WPŁYW GĘSTOŚCI I TERMINÓW SIEWU NA ZMIANĘ WARTOŚCI CECH UŻYTKOWYCH FACELII BŁĘKITNEJ (Phacelia tanacetifolia Benth.)

tekst: Bolesław Jabłoński

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok IV, Nr 1, kwiecień 1960 — Bolesław Jabłoński

strona 1

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK IV. NR 1 KWIECIEŃ 1960

(Phacelia tanacetifolia Benth.)

Bolesław Jabłoński

Zakład Pszczelnictwa I. S. Skierniewice

WSTĘP

Powszechnie znany jest fakt, że facelia jako roślina dostarczająca pszczołom obfitych ilości nektaru i pyłku, stawiana jest na czele roślin pszczelarskich. Do zalet facelii należy zaliczyć poza wysoką wydajnością nektarową i pyłkową: a) krótki okres wegetacji, dzięki czemu można wysiewać ją od wczesnej wiosny do połowy lata i zapewnić w ten sposób pszczołom pożytek od początku czerwca do późnej jesieni, b) długi okres kwitnienia, co daje pewność, że nawet w przypadku złej pogody przynajmniej część tego pożytku będzie wykorzystana przez pszczoły, c) niewielkie wymagania, dzięki czemu można uprawiać facelię na wszystkich niemal glebach z wyjątkiem suchych piasków i gleb podmokłych, d) możliwość uprawy facelii w mieszankach wysiewanych jako plon główny przeznaczonych bądź na paszę, bądź na zielony nawóz, e) możliwość uprawy facelii jako rośliny poplonowej w czystym siewie lub w mieszankach użytkowanych na paszę czy na zielony nawóz, f) możliwość wykorzystania facelii do mieszanek okrywowych w sadach, g) stosunkowo niski koszt nasion potrzebnych do obsiania 1 ha pola. Zrozumiałe jest, że zainteresowanie facelią wzrasta zarówno wśród pszczelarzy, jak też wśród rolników i sadowników.

Pszczelarze wysiewają facelię nie tylko na niewielkich działkach w polu czy też przy pasiece dla zapełnienia luk (przerw) w pożytkach, ale również na większych powierzchniach dla uzyskania pożytku głównego, co im się zresztą opłaca. Stąd ważny jest termin siewu, aby kwitnienie wypadło w odpowiedniej porze bądź to ze względu na przerwę w pożytkach, bądź też ze względu na uzyskanie maksymalnego pożytku głównego.

strona 2

Duże również znaczenie ma gęstość wysiewu, aby w danym terminie uzyskać możliwie największą wydajność miodową facelii. Wydajność miodowa, jak każda inna wydajność (nasion, owoców, bulw, korzeni), zależy nie tylko od właściwości ukrytych w samej roślinie, a więc od jej cech dziedzicznych, ale i od całego szeregu warunków zewnętrznych, jak: czynniki pogody, warunki glebowe i zabiegi agrotechniczne.

Celem niniejszej pracy było zbadanie przede wszystkim wydajności miodowej oraz przebiegu faz kwitnienia facelii błękitnej w zależności od dwu zabiegów agrotechnicznych, tj. gęstości i terminów siewu.

Wykonano jednocześnie szereg obserwacji i pomiarów dotyczących wpływu badanych zabiegów na inne cechy jak: wzrost roślin, zmiany ilościowe niektórych cech morfologicznych roślin oraz plon nasion i ich wartość siewną.

PRZEGLĄD LITERATURY

W dostępnej mi literaturze poza jedną pozycją (Zimna — 1959) nie znalazłem danych dotyczących wpływu gęstości siewu na facelię błękitną. Zimna badała aż 10 różnych gęstości (od 2—20 kg nasion na 1 ha), lecz nie stwierdziła istotnego wpływu tego zabiegu na wydajność nektarową facelii. Jaki wpływ wywierała gęstość na inne cechy roślin, autorka nie podaje. Inni autorzy, zarówno prac naukowych jak i popularnych artykułów o facelii, podają na ogół normy wysiewu nie zastanawiając się głębiej czy gęstość wysiewu wywiera wpływ na zmianę cech wartości użytkowej tej rośliny czy też nie. Głuchow (1950) podaje, że stosowane normy wysiewu, zależnie od warunków glebowych, pogody, pory siewu oraz wartości siewnej nasion, mogą się wahać od 2—16 kg nasion na 1 ha. W tych granicach mieszczą się też normy podane przez Demianowiczową (1953), Lipińskiego (1958), Guderską (1956). Z prac tych ogólnie można się zorientować, że przy mniejszej ilości roślin na jednostce powierzchni wyrastają one większe, bardziej się rozgałęziają, posiadają większe kwiatostany i większą liczbę kwiatów. Trudno natomiast wywnioskować, czy gęstość siewu wpływa na liczbę wytworzonych kwiatów na jednostce powierzchni.

Wpływ terminu siewu sprowadza się właściwie do wpływu czynników meteorologiczno-glebowych na roślinę.

Wschody facelii przy sprzyjającej wilgotnej pogodzie pojawiają się po 7—8 dniach od daty siewu (Głuchow — 1950, Zimna — 1959), w wypadku zaś bezdeszczowej pogody po około 2 tygodniach, a nawet po miesiącu (Ragimow — 1958).

strona 3

Dla dobrego wzrostu i rozwoju facelii, według Jordana i Jurasza (cyt. za Zimną — 1959), w początkowym okresie wegetacji roślin potrzebna jest duża ilość wilgoci w glebie.

Zimna podaje, że okres wegetacji facelii (w przybliżeniu czas od siewu do końca kwitnienia) w przypadku normalnego siewu wiosennego, waha się od 85—99 dni. Według Czebotnikowej (1958), która wysiewała facelię od wczesnej wiosny do końca czerwca, w odstępach dwutygodniowych, przy późniejszych (czerwcowych) terminach siewu rośliny posiadały krótszy okres wegetacji niż przy siewach wczesnych (kwietniowych). Pritsch (1959) stwierdził, że w warunkach Niemiec facelia wysiewana w końcu maja i w czerwcu posiadała krótszy okres czasu od siewu do początku kwitnienia niż wysiewana w kwietniu.

