PRÓBA OKREŚLENIA WPŁYWU PORY WYCHOWU TRUTNI NA WARTOŚĆ INSEMINOWANYCH MATEK PSZCZELICH
tekst: Bożena Chuda-Mickiewicz, Jarosław Prabucki
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXVII, 1993 — Bożena Chuda-Mickiewicz, Jarosław Prabucki
strona 41PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXVII 1993
Bożena Chuda-Mickiewicz, Jarosław Prabucki
Zakład Pszczelnictwa AR, ul. Dra Judyma 20, 71-466 Szczecin
Streszczenie
Obserwacje prowadzono w pasiece Zakładu Pszczelnictwa w Szczecinie w latach 1991 i 1992. Łącznie przebadano 2770 trutni i 150 matek pszczelich. Sprawność reprodukcyjną trutni badano bezpośrednio określając jakość ich nasienia oraz pośrednio poprzez ocenę matek inseminowanych nasieniem trutni w różnych porach sezonu pszczelarskiego. W wyniku przeprowadzonych badań stwierdzono, że najwyższą wartość użytkową posiadają trutnie wychowywane w czerwcu i wykorzystywane do unasieniania w połowie lipca zaś najniższą, trutnie wychowywane w lipcu i wykorzystywane do inseminacji w sierpniu. Stopień wypełnienia zbiorniczków nasiennych oraz długość okresu latencji matek inseminowanych w różnych porach sezonu, wydają się być bardziej zależne od warunków środowiska niż od pory wychowu trutni.
Słowa kluczowe: pora sezonu, wychów, trutnie, unasienianie matek.
WPROWADZENIE
Sprawność reprodukcyjna matek pszczelich jest jednym z kryteriów oceny wartości użytkowej. Kryterium to w dużej mierze uzależnione jest od skuteczności zabiegów inseminacyjnych oraz liczby plemników w zbiorniczku nasiennym.
Za zadowalający efekt inseminacji należy uznać stan, gdy w zbiorniczku nasiennym matki znajduje się od 5,5 do 6,0 mln plemników (Woyke 1990). Pojemność zbiorniczka nasiennego matek różnych ras jest zróżnicowana. Matki rasy środkowoeuropejskiej posiadają zbiorniczki o objętości 0,94 mm³, matki rasy kaukaskiej – 0,98 mm³, a kraińskiej – 0,93 mm³ (Woyke i inni 1974). Rocznie, sztucznie unasieniona matka przy małej liczbie plemników w zbiorniczku wykorzystuje 0,9 mln plemników tj. około 28% zawartości zbiorniczka, a naturalnie unasieniona 1,5 mln (27%) (Harbo i Szabo 1984), zatem zgromadzone w zbiorniczku plemniki winny zapewnić efektywne czerwienie w okresie około 5 lat.
Intensywność przenikania plemników do zbiorniczka nasiennego matki uzależniona jest od zgodności rasowej matki i trutnia (Woyke i inni 1974). Autorzy ci stosując unasienianie dawką 8 mm³ nasienia, uzyskali dla pszczoły miejscowej od 3,4 do 4 mln plemników w zbiorniczku nasiennym, dla kaukaskiej
strona 42od 3,5 do 3,7 mln i dla kraińskiej od 2,2 do 3 mln plemników, a ich koncentracja w 1 mm³ nasienia wynosiła odpowiednio od 3,8 do 4,6; od 3,6 do 4,1 i od 2,4 do 3,6 mln. Matki naturalnie unasienione przebywają przed, między i po kopulacji z dużą liczbą zróżnicowanych wiekowo pszczół. Stosując inseminację przetrzymuje się je z małą liczbą pszczół towarzyszących. Przenikanie plemników do zbiorniczka nasiennego matki, przy stosowaniu małych dawek, poniżej 4 mm³ nasienia nie jest uzależnione od warunków przetrzymywania matek. Przy większych dawkach (4 i 8 mm³), pszczoły towarzyszące matce wywierają korzystny wpływ na proces przenikania plemników do zbiorniczków nasiennych (Woyke i Jasiński 1985). Najwięcej plemników wnika do zbiorniczków nasiennych w pierwszych 24 godzinach po inseminacji (Woyke i Jasiński 1985), osiągając przy dawce 4 mm³ poziom 2,7 mln plemników u matek przetrzymywanych w cieplarce (34°C) w towarzystwie 250 pszczół i 2,3 mln plemników u matek w klateczkach