest przystosowanych do korzystania z tego typu pokarmu jakim jest pyłek kwiatowy zbierany i przechowywany przez pszczoły. Daje to również podstawy do postawienia hipotezy, że gniazda pszczół są pierwotnym siedliskiem naturalnym niektórych gatunków roztoczy przechowalnianych.
WNIOSKI
Wiadomo, że roztocza te powodują uszkodzenia i są przyczyną znacznych strat magazynowanego pyłku. Nie ma jednak dotychczas dokładnych danych odnośnie zmian jakościowych i ilościowych, jakie zachodzą w pyłku na skutek występowania w nim roztoczy. Analizy produktów zbożowo-mącznych wykazały, że w wyniku porażenia przez roztocze wzrasta ich kwasowość, następują straty białek, tłuszczów, węglowodanów i celulozy sięgające nawet do 30%, pojawiają się nawet substancje toksyczne (Młodecki, 1965). Należy więc przypuszczać, że podobne niekorzystne zmiany zachodzą również w przypadkach porażenia przez roztocze pyłku, pierzgi i miodu. Potwierdzenie tej tezy wymagałoby jednak przeprowadzenia bardziej szczegółowych badań i analiz z tego zakresu.
LITERATURA
Anonim (1966) — Kleŝĉevyje invazii. Pĉełovodstwo, 11 (86): 30—33
Chmielewski W. (1970a) — Charakterystyka morfologiczna i biologiczno-ekologiczna Carpoglyphus lactis (L.) — gatunku występującego na miodzie naturalnym w przechowalniach i w ulach pszczelich. Pszczeln. Zesz. Nauk., 14 (1—2—3): 109—127.
strona 179Chmielewski W. (1970b) — Roztoczek suszowy — szkodnik występujący również na miodzie. Pszczelarstwo, 21 (10): 3—5.
Chmielewski W. (1971a) — Badania nad składem gatunkowym roztoczy w zasiedlonych ulach pszczelich i w przechowalniach miodu. Pszczeln. Zesz. Nauk., 15 (1—2): 69—80.
Chmielewski W. (1971b) — Morfologia, biologia i ekologia Carpoglyphus lactis (L., 1758) (Glycyphagidae, Acarina). Prace Nauk. Inst. Ochrony Roślin, 13 (2): 63—166.
Chmielewski W. (1971c) — Roztocze spotykane w ulach i w przechowywanym miodzie. Pszczelarstwo, 22 (9): 3—4.
Chmielewski W. (1975) — Roztocze (Acarina) występujące w zbieranym przez pszczoły i przechowywanym pyłku kwiatowym. Zeszyty Problemowe Post. Nauk Roln. „Akarologia Rolnicza w Polsce”, 171: 237—244.
Chmielewski W. (1974) — Szkodliwe roztocze magazynowe w gromadzonych przez pszczoły zapasach pyłku kwiatowego. Pszczelarstwo, 25 (10): 3—4.
Hughes A. M. (1961) — The mites of stored food. London, 287 ss.
Michael A. D. (1901—1903) — British Tyroglyphidae. Ray. Soc. London, 1—2: 474 ss.
Młodecki H. (1965) — Szkody wyrządzane przez roztocze magazynowe i stosunek higienisty do środków spożywczych porażonych przez te szkodniki. Zeszyty Problemowe Post. Nauk Roln., 53: 269—282.
Rolnik S., Szmidt A. (1959) — Z badań nad entomofauną pasieki doświadczalnej w Nadleśnictwie Zielonka. Pszczeln. Zesz. Nauk., 3 (2): 61—76.
Tomaszewska B. (1972) — Higiena magazynów pszczelarskich. Pszczelarstwo, 23 (11): 12—14.
Tomaszewska B., Zahaczewska M. (1973) — Niektóre gatunki roztoczy występujące u pszczół i w środowisku ulowym oraz ich zwalczanie. Pszczelarstwo, 24 (1): 3—4.
Toumanoff C. ((1951) — Les maladies des abeilles. Rev. franc. Apiculture, 68: 238—279.
Türk E., Türk F. (1957) — Systematik und Ökologie der Tyroglyphiden Mitteleuropas. Zool. Inst. Friedrich — Alex. Univ. Erlangen, Akad. Verlagsges. Leipzig, Bd. 1, Teil 1, Abschn. 1: 231 ss.
Zachvatkin A. A. (1941) — Paukoobraznyje, Tyroglyfoidnyje kleŝĉi (Tyroglyphoidea). Fauna SSSR, 6 (1): 475 ss.
FECUNDITY AND DEVELOPMENT OF SOME SPECIES OF BEEHIVE MITES ON POLLEN
Wit Chmielewski
Summary
It has been stated that pollen is an attractive food of three examined species of beehive mites: Glycyphagus domesticus (De Geer) Glycyphagus destructor (Schrank) and Carpoglyphus lactis (L.). (Acarina, Glycyphagidae).
Under the laboratory conditions (temperature — +20°C, relative humidity — 85%, food — pollen) longevity of life of G. domesticus amount on an average 67,7 days, G. destructor — 37,6 and C. lactis — 46,9 days (Table 1). Mean fecundity of G. domesticus amount 124,4 eggs per fermale per whole life, G. destructor — 77,1 and C. lactis — 64 eggs per female (Table 2). Course and intensity of oviposition is various and depends upon the species of mites (Fig. 1). The life history of G. domesticus takes 18 days, G. destructor — 21 days and C. lactis — 14 days.
strona 180Mortality during the life cycle of G. domesticus amount about 49%, G. destructor — 58%, C. lactis — 18% (Table 3).
On the base of these results it can be to state that beehive mites are very good adapted to the beehive habitat as the pests of pollen and bee bread. Present data and results of earlier investigations (Chmielewski, 1971a, 1975) admit of forming of hypothesis that bee nests are the primary natural habitats of some species of stored product mites.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 177, tab. 3: „Glvcyphagus” → Glycyphagus
- s. 177, tab. 3: „humiditv” → humidity
- s. 179, streszczenie: „fermale” → female