Według obserwacji różnych badaczy pierwsze kwiaty pojawiają się w 6—8 tygodni po wiosennym zasiewie facelii, a sam okres kwitnienia trwa 3—7 tygodni. Głuchow (1950), Zimna (1959) podają, że okres od początku do pełni kwitnienia facelii trwa około 1 tygodnia, pełnia 2—4 tygodni i przekwitanie 1—2 tygodni, przy czym Głuchow twierdzi, że wysoka temperatura przyśpiesza kwitnienie, dżdżysta zaś pogoda przedłuża. Takie same obserwacje poczynił Dołgoszew (cyt. wg Kuliewa — 1952) .W doświadczeniu Czebotnikowej (1958) okres pełni kwitnienia facelii trwał od 8 do 20 dni, nie wykazując żadnej prawidłowej zależności od terminu siewu.

Długość kwitnienia jednego kwiatu facelii wynosi 1—2 dni; przy wilgotnej natomiast pogodzie może się ono przedłużyć do 3 dni (Głuchow 1959, Ragimow 1958). Zimna (1958) podaje, że poszczególne kwiaty kwitły od 7—49 godzin.

Ogólna liczba kwiatów na 1 m2 przy normalnym wiosennym wysiewie facelii w badaniach Zimnej (1959) wynosiła na gorszej glebie (średniej bielicowej) — około 48 tys., a na lepszej (żyznym lessie) — około 165 tys. Głuchow (1950) naliczył około 100 tys. kwiatów na 1 m2. Jak doniosła Beutler (1957) liczba kwiatów wytwarzanych przez roślinę wydaje się zależeć od warunków klimatycznych. Wniosek swój autorka oparła na wstępnych wynikach doświadczenia prowadzonego nad rzepakiem jarym, hodowanym w kulturach wodnych w Niemczech i Kanadzie. Nasiona były jednakowego pochodzenia. W Kanadzie, gdzie jest lepsze nasłonecznienie, rośliny wytwarzały więcej kwiatów (także lepiej nektarowały). Według Schuela (cyt. za Beutler — 1953) światło sprzyja ogólnemu rozwojowi rośliny i wpływa na zwiększenie się ilości kwiatów.

Oblot pszczół na facelii rozpoczyna się około godziny 6—7 rano, a kończy około godz. 19—20 wieczorem (Demianowiczowa 1953, Głuchow 1950, Zimna 1959). Największe nasilenie oblotu przypada na godziny

strona 4

południowe. Fominych (cyt. za Głuchowem — 1950) uważa, że liczba pszczół na facelii zmienia się odpowiednio do siły nektarowania. To samo potwierdziła Zimna, która za dodatkową przyczynę najlepszych oblotów w południe uznaje większą liczbę otwartych kwiatów w tym czasie.

Plon nasion facelii waha się od 1 — 6 q/1 ha, najczęściej wynosi 2—4 q (Demianowiczowa 1953, Głuchow 1950, Lipiński 1958, Leontiew 1953, Sołdatow 1958, Otriaszkiewicz 1953, Kuźmin 1953). Sołdatow uzyskiwał wyższe plony nasion facelii raczej przy późniejszych (koniec kwietnia), niż wcześniejszych (początek kwietnia) terminach siewu. Autor nie podaje przyczyny tego zjawiska.

Nektarowanie poszczególnych kwiatów facelii raptownie maleje pod koniec lata (Fominych cyt. za Głuchowem 1950). Andrejew (cyt. wg. Kuliewa — 1952) wyjaśnia zmniejszenie się ilości nektaru tym, że pod koniec kwitnienia rozwijają się kwiaty wierzchołkowe, które posiadają mniejsze nektarniki niż kwiaty dolne w kwiatostanie. Czebotnikowa (1958) stwierdziła, że w miarę opóźniania terminu siewu facelii, mniejsza była wydajność cukrów jednego kwiatu. To samo zjawisko autorka stwierdziła u gorczycy.

Według Kuliewa (1952), główną przyczyną zmniejszania się nektarowania roślin w drugiej połowie lata jest obniżenie się temperatury, która, jak twierdzi autor, nie może pozostać bez wpływu na procesy asymilacji w zielonych częściach roślin i na funkcjonowanie tkanki nektarnika. Goetze, Wansel, Hammer, Barbier, Huber (cyt. za Zimną — 1959) uważają, że wyższa temperatura sprzyja wydzielaniu się cukru, a oziębienie natomiast zmniejsza nektarowanie. Głowska (1958) badając nektarowanie drzew owocowych stwierdziła, że niska temperatura i opady wpływają obniżająco na ilość i koncentrację nektaru, a więc i na wydajność cukrów z jednego kwiatu. Huber (1956) sądzi, że wytwarzanie substancji organicznych i wewnątrz komórkowa przemiana materii zależą od temperatury. Poszczególne gatunki roślin mają dla nektarowania swoje optimum temperatury. Kenoyer (cyt. za Huberem — 1956) ustalił doświadczalnie dla szeregu roślin optymalną temperaturę nektarowania, która według niego mieści się w granicach 15—20°C. Kuliew (1952) podaje wyższe granice temperatur optymalnych dla nektarowania — 20 do 30°C. Różnice w zdaniach autorów mogą wypływać z różnych warunków, w których prowadzili badania.

Fominych, Barbier (cyt. za Kuliewem 1952), Ostaszczenko — Kudriawcewa (cyt. za Zimną 1959) stwierdzili, że wzrost wilgotności powietrza zwiększa wydzielanie nektaru a także zawartość w nim cukrów. Do podobnych wniosków w swych badaniach doszła: Zimna (1959). Huber (1956), Kuliew (1952) oraz Bonnier, Haupt i Konoyer (cyt. wg.

strona 5

Hubera 1956) na podstawie swych badań nad różnymi roślinami twierdzą, że równolegle, ze zwiększeniem się wilgotności powietrza zwiększa się ogólna ilość nektaru w kwiecie, ale zawartość cukrów pozostaje bez zmian.