bez pszczół, przetrzymywanych w bezmatecznych rodzinach wychowujących (Woyke i Jasiński 1985). Zadowalające efekty można uzyskać zdaniem Woyke i Jasińskiego (1979, 1980) oraz Konopackiej (1989) również wtedy, gdy matki przed i po inseminacji przebywają między pszczołami rodzinek weselnych lub gdy przetrzymywane są w klateczkach o pojemności 600 cm³ w temperaturze 32-34°C, w obecności 150-200 pszczół, względnie w temperaturze pokojowej w towarzystwie 300-350 pszczół. Vesely (1979) uzyskał efekty zbliżone (4,16 mln plemników w zbiorniczku nasiennym) do naturalnego unasieniania (4,08 mln plemników), gdy matki unasieniał dawką 8-10 mm³ nasienia i przetrzymywał je w skrzynkach w towarzystwie 400-500 pszczół w temperaturze 30°C. Foti i inni (1975) wykazali, że sztucznie unasienione matki przetrzymywane przed zabiegiem z 30 pszczołami miały w zbiorniczkach nasiennych od 2,4 do 4,1 mln plemników, zaś Harbo i Szabo (1984) 3,2 mln plemników u matek sztucznie unasienionych i 5,5 mln u matek naturalnie unasienionych i przetrzymywanych w ulikach weselnych, natomiast Kaftanoglu i Peng (1982) odpowiednio 3,83 mln i 4,54 mln. Zdaniem Woyke i Jasińskiego (1982a) najlepsze wypełnienie zbiorniczków uzyskuje się wtedy, gdy matki przebywają w ulikach na pasieczysku w towarzystwie 350 pszczół. W takich warunkach nasienie nie zalega w żadnym z jajowodów. Temperatura otoczenia oraz bezpośredni kontakt matki z towarzyszącymi pszczołami wywiera korzystny wpływ na proces oczyszczania jajowodów z zalegającego nasienia i przenikanie plemników do zbiorniczków nasiennych (Woyke i Jasiński 1973, 1980, 1982b; Woyke 1979, Konopacka 1989). Wydaje się również, że poza wspomnianymi czynnikami pewien wpływ na końcowy efekt inseminacji może wywierać pora sezonu. Na te okoliczności zwrócili uwagę Chwałkowski (1969) oraz Moritz i Kuhnert (1984) stwierdzając, że straty matek zwiększają się wraz z upływem sezonu, szczególnie w sierpniu i wrześniu. Podobne stwierdzenie dotyczące wartości matek urodzonych w lipcu podali Prabucki i inni (1987).
strona 43Celem badań było sprawdzenie w jakim stopniu termin inseminacji wpływa na wypełnienie plemnikami zbiorniczków nasiennych matek inseminowanych dwukrotnie dawką 4 mm³ nasienia. Praktycznym aspektem badań było określenie długości okresu wyczekiwania na złożenie pierwszych jaj w zależności od terminu chowu i koncentracji plemników w zbiorniczkach nasiennych matek.
METODY
Badania prowadzono w latach 1991 i 1992 w pasiece Zakładu Pszczelnictwa Akademii Rolniczej w Szczecinie. Obiektem badań były matki pszczele rasy kraińskiej (Apis mellifera carnica L.) oraz trutnie rasy środkowoeuropejskiej (Apis mellifera mellifera L.) pochodzące od mieszańców międzyliniowych pszczoły miejscowej z pszczołą norweską.
Trzy kolejne serie matek i trutni wychowywano w takich terminach, aby ich unasienienie wypadało odpowiednnio w czerwcu, lipcu oraz sierpniu.
Matki przetrzymywano przed, między i po inseminacji w skrzynkach Macewicza o wymiarach 170 x 125 x 65 mm w towarzystwie 250 pszczół.
Trutnie przetrzymywano w rodzinach wychowujących pod izolatorami ramkowymi z kraty odgrodowej na plastrze z zapasami.
Matki inseminowano dwukrotnie, każdorazowo dawką 4 mm³ nasienia. Pierwszy raz unasieniano matki gdy osiągnęły wiek 7 dni, drugi raz po 48 godzinach.
W ocenie nasienia trutni brano pod uwagę objętość nasienia pozyskiwanego od jednego trutnia, koncentrację plemników w 1 mm³ nasienia oraz określano liczbę trutni niezbędnych do pozyskania 8 mm³ nasienia.