Badając wpływ światła Beutler (1953) zaciemniała całe rośliny Borago i Trapeolum i stwierdziła, że ilość nektaru i zawartość w nim cukrów spadały, ale dopiero po 48 godzinach ciemności. Rośliny kontrolne nie zaciemnione wytwarzały w dnie pochmurne nie mniej nektaru niż w dnie słoneczne. Według Polopidesa (cyt. za Beutler — 1953) wydzielający się nektar bywa przygotowywany w roślinie w dniu poprzednim, dlatego należało brać pod uwagę zachmurzenie dnia poprzedniego. Vomitis (cyt. za Beutler 1953) jest zdania, że na wydzielanie nektaru ma wpływ światło i długość dnia.

Wydajność miodowa facelii wysiewanej na wiosnę, wynosi na ogół od około 100 do ponad 300 kg z 1 ha (Demianowiczowa 1953, Głuchow 1950, Smaragdowa 1954, Kopielkiewskij 1954, Zimna 1959). W bardzo dobrych warunkach wydajność miodowa facelii może dochodzić do 1000 kg z 1 ha (Głuchow — 1950). Malar (1951) uzyskiwał z 1 ha facelii ponad 300 kg miodu towarowego. Czebotnikowa (1958) stwierdziła, że w miarę opóźniania terminu siewu, zmniejszała się wydajność miodowa facelii, przy czym dla wczesnych kwietniowych terminów siewu w poszczególne lata wahała się od 115 do 205 kg/1 ha, dla późnych (czerwcowych) — od 8,5 do 69 kg/1 ha. Według zdania Kuliewa (1952) główną przyczyną spadku wydajności miodowej roślin w drugiej połowie lata jest mniejsza ilość dni słonecznych i spadek temperatury.

METODYKA PRACY

Doświadczenia przeprowadzono na polu Instytutu Sadownictwa w Skierniewicach w latach 1957—1959, na lekkiej glebie bielicowej. Przedplonem dla facelii w 1957 roku były buraki pastewne, w 1958 — mieszanki strączkowe, w 1959 — oleiste (rukiew siewna).

W doświadczeniu uwzględniono 7—8 różnych terminów siewu facelii, dokonywanych w dniu 15 i 30 lub 31 każdego miesiąca, w roku 1957 i 1959 od 15.IV. do 31.VII., a w 1958 od 30.IV. do 31.VII. W roku 1957 w każdym terminie uwzględniono 8 gęstości wysiewu od 2 do 16 kg/1 ha, biorąc ilości nasion różniące się o 2 kg. W roku 1958 zastosowano tylko 4 gęstości wysiewu: 2, 6, 10 i 14 kg nasion/1 ha. Liczbę gęstości zmniejszono do połowy, za czym przemawiały wyniki uzyskane w pierwszym roku. W ostatnim roku badań (1959) chodziło głównie o uzyskanie informacji dotyczących wpływu terminów siewu na facelię; zastosowano tylko jedną gęstość — 2 kg/ha.

strona 6

Doświadczenia w 1957 i 1958 roku założono metodą układów zależnych w trzech powtórzeniach. W roku zaś 1959 wykonano doświadczenie w układzie bloków losowych, przyjmując również 3 powtórzenia.

Wielkość pojedynczych poletek wynosiła 6 m2 (2×3 m). Pomiędzy poletkami pozostawiono odległość 30 cm, a między blokami — 50 cm.

Najwcześniejszy termin siewu facelii zbiegał się zawsze mniej więcej z początkiem kwitnienia mniszka (Taraxacum officinale). Termin ostatni, a w 1959 roku nawet przedostatni przypadał w okresie wysiewu poplonów ścierniskowych. Do siewu używano nasion o sile kiełkowania 90—92%.

Siew wykonywano ręcznie, rzutowo, starając się przy tym równomiernie rozsiać ściśle odważoną ilość nasion na poletko. Do przykrycia nasion używano specjalnych grabi drewnianych, które dość dobrze zastępowały bronę.

Siew rzutowy, który zastosowano ze względów technicznych, jakkolwiek stwarzał facelii warunki najbardziej zbliżone do tych, jakie najczęściej stosuje się w praktyce, nie zapewniał jednak zbyt dobrego wyrównania roślin. Nastręczało to później nieco trudności przy wyborze reprezentatywnych roślin dla oznaczenia nektarowania. Dlatego też celem dokładniejszego sprawdzenia wpływu zabiegu gęstości na nektarowanie facelii, założono w 1958 roku dodatkowe doświadczenie, w którym zastosowano przerywanie roślin. Doświadczenie obejmowało 6 gęstości i było założone według metody bloków losowych w 4 powtórzeniach. W poszczególnych gęstościach każda roślina otrzymała ściśle określoną powierzchnię życiową, a więc 25, 50, 100, 200, 400, 800 cm2. Siew wykonano 24.V., a przerywanie 12 i 13.VI., kiedy to rośliny zaczęły wytwarzać drugą parę listków.

Przez wszystkie lata doświadczeń stosowano jednakowe nawożenie mineralne gleby: 20,5 kg N, 25 kg P2O5 i 40 kg K2O. Azot stosowano w postaci saletrzaku, fosfor w postaci superfosfatu, a potas w postaci 40% soli potasowej. Nawożenie gleby fosforem i potasem wykonywano wiosną, przed wysiewem nasion w pierwszym terminie, nawożenie zaś azotowe stosowano bezpośrednio przed siewem nasion w każdym terminie.

Pielęgnacja roślin ograniczała się do jednorazowego ręcznego pielenia chwastów na poletkach oraz wycinania chwastów na ścieżkach pomiędzy poletkami. Oba zabiegi wykonywano w około 3 tygodnie po wschodach roślin.

Obserwacje i pomiary. Za datę wschodów przyjęto dzień, w którym na poletkach wzeszło już około 90% roślin.

Obserwacje przebiegu faz kwitnienia prowadzono według następujących zasad: początek kwitnienia notowano w momencie, gdy na poletku

strona 7

zakwitło szacunkowo około 10% roślin, pełnię — gdy zakwitło około 70%. Jako koniec pełni kwitnienia roślin przyjmowano datę, kiedy na poletku było około 30% całkowicie przekwitniętych kwiatostanów, a koniec — około 90%.

Długość kwitnienia jednego kwiatu określano na podstawie trzykrotnie dokonanej obserwacji w okresie pełni kwitnienia roślin, biorąc każdorazowo po 10 kwiatów.