Obserwacje prowadzono w czerwcu na 84, w lipcu na 50 i w sierpniu na 10 próbach liczących po 10 trutni każda.
Unasienione matki po upływie 48 godzin od drugiego zabiegu dzielono losowo na trzy grupy po 10 sztuk. Pierwsza grupa służyła do badań laboratoryjnych polegających na wypreparowaniu zbiorniczków nasiennych, określeniu liczby plemników w nich zawartych oraz koncentracji plemników w 1 mm³ nasienia (Woyke 1979).
Drugą grupę przetrzymywano w skrzynkach Macewicza, w towarzystwie wolno oblatujacych się pszczół, do czasu podjęcia czerwienia przez matkę. Trzecią grupę matek poddawano do odkładów. Tu rownież określono liczbę dni między I unasienieniem, a początkiem czerwienia matek.
strona 44WYNIKI
Pora wychowu trutni miała istotny wpływ na ich cechy, jednakże wpływ ten kształtował się różnie dla poszczególnych badanych cech. Najwartościowsze, chociaż nie pod każdym względem, wydają się trutnie użyte do unasieniania w lipcu. Miały one istotnie największą masę nasienia od jednego osobnika (0,9 mm³), największą liczbę plemników w 1 mm³ (6,1 milionów, tj. istotnie więcej niż trutnie sierpniowe) i potrzeba ich było do pozyskania 8 mm³ nasienia mniej
Tabela 1 Ocena trutni wychowywanych w różnych porach sezonu (średnie z lat 1991, 1992) Qualification of drones reared at different times of the season (averages from years 1991, 1992)
| Badana cecha / Feature examined | Miesiąc wykorzystania trutni / Months of using drones: VI | Miesiąc wykorzystania trutni / Months of using drones: VII | Miesiąc wykorzystania trutni / Months of using drones: VIII | |
|---|---|---|---|---|
| Liczba prób (po 10 trutni) / Number of samples (10 drones in sample) | 84 | 50 | 10 | |
| Liczba trutni z nasieniem w próbie (10 szt.) / Number of drones with semen in sample (10 specimen) | od – do / from – to | 0 – 10 | 1 – 8 | 2 – 10 |
| średnio – average | 5,1 b * | 4,4 c | 6,5 a | |
| Objętość nasienia z próby (mm³) / Volume of semen from sample (cu.mm) | od – do / from – to | 0 – 10 | 0,7 – 10 | 1,5 – 7 |
| średnio – average | 4,6 a | 3,8 b | 4,7 ab | |
| Liczba trutni niezbędnych do pozyskania 8 mm³ nasienia (szt.) / Number of drones necesary to optein 8 cu.mm of semen (specimen) | od – do / from – to | 5,9 – 17,8 | 6,0 – 17,8 | 8,0 – 14,0 |
| średnio – average | 9,4 a | 9,7 ab | 10,4 b | |
| Objetość nasienia od 1 trutnia (mm³) / Volume of semen opteined from 1 drone (cu.mm) | od – do / from – to | 0,5 – 1,3 | 0,4 – 1,3 | 0,6 – 1,0 |
| średnio – average | 0,8 b | 0,9 a | 0,7 b | |
| Liczba plemników w 1 mm³ nasienia (w mln szt) / Number of spermatozoons in 1 cu.mm of semen (milions of specimen) | od – do / from – to | 2,6 – 10,8 | 2,5 – 11,1 | 1,4 – 7,7 |
| średnio – average | 5,9 a | 6,1 a | 4,9 b |
- liczby oznaczone tymi samymi literami nie różnią się istotnie means followed by the same letter are not significantly different
(9,7 osobników), aniżeli trutni sierpniowych. Jednakże liczba trutni z tej grupy wynicowująca aparat kopulacyjny wraz z nasieniem była istotnie najmniejsza (4,4); najmniejsza też była objętość nasienia. Wyraźnie najmniej wartościowe okazały się trutnie użyte do unasieniania w sierpniu. Wprawdzie liczba trutni wynicowujących aparat kopulacyjny wraz z nasieniem była w tej grupie istotnie największa (6,5); największa była również objętość nasienia (4,7 mm³), ale nieistotnie większa niż u trutni czerwcowych; to w trzech pozostałych cechach trutnie tej grupy były istotnie gorsze niż trutnie wychowywane do unasieniania w lipcu (tab. 1). Wartość trutni użytych do unasieniania w czerwcu kształtowała się pod względem badanych pięciu cech pośrednio (uzyskane wyniki badań w obu latach prowadzonych obserwacji nie różnią się między sobą istotnie).