Stan kwitnących poletek obserwowano przy różnej pogodzie w latach 1958 i 1959. Liczono przy tym ilości otwartych kwiatów w skrętkach oraz mierzono średnicę ich korony. Liczenia i pomiary wykonywano w godzinach południowych.

Obserwacje oblotu pszczół prowadzono w 1958 i 1959 roku przez cały sezon kwitnienia facelii wszystkich terminów siewu, oceniając szacunkowo ilość pszczół na 1 m2. Natomiast na facelii przerywanej w okresie pełni kwitnienia liczono ilość pszczół jednocześnie przebywających na 1 m2 poletka, posługując się ramką kwadratową z drutu. Pomiary w tym wypadku wykonywano 6—10 razy dziennie przez 7 dni.

Pomiary wzrostu roślin wykonywano tylko w 1958 roku. Do mierzenia brano co tydzień te same oznaczone rośliny w ilości około 30 na każdym poletku. Pierwszy pomiar wykonywano w 3 tygodnie po wschodach, a ostatni pod koniec kwitnienia roślin.

Zależność wzrostu facelii od opadów zobrazowano na podstawie przyrostów w 4, 5, 6 i 7 tygodniu wegetacji roślin wszystkich terminów siewu.

Analiza ilościowa roślin. Po przekwitnieniu facelii brano na każdym poletku próbę roślin z powierzchni 1 m2. W każdej próbie rośliny liczono, a następnie poddawano analizie, która obejmowała pomiary wysokości roślin, liczbę rozgałęzień, liczbę skrętków i liczbę kwiatów. Ogółem przeanalizowano ponad 16 tys. roślin.

Wysokość roślin mierzono od szyjki korzeniowej do wierzchołka kwiatostanu.

Odgałęzienia boczne pierwszego, drugiego oraz trzeciego rzędu, zakończone kwiatostanem traktowano przy liczeniu jednakowo. Odgałęzień płonych (bez kwiatostanów), których było bardzo mało, nie brano pod uwagę.

Skrętki liczono oddzielnie w kwiatostanie pędu głównego i oddzielnie w kwiatostanach bocznych.

Przy liczeniu kwiatów przyjęto następującą zasadę: podobne co do wielkości skrętki łączono w grupy oddzielnie dla pędu głównego i oddzielnie dla pędów bocznych, po czym przeliczano je. Następnie na jednym skrętku z każdej grupy liczono kwiaty, a ogólną liczbę kwiatów uzyskiwano z odpowiedniego przemnożenia.

strona 8

Procent rozwiniętych roślin w stosunku do wysianych nasion, zdolnych do kiełkowania obliczono na podstawie liczby roślin i liczby nasion przypadających na 1 m2 poletka. Liczbę nasion uzyskano z normy wysiewu, wagi tysiąca nasion oraz zdolności ich kiełkowania.

Plon nasion i ich wartość siewna. Zbiór facelii wykonywano w kilka do kilkunastu dni po przekwitnieniu, kiedy w dolnych częściach skrętków nasiona były już brunatne. Skoszoną facelię wiązano w snopki i suszono w mendelkach. Młockę przeprowadzano bezpośrednio na polu. Po oczyszczeniu i dosuszaniu ważono nasiona oddzielnie z każdego poletka.

Wagę tysiąca nasion facelii oraz ich siłę i energię kiełkowania zbadano w roku 1958 i 1959, przestrzegając przy tym ogólnie przyjętych zasad (Dorywalski — 1953). Kiełkowanie przeprowadzono na bibule w szalkach Petri’ego w temperaturze 12—16°C. Nie zastosowano jednak zalecanych (Liwieńcewa 1953) warunków ciemności w czasie kiełkowania nasion. Energię kiełkowania sprawdzono po 3 dniach a siłę po 10.

Plon zielonej masy określana dla facelii dwu ostatnich (lipcowych) terminów siewu. Facelia z tych terminów nie zakwitała w pełni przed mrozami, dlatego liczono się bardziej z jej znaczeniem na paszę. Zbiór roślin wykonywano w początku listopada.

Nektarowanie i wydajność miodowa. Nektar pobierano w ciągu 4—6 pogodnych dni w okresie pełni kwitnienia roślin. Każdego dnia brano po jednej próbie na poszczególnym poletku danego terminu siewu. Nektar w pojedynczej próbie pochodził z 10 kwiatów wziętych z różnych roślin. Według Beutler (1936) próba z takiej ilości kwiatów jest wystarczająca. Ogółem przebadano ponad 14 tys. kwiatów. Na 24 godziny przed każdorazowym pobraniem nektaru izolowano kilka do kilkunastu roślin na poletku przy pomocy izolatorów z gazy technicznej (rys. 1). Nektar pobierano w godzinach południowych, posługując się przy tym szklanymi pipetkami z wężykiem gumowym, nieco przypominającymi pipetkę Liwieńcewej (1954).

Ilość nektaru określano z różnicy wagi pipetki przed i po pobraniu próby. Ważenie wykonywano na wadze analitycznej w laboratorium.

Procentową zawartość cukrów w nektarze oznaczano przy pomocy refraktometru Abbego.

Suchą masę nektaru z 10 kwiatów, czyli tak zwaną według Beutler wartość cukrową wyliczano z ilości nektaru i procentowej zawartości w nim cukrów.

Ilość (wydajność) cukrów z powierzchni 1 m2 otrzymano przez przemnożenie przeciętnych: wydajność cukrów z jednego kwiatu w ciągu doby, długość kwitnienia jednego kwiatu oraz liczby kwiatów na 1 m2.

strona 9

Wydajność miodową z 1 ha uzyskano z wyliczonej uprzednio wydajności cukrów z powierzchni 1 m2, przy czym przyjmowano, że w 100 częściach wagowych miodu znajduje się przeciętnie 80% suchej masy.

Porównanie nektarowania kwiatów na pędzie głównym i na pędach bocznych wykonano na facelii przerywanej, rosnącej w rozstawie 28,3 × 28,3 cm. Nektar pobierano w ciągu 7 dni w okresie pełni kwitnienia, biorąc każdego dnia po 4 próby na pędzie głównym i identyczne 4 próby

na pędach bocznych tych samych roślin. Do każdej próby brano nektar z 10 kwiatów.