Reasumując można stwierdzić, że najwyższą wartość użytkową mają trutnie wychowywane w czerwcu i wykorzystywane w połowie lipca, zaś najniższą trutnie wychowywane w lipcu i wykorzystywane w sierpniu.
Celem drugiego etapu badań było wykazanie, w jakim stopniu zróżnicowana sezonowo wartość użytkowa trutni wpłynie na wypełnienie zbiorniczków nasiennych matek, nasieniem badanych trutni (tabela 2).
Tabela 2 Wypełnienie zbiorniczków nasiennych matek plemnikami (średnio z 10 matek) Filling the spermatheca of queens with spermatozoa (averages from 10 queens)
| Miesiące / Month | Liczba plemników w 2×4 mm³ nasienia w mln szt. / Number of spermatozoons in 2×4 cu.mm dose of semen in millions | Liczba plemników w zbiorniczku nasiennym matek w mln szt. / Number of spermatozoa in queens spermatheca in millions | % plemników przenikających do zbiorniczka / % of spermatozoa entering the spermatheca | Koncentracja plemników w 1 mm³ nasienia w : / Concentration of spermatozoons in 1 cu.mm of semen in: nasieniu trutnia / drones semen | Koncentracja plemników w 1 mm³ nasienia w : / Concentration of spermatozoons in 1 cu.mm of semen in: zbiorniczku nasiennym matki / queens spermatheca | Koncentracja plemników w 1 mm³ nasienia w : / Concentration of spermatozoons in 1 cu.mm of semen in: % obniżenia / % decrease |
|---|---|---|---|---|---|---|
| VI | 47,6 a | 3,4 a | 7,1 | 5,9 a | 3,2 a | 45,8 |
| VII | 48,6 a | 3,4 a | 7,0 | 6,1 a | 3,2 a | 47,5 |
| VIII | 39,2 b | 2,6 b | 6,6 | 4,9 b | 2,4 b | 51,1 |
Zbiorniczki nasienne matek inseminowanych w czerwcu i lipcu zawierały taką samą liczbę plemników (3,4 mln), lecz nieznacznie różniły się stopniem przenikania plemników do zbiorniczków nasiennych. Do zbiorniczków nasiennych
strona 46matek inseminowanych w czerwcu przenikało 7,1% plemników z dawki użytej do inseminacji (2 x 4 mm³), zaś matek inseminowanych w lipcu 7,0%. Koncentracja plemników w 1 mm³ nasienia pobranego ze zbiorniczków nasiennych była zbliżona (ca 3,0 mln), lecz obniżona w stosunku do koncentracji plemników w 1 mm³ nasienia pobranego od trutnia. Procent obniżenia koncentracji plemników w 1 mm³ nasienia był niższy u matek czerwcowych (45,8%) niż u matek lipcowych (47,5%). Zatem pod względem liczby plemników jak i koncentracji plemników w 1 mm³ nasienia zgromadzonego w zbiorniczku nasiennym, matki czerwcowe nie różniły się od lipcowych. Zdecydowanie gorsze efekty uzyskano u matek inseminowanych w sierpniu. Ich zbiorniczki nasienne zawierały tylko 2,6 mln plemników a więc o 22% mniej, a koncentracja plemników w 1 mm³ nasienia nie przekraczała 3 mln i wynosiła średnio 2,4 mln/mm³, co w porównaniu z matkami czerwcowymi i lipcowymi stanowiło spadek o 25%.
Analizując stopień przenikania plemników do zbiorniczków nasiennych matek, dostrzega się malejącą tendencję z 7,1% u matek czerwcowych do 6,6% u matek sierpniowych. W tabeli 2 odwrotne tendencje rysują się w obniżaniu koncentracji plemników w 1 mm³ nasienia pobranego ze zbiorniczków nasiennych matek w stosunku do nasienia trutni. Stosunkowo najwięcej plemników 54,2% przeniknęło do zbiorniczków matek w czerwcu, a najmniej u matek w sierpniu 49%. Można zatem przypuszczać, że albo żywotność plemników lub pojemność zbiorniczków w miarę upływu czasu (od czerwca do lipca) zmniejsza się, albo przyczyn zróżnicowania wyników należy dopatrywać się w warunkach środowiska. Wymaga to dalszych badań.