Koncentracje cukrów w nektarze w zależności od wilgotności względnej powietrza podano na podstawie średnich wyników z poszczególnych dni, w które pobierano nektar przez trzyletni okres badań. Wydaje się, że dostatecznie do tego upoważniał widoczny brak zależności tej cechy od terminów siewu i od temperatury.

Zależność absolutnej zawartości cukrów w nektarze 10 kwiatów na dobę od średniej temperatury powietrza podano również na podstawie przeciętnych wyników z poszczególnych dni, w które pobierano nektar w ciągu trzech lat badań. Sezon kwitnienia facelii (od czerwca do jesieni)

strona 10

podzielono przy tym na trzy okresy; pierwszy okres — od początku czerwca do końca lipca (okres pożytku głównego według Bornusa — 1958), drugi — od początku sierpnia do połowy września (okres pożytku późnoletniego) i trzeci — od połowy września do końca października (okres pożytku jesiennego).

Sposób opracowania wyników. Wyniki opracowano przy pomocy analizy wariancyjnej R. A. Fishera. W badaniach przyjęto poziom wiarogodności a = 0,05. Ocenę istotności różnic pomiędzy średnimi oparto na kryterium „t” Studenta. Różnice graniczne (przedziały ufności dla różnic) są symbolizowane przez m. Statystyczny sposób analizowania wyników był zgodny z układem doświadczenia. Wyniki doświadczeń z roku 1957 i 1958 opracowano używając analizy wariancyjnej, stosowanej dla przypadku układów zależnych. Przy opracowaniu zaś wyników z roku 1959 użyto metody stosowanej dla bloków losowych. Ze względu na to, że u wszystkich branych pod uwagę cech nie stwierdzono, aby ich wielkości kształtowały się przy badanych gęstościach wysiewu inaczej w różnych terminach, pominięto analizowanie wpływu gęstości na tle terminów, a sam wpływ terminów oceniano na podstawie przeciętnych dla wszystkich gęstości.

W celu dokładnej oceny wpływu terminu siewu na rośliny, w latach 1957 i 1958 dla trzech ważniejszych cech (liczby rozgałęzień, liczby skrętków i liczby kwiatów na roślinie) zastosowano przy opracowaniu wyników analizę wariancyjną poprawioną regresją. Jako zmienną niezależną przyjęto tu liczbę roślin na 1 m2 poletka.

PRZEBIEG DOŚWIADCZENIA I WYNIKI

a) Przebieg pogody.

Przebieg pogody w okresach wegetacyjnych lat 1957—1959, scharakteryzowano na podstawie opadów oraz średniej, maksymalnej i minimalnej temperatury powietrza. Dane wzięto ze stacji meteorologicznej odległej o 700—800 m od miejsca doświadczenia. Wyniki przedstawiono graficznie za pomocą wykresu.

Całoroczne opady (w okresie zimowym liczonym od 1.XI. do 31.III. i w okresie wegetacyjnym liczonym od 1.IV do 31.X) w latach prowadzenia doświadczenia wynosiły: w roku 1956/57 — 431 mm, w 1957/58 — 404 mm i w 1958/59 — 363 mm. Przeciętna z wielu lat suma opadów dla Skierniewic wynosi 522 mm rocznie. Jak z tego widać wszystkie lata charakteryzowały się małą ilością opadów, a rok 1959 należy uznać jako suchy.

W okresach zimowych dwu pierwszych lat ilość opadów była niewiele niższa od przeciętnej wieloletniej, która wynosi 128 mm, natomiast

strona 11

w okresie zimowym 1958/59 opady wynosiły tylko 85 mm. Ilość opadów w okresach wegetacyjnych wynosiła: w roku 1957 — 324 mm, w 1958 — 281 mm i w 1959 — 277 mm. W porównaniu ze średnią wieloletnią, która wynosi 294 mm, okres wegetacyjny w roku 1957 był stosunkowo bogaty w opady, a takie same okresy w latach 1958 i 1959 — uboższe.

Przeciętne z wielu lat sumy opadów w poszczególnych miesiącach okresu wegetacyjnego dla Skierniewic wynoszą: w kwietniu — 38,7 mm, maju — 49,1, czerwcu — 67,6, lipcu — 75,0, sierpniu — 80,0, wrześniu — 46,8 i w październiku — 37,0 mm.

Rozkład opadów i przebieg temperatury w okresach wegetacyjnych lat 1957-59 cechowała znaczna zmienność (rys. 2). Kwiecień i maj w roku 1957 charakteryzowały się niewielką ilością opadów oraz znacznymi wahaniami temperatury. Bardzo małe opady w drugiej dekadzie maja i zupełny ich brak w trzeciej dekadzie, przy jednoczesnym spadku temperatury, nie stwarzały korzystnych warunków dla rozwoju facelii. W czerwcu było więcej opadów i cieplej. Najwięcej deszczów przypadło na pierwszą dekadę miesiąca, co po dłuższym majowym okresie bezdeszczowym wpłynęło dodatnio na rozwój roślin. Lipiec był obfity w opady, lecz stosunkowo chłodny; charakteryzował się małą amplitudą dobową. Szczególnie silnie zaznaczył się spadek maksymalnej temperatury. Tego rodzaju pogoda sprzyjała wzrostowi facelii, natomiast na kwitnienie i nektarowanie wywierała wpływ ujemny. Opady w sierpniu były niewielkie, lecz rozłożone dość równomiernie. Temperatura zwłaszcza w drugiej dekadzie była wyższa niż w lipcu. We wrześniu, głównie w drugiej i trzeciej dekadzie deszcze wystąpiły znowu obficiej. Nastąpiło jednocześnie obniżenie temperatury, która w końcu miesiąca spadła poniżej 10°C. W październiku opadów prawie nie było, temperatura w dzień dochodziła do 15°C. Dość bogate w opady lato i początek jesieni w 1957 roku były korzystne dla wzrostu facelii późniejszych terminów siewu, nie stanowiły jednak dobrych warunków dla jej nektarowania.