Tabela 3 Rozpoczynanie czerwienia przez matki wychowywane w różnych porach sezonu Beginning of oviposition by queens reared at different times of the season
| Miesiące / Months | Liczba plemników w zbiorniczkach nasiennych matek (mln szt) / Number of spermatozoons in queens spermathecas (millions of specimen) | Liczba dni od I inseminacji do rozpoczęcia czerwienia / Number of days from first insemination to the beginning of oviposition: skrzynka Macewicza / Macewicz’s cage | Liczba dni od I inseminacji do rozpoczęcia czerwienia / Number of days from first insemination to the beginning of oviposition: odkład / nucleus |
|---|---|---|---|
| VI | 3,4 a | 9,8 a | 10,5 a |
| VII | 3,4 a | 10,3 a | 8,9 b |
| VIII | 2,6 b | 11,0 a | 9,2 b |
Praktycznym aspektem, a zarazem trzecim etapem badań było określenie okresu latencji matek inseminowanych w różnych porach sezonu (tabela 3).
Matki pszczele przetrzymywane w skrzynkach przed, między i po unasienieniu najwcześniej rozpoczynały czerwić w czerwcu (9,8 dni), a najpóźniej w sierpniu – 11 dni. Zarysowała się tendencja (brak potwierdzenia statystycznego) wydłużania okresu rozpoczynania czerwienia w miarę upływu czasu od czerwca do sierpnia. Matki przetrzymywane w skrzynkach przed, między i przez 48 godzin po unasienieniu poddawano do odkładów w izolatorach ramkowych. Matki te podejmowały czerwienie mniej więcej w tym samym czasie, bo po upływie 9,2 dni w sierpniu, 8,9 dniach w lipcu i 10,5 dniach w czerwcu. W stosunku do matek inseminowanych w czerwcu, okres latencji uległ skróceniu o 1,3 dni u matek sierpniowych i o 1,6 dni u matek lipcowych. W przeciwieństwie do matek przetrzymywanych w skrzynkach, gdzie następowało wydłużanie okresu latencji o 0,5 dnia u matek lipcowych i o 1,2 dni u matek sierpniowych. Trudno więc dopatrzeć się związku pomiędzy zmienną liczbą plemników w zbiorniczkach nasiennych, a długością okresu rozpoczynania czerwienia. Przyczyn takiego zróżnicowania wyników należy się dopatrywać w warunkach środowiska co wymaga jednak dalszych badań.
PODSUMOWANIE I WNIOSKI
Przedstawione wyniki badań nie pozwalają na wyprowadzenie jednoznacznych uogólnień, gdyż poza zarysowanymi tendencjami najmniejsze wątpliwości budzi stwierdzenie, że najwyższą wartość użytkową posiadają trutnie wychowywane w czerwcu i wykorzystywane w połowie lipca, zaś najniższą trutnie wychowywane w lipcu i wykorzystywane do inseminacji w sierpniu. Stopień wypełnienia zbiorniczków nasiennych oraz długość okresu latencji matek inseminowanych w różnych porach sezonu, wydają sie być bardziej zależne od warunków środowiska niż od pory wychowu.
Literatura
Bobrzecki J. (1968): Badania nad wpływem wychowu na dojrzałość płciową trutni i ich przydatność do sztucznego unasieniania. Zesz.nauk. WSR w Olsztynie 24(624):197-220.
Chwałkowski A. (1969): Badania porównawcze nad efektami naturalnego i sztucznego unasieniania pszczoły miodnej Apis mellifica L. Acta agr.silv.Ser.Zoot. 9(2):3-28.
Foti N., Grosu E., Dragon M. (1975): Comparative research on migration of spermatozoa in caged queens both naturally mated and artificially inseminated. Proc. 25. Int. Apic. Cong., Grenoble: 270-274.
Harbo J. R., Szabo T. I. (1984): A comparison of instrumentally inseminated and naturally mated queens. J.apic.Res. 23(1):31-36.
strona 48Kaftanoglu O., Peng Y. S. (1982): Effects of insemination on the initiation of oviposition in the queen honeybee. J.apic.Res. 21(1):3-6.
Konopacka Z. (1989): Czynniki wpływające na wyniki sztucznego unasieniania matek pszczelich i ich jakość. Praca habilitacyjna. Puławy 1-25.