Rok 1958 charakteryzował się znacznie opóźnioną wiosną. Dopiero w końcu kwietnia maksymalna temperatura dnia przekroczyła 10°C. Co do opadów, to z wyjątkiem października wszystkie miesiące okresu wegetacyjnego otrzymały ich poniżej normy. W maju, jakkolwiek skąpym w opady, pogoda była dość sprzyjająca. Natomiast pierwsza połowa czerwca była wyjątkowo niekorzystna dla rozwoju roślin. W tym czasie ponad 20 dni było bez deszczu. Ponadto w końcu pierwszej dekady zaznaczył się spadek temperatury. Okres ten szczególnie niekorzystnie odbił się na facelii, która w tym czasie znajdowała się w stanie wytwarzania pąków kwiatowych; rośliny nie wyrosły, a już przeszły do stadium kwitnienia. W drugiej połowie czerwca i w początku lipca spadły deszcze i temperatura nieco się podniosła. Facelia dwu najwcześniejszych terminów

strona 12

siewu (30.IV. i 15.V.) nie nadrobiła jednak tego, co straciła z powodu suszy. Opady wpłynęły nawet ujemnie na jej kwitnienie, a zwłaszcza na

Rycina (wykres w trzech pasach: 1957r, 1958r, 1959r; w każdym pasie u góry temperatura, u dołu opady):
Rys. 2. Przebieg temperatury i opadów w okresie wegetacji facelii w latach 1957—1959
strona 13

nektarowanie. Rozkład skąpych opadów w lipcu był mniej niekorzystny niż w czerwcu. Stosunkowo lepiej rozłożone były opady w sierpniu, jednak w końcu miesiąca i w początku następnego wystąpił ponad 10-dniowy okres bezdeszczowy. W październiku wystąpiły częste przelotne deszcze, a przed 15-tym spadły nawet obfite. Temperatura przez całe lato, aż do połowy października nie wykazywała większych wahań i utrzymywała się na średnim poziomie.

W roku 1958 lepsze warunki miała facelia późniejszych terminów siewu, której najintensywniejszy wzrost przypadł właśnie w okresie przelotnych deszczów.

Wiosna w roku 1959 w odróżnieniu od poprzedniej nastąpiła bardzo wcześnie. Z wyjątkiem lipca, cały okres wegetacyjny tego roku charakteryzował się małą ilością opadów i gorącym latem. W kwietniu rozkład skąpych opadów był korzystny. Z wyjątkiem krótkiego ochłodzenia w początku trzeciej dekady, temperatura w dzień utrzymywała się powyżej 10°C. W pierwszej połowie maja było dość ciepło, lecz sucho. Główna ilość opadów przypadała na koniec drugiej dekady, po czym nastąpiło nieznaczne ochłodzenie. W czerwcu wystąpiły przelotne deszcze. Lipiec charakteryzował się wysoką temperaturą i obfitymi opadami, zwłaszcza w drugiej połowie. Wysoka temperatura utrzymywała się przez cały sierpień, ale opadów w tym miesiącu było bardzo mało. Jeszcze uboższe w opady były wrzesień i październik. W miesiącach tych wystąpiła susza. We wrześniu temperatura obniżała się stopniowo, a w początku października wystąpiły przymrozki do — 4°C. Na ogół w roku 1959 najlepsze warunki dla nektarowania miała facelia wcześniejszych — kwietniowych terminów siewu. Kwitnienie facelii siewów majowych przypadło w okresie ulewnych lipcowych deszczów, a te nie sprzyjają dobremu nektarowaniu roślin. Nieco lepsze warunki dla rozwoju i nektarowania miały czerwcowe terminy siewu facelii.

b) Wyniki obserwacji i pomiarów w okresie rozwoju facelii.

1. Wpływ gęstości siewu na przebieg faz rozwojowych facelii.

Wschody roślin pojawiały się w jednakowym czasie przy wszystkich gęstościach wysiewu tych samych terminów. Gęstość siewu wywierała wpływ na przebieg faz kwitnienia. W miarę zwiększania się gęstości bez względu na termin wysiewu początek kwitnienia facelii następował wcześniej, przy czym pomiędzy skrajnymi gęstościami różnice u facelii wysiewanej w kwietniu, maju i czerwcu wynosiły 2—4 dni, a u wysiewanej w lipcu 4—8 dni. Gęstość wywierała wpływ na początek pełni kwitnienia, lecz o wiele silniejszy na przekwitanie roślin. Facelia przekwitała o 5—8 dni wcześniej przy największych gęstościach (16 kg)

strona 14

w porównaniu z najmniejszymi (2 kg), a w doświadczeniu z zastosowaniem przerywania roślin przy najmniejszej rozstawie (5×5 cm) w porównaniu z największą (28,3×28,3) — nawet około 14 dni wcześniej.

Rycina (wykres słupkowy poziomy w trzech blokach: 1957r, 1958r, 1959r):
strona 15

2. Wpływ terminów siewu na przebieg faz rozwojowych u facelii.

Wschody facelii różnych terminów siewu pojawiały się po 6—15 dniach. Zależały one przede wszystkim od wilgotności gleby; przy dostatecznej wilgotności pojawiały się wcześniej; przy niedostatecznej — później (rys. 3). U facelii najwcześniej wysiewanej pewien wpływ na opóźnienie wschodów mogła wywrzeć niższa temperatura.

Okres od wschodów do początku kwitnienia trwał u roślin poszczególnych terminów różnie długo i wahał się w roku 1957 — od 33 do 74 dni, w 1958 — od 37 do 64 dni i w 1959 — od 36 do 49 dni. Na ogół we wszystkie lata okres ten z pewnymi odchyleniami skracał się stopniowo z około 40 dni u facelii pochodzącej z wcześniejszych terminów do około 35 dni u wysianej 31 maja, a u pochodzącej z terminów czerwcowych i lipcowych był znowu dłuższy. U roślin z ostatniego terminu siewu (31.VII.) w kolejne lata omawiany okres wynosił — 74, 64 i 49 dni. Wydaje się, że niska temperatura i opady, czyli ogólnie mówiąc dżdżysta pogoda wpływała na przedłużenie okresu czasu od wschodów do kwitnienia, a ciepło i brak opadów — na skrócenie. Widać to zarówno w obrębie terminów poszczególnego roku jak również pomiędzy latami. W 1957 roku okres od wschodów do kwitnienia facelii z wysiewu 31.V. przypadł na ciepłą i stosunkowo suchą porę i trwał 33 dni, natomiast z wysiewu 15.VI. przypadł na deszczową pogodę i trwał 48 dni. Analogiczny okres u roślin następnego terminu przypadł znowu na nieco suchszą porę i trwał już o 4 dni krócej. W roku 1959 przy wyjątkowo suchej drugiej połowie lata i jesieni okres od wschodów do początku kwitnienia wynosił 43 dni zarówno u roślin z siewu 30 kwietnia jak z siewu 15 lipca.

Podobną zależność od pogody wykazał okres kwitnienia facelii i poszczególne jego fazy. W większym jednak stopniu zaznaczał się tu wpływ temperatury i opadów. Okres ten na przestrzeni lat wahał się w zależności od terminu siewu od 18 do 55 dni. Wydaje się, że zaznaczające się z pewnymi odchyleniami wydłużanie okresu kwitnienia w miarę późniejszego siewu, można przypisać obniżaniu się temperatury w drugiej połowie lata i w jesieni. Wpływ opadów na przedłużanie się okresu kwitnienia najwyraźniej zaznaczył się w roku 1957, kiedy kwitnienie facelii terminów majowych przypadło w czasie lipcowych i sierpniowych deszczów i trwało 42 i 45 dni. W 1958 roku lipiec był stosunkowo ubogi w opady, toteż okres kwitnienia roślin z siewu 15.V. wynosił tylko 18 dni. Facelia z tego terminu siewu miała w ogóle najkrótszy okres kwitnienia; krótszy o 6 dni od najkrótszego w roku 1957, a w 1959 — o 8 dni. Wpłynęły na to zapewne również niekorzystne warunki we wcześniejszej fazie rozwoju roślin. W 1959 roku obfite lipcowe deszcze przedłużyły kwitnienie facelii

strona 16

z siewu 31 maja do 40 dni. W tym samym roku wcześniej wysiana facelia, tj. 15 maja, kwitła tylko 26 dni, a później (15.VI) — 31 dni.

Okres od początku do pełni kwitnienia facelii wahał się w poszczególnych terminach siewu na przestrzeni 3 lat, od 3 do 13 dni. Na ogół w miarę późniejszego siewu trwał on dłużej.

Pełnia kwitnienia facelii z różnych terminów siewu trwała w ciągu trzech lat badań 8—18 dni. W 1957 roku pełnia kwitnienia facelii trwała z terminów kwietniowych 14 i 13 dni, z majowych — 10 dni i z czerwcowych — 11 i 13 dni. Podobnie w roku 1959 okres pełni kwitnienia był krótszy u roślin sianych w maju niż u sianych w kwietniu i czerwcu. W 1958 roku okres pełni kwitnienia trwał najkrócej u facelii wysianej 30.IV. i 15.V. Należy zaznaczyć, że facelia miała wtedy niezbyt korzystne warunki rozwoju przed kwitnieniem, a mianowicie dłuższy okres bezdeszczowy w końcu maja i pierwszej połowie czerwca.

Porównując obserwacje dotyczące pełni kwitnienia facelii wysianej w różnych terminach z przebiegiem pogody w okresie trzech lat badań, wydaje się, że jakkolwiek opady wpływały na przedłużenie całego okresu kwitnienia, to skracały samą pełnię kwitnienia. Należy zaznaczyć, że przy dłużej trwającej dżdżystej pogodzie bardzo trudno jest ustalić koniec pełni kwitnienia facelii.

Przy wszystkich terminach siewu, z wyjątkiem lipcowych, które nie kończyły kwitnienia przed mrozami, okres czasu od daty siewu do końca kwitnienia facelii (w przybliżeniu okres wegetacji) wynosił w roku 1957 — od 78 do 104 dni, w 1958 — od 69 do 81 dni i w 1959 — od 78 do 86 dni. Niższa temperatura oraz dłużej trwające większe opady wpływały na przedłużenie okresu wegetacji, wyższa temperatura i susza — na jego skrócenie. Wpływ większych opadów zaznaczył się wyraźnie na roślinach z późniejszych terminów w roku 1957, natomiast wpływ niedostatku wilgoci z siewu 30.IV. w roku 1957 i z 15.V. w roku 1958. Stosunkowo krótki okres wegetacji facelii z siewu 15.VI. w roku 1959 należy przypisać bardzo wysokiej temperaturze panującej w lipcu i w sierpniu. Począwszy od drugiego terminu siewu, tj. z 30.IV.w roku 1957 i 1959, a z 15.V. w roku 1958, w miarę późniejszego siewu okres wegetacji facelii był coraz dłuższy. Niewielkie przedłużenie okresu wegetacji facelii z pierwszego terminu siewu nastąpiło we wszystkich latach badań, raczej z powodu niższej temperatury w kwietniu i w maju.

3. Nakładanie się okresów kwitnienia facelii z różnych terminów siewu.

Najbardziej równomierne nakładanie się okresów kwitnienia facelii zachodziło we wszystkich latach z siewów kwietniowych i majowych (rys. 4). Terminy późniejsze wykazywały pod tym względem pewną zmienność. Wzajemne zazębianie się okresów kwitnienia facelii z poszczególnych

strona 17

terminów siewu, zależało od długości trwania okresu przed kwitnieniem i długości samego kwitnienia. Na długość trwania tych okresów wywierały wpływ czynniki pogody, co już zostało omówione. W 1959 roku opady lipcowe opóźniły znacznie kwitnienie facelii wysianej 15.VI., 30.VI. i 15.VII. W niewielkim stopniu zaznaczyło się to także w roku 1958. Opady, które wystąpiły w końcu czerwca i początku lipca,

Rycina (wykres: okresy kwitnienia jako poziome klinowate pasy, w trzech blokach 1957r, 1958r, 1959r; daty wewnątrz pasów):
Rys. 4. Nakładanie się okresów kwitnienia facelii przy 2-tygodniowych odstępach wysiewu. (Daty wewnątrz rysunku oznaczają termin siewu)

spowodowały opóźnienie kwitnienia facelii siewów czerwcowych, a druga fala opadów, która wystąpiła w końcu lipca i w sierpniu, znacznie opóźniła kwitnienie facelii wysianej 15.VII. W roku 1959 nakładanie się okresów kwitnienia było na ogół dość regularne. Większe opady w końcu lipca wpłynęły tylko na niewielkie przedłużenie się samego okresu kwitnienia u facelii z siewu 31.V. Wskutek suchej drugiej połowy lata i jesieni facelia z ostatniego terminu siewu (z 31.VII.) zakwitła w roku 1959 o 27 dni wcześniej niż facelia tego samego terminu siewu w roku 1957, a o 23 dni wcześniej niż w roku 1958.