Moritz R. F. A., Kuhnert M. (1984): Seasonal effects on artificial insemination of honeybee queens (Apis mellifera L.). Apidologie 15(2):223-231.
Prabucki J., Jasiński Z., Chuda-Mickiewicz B. (1987): The results of mass insemination of bee queens inseminated. 31 Int.Apic.Cong., Warszawa 169-174.
Vesely V. (1977): Stimulation the oviposition of instrumentally inseminated queens in flight room. Ins.soc. 24(3):297-299.
Woyke J. (1960): Naturalne i sztuczne unasienianie matek pszczelich. Pszczeln.Zesz.Nauk. 4(3-4):183-275.
Woyke J. (1979): Effect of the acces of worker honeybees to the queen on the results of instrumental insemination. J.apic.Res. 22(3):150-154.
Woyke J., Jasiński Z. (1973): Influence of external conditions on the spermatheca of instrumentally inseminated honeybee queens. J.apic.Res. 12(3):145-151.
Woyke J., Jasiński Z. (1979): Number of worker bees necessery to attend instrumentally inseminated qeens kept in an incubator. Apidologie 10(2):149-155.
Woyke J., Jasiński Z. (1980): Influence of the number of attendant workers on the results of instrumental insemination of honeybees queens kept in room temperature. Apidologie 11(2):173-180.
Woyke J., Jasiński Z. (1982a): Influence of the number of attendant workers on the number of spermatozoa entering the spermatheca of instrumentally inseminated queens kept outdoors in miting nucelei. J.apic.Res. 21(3):129-133.
Woyke J., Jasiński Z. (1982b): Comparison of the number of spermatozoa entering the spermatheca of instrumentally inseminated queens kept in nucelei and in normal honeybee colonies. Pszczeln.Zesz.Nauk. 24:29-34.
Woyke J., Jasiński Z. (1985): Porównanie dynamiki wchodzenia plemników do zbiorniczka nasiennego sztucznie unasienianych matek pszczelich przetrzymywanych w różnych warunkach. Pszczeln.Zesz.Nauk. 29:377-388.
Woyke J., Jasiński Z., Smagowska B. (1974): Porównanie organów rozrodczych oraz efektów sztucznego i naturalnego unasieniania pszczół różnych ras i ich mieszańców. Pszczeln.Zesz.Nauk. 18:53-74.
AN ATTEMPT TO ASCERTAIN THE INFLUENCE OF THE DRONE REARING TIME ON VALUE OF INSEMINATED HONEYBEE QUEENS
Bożena Chuda-Mickiewicz, Jarosław Prabucki
Summary
An attempt to ascertain the influence of the drone rearing time on value of inseminated honeybee queens.
An attempt to ascertain the influence of the drone rearing time on value of inseminated honeybee queens.
The observations were conducted in an apiary of the Department of Apiculture in Szczecin in the years 1991 and 1992. A total of 2770 drones and 150 honeybee queens were examined directly trough qualifying the quality of their semen, as well as indirectly through judging the queens, inseminated at different times in the season. Results obteined showed that the
strona 49drones reared in June and used for insemination in the middle of July were the most voluable, while those reared in July and used in August were the least valuable. The filling of the spermatheca as well as the beginning of oviposition of queens inseminated at different times of the season, seem to be more dependent on environment factors than on the time in which the drones were reared.
Keywords: season, rearing, drone, insemination queen.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 43: „odpowiednnio” → odpowiednio
- s. 43: „oblatujacych” → oblatujących
- s. 43: „rownież” → również
- s. 44, tab. 1: „necesary” → necessary
- s. 44, tab. 1: „to optein” → to obtain
- s. 44, tab. 1: „Objetość” → Objętość
- s. 44, tab. 1: „opteined” → obtained
- s. 44, tab. 1: „milions” → millions
- s. 47: „wydają sie być” → wydają się być
- s. 48, piśmiennictwo: „the acces of” → the access of
- s. 48, piśmiennictwo: „necessery” → necessary
- s. 48, piśmiennictwo: „qeens” → queens
- s. 48, piśmiennictwo: „miting” → mating
- s. 48, piśmiennictwo, 2×: „nucelei” → nuclei
- s. 48, streszczenie: „trough” → through
- s. 48, streszczenie: „obteined” → obtained
- s. 49, streszczenie: „voluable” → valuable