4. Długość kwitnienia jednego kwiatu facelii w zależności od terminu siewu.

Przeciętna długość kwitnienia jednego kwiatu facelii z sześciu wcześniejszych terminów wynosiła 0,8—1,2 doby (tab. 1). Dłuższy, prze-

strona 18

Tabela 1

Przeciętna długość kwitnienia jednego kwiatu facelii w dobach, w zależności od terminu siewu

Rok Terminy siewu: 15 IV Terminy siewu: 30 IV Terminy siewu: 15 V Terminy siewu: 31 V Terminy siewu: 15 VI Terminy siewu: 30 VI Terminy siewu: 15 VII Terminy siewu: 31 VII
1957 1,1 1,0 1,0 1,2 1,2 1,2 1,5 2,2
1958 — 1,1 1,1 1,0 1,0 1,0 1,5 2,0
1959 1,2 1,2 1,0 0,8 0,9 1,0 1,3 2,5

ciętny czas kwitnienia jednego kwiatu występował u roślin wysiewanych w lipcu. Wynosił on w kolejne lata, dla terminu z 15.VII. — 1,5, 1,5 i 1,3 doby, a dla terminu z 31.VII. — 2,2, 2,0 i 2,5 doby. Wyjątkowo krótko kwitły kwiaty facelii w okresie obfitych deszczów i jednocześnie wysokiej temperatury w lipcu 1959 roku. Niejednokrotnie czas od chwili otwarcia do chwili zwiędnięcia kwiatu wynosił wtedy tylko 5 godzin. Na ogół wysoka temperatura i opady wpływały na skrócenie kwitnienia kwiatu, a pogoda chłodna i bezdeszczowa na przedłużenie.

5. Intensywność kwitnienia facelii w zależności od pogody.

Zaobserwowano, ze w czasie dłużej trwającej deszczowej pogody, kwitnące poletka facelii były w znacznie mniejszym stopniu pokryte kwiatami, niż w czasie pogody słonecznej. Wykonane pomiary wykazały,

Tabela 2

Liczba jednocześnie kwitnących kwiatów w skrętku oraz wielkość ich korony przy różnej pogodzie

Pogoda (trwająca od kilku do kilkunastu dni) Liczba rozwiniętych kwiatów Średnica korony kwiatu w mm
Bezdeszczowa przeważnie słoneczna:
ciepło 2,46 9,52
chłodno 2,23 9,69
Zmienna z przelotnymi opadami:
ciepło 1,78 9,42
chłodno 1,43 8,91
Wilgotna i deszczowa:
ciepło 1,16 7,80
chłodno 1,02 7,71

że w czasie deszczowej pogody znajduje się prawie o połowę mniej jednocześnie otwartych kwiatów w skrętku niż podczas pogody słonecznej (tab. 2). Ponadto kwiaty te posiadają znacznie mniejszą średnicę korony.

strona 19

6. Ogólne obserwacje oblotów pszczół na facelii.

W miarę upływu czasu od wiosny do jesieni malała liczba dni dobrego i średniego oblotu na facelii, a wzrastała liczba dni słabego oblotu i dni, w które pszczoły w ogóle nie oblatywały facelii (tab. 3). Zaobserwowano

Tabela 3

Liczba dni o różnym nasileniu lotu pszczół w poszczególnych miesiącach sezonu kwitnienia facelii

Charakterystyka oblotu Przybliżona liczba pszczół na 1 m2 1958 r.: VI 1958 r.: VII 1958 r.: VIII 1958 r.: IX 1958 r.: X 1959 r.: VI 1959 r.: VII 1959 r.: VIII 1959 r.: IX 1959 r.: X
Oblot dobry (30—16) 3 7 4 — — 11 10 5 — —
Oblot średni (15— 6) 17 17 10 3 1 14 16 10 3 3
Oblot słaby ( 5— 0) 7 6 14 16 15 4 5 15 24 10
Brak oblotu — 3 1 3 11 15 1 — 1 3 18

również, czego w tabeli nie uwzględniono, że oblot facelii przez pszczoły w miesiącach letnich zaczynał się już około godziny 6—7 rano, a kończył się około 19—20 wieczorem. Bliżej jesieni oblot pszczół zaczynał się coraz później w ciągu dnia, a kończył coraz wcześniej. W październiku początek oblotu obserwowano dopiero o godzinie 9, 10, a koniec już o godzinie 17, 16, a nawet o 15. Przyczyną tego był nie brak nektaru w kwiatach, lecz warunki pogody, uniemożliwiające pszczołom lot w ogóle (niska temperatura lub opady). Zaobserwowano, że nawet w końcu października, jeżeli tylko było pogodnie i dostatecznie ciepło, oblot pszczół na facelii, zwłaszcza w godzinach południowych, był nie mniejszy niż w czerwcu lub w lipcu, Jesienią większy procent pszczół zbierało pyłek z facelii.

Pomiary oblotów pszczół wykonywane na facelii przerywanej w okresie pełni kwitnienia, nie wykazały istotnych różnic dla poszczególnych gęstości.

7. Wyniki pomiarów wzrostu facelii.

Przy wykreślaniu krzywych wzrostu facelii w zależności od gęstości siewu (rys. 5) posłużono się przeciętnymi wynikami pochodzącymi z pomiarów wzrostu roślin 5 wcześniejszych terminów siewu w roku 1958. Facelia przy gęstszych siewach przewyższała wzrostem facelię wysiewaną rzadziej aż do 42 dnia, licząc od wschodów. Dopiero pomiędzy 42 a 49 dniem wegetacji, tj. w początkach kwitnienia, rośliny z gęstych siewów wykazywały wolniejszy wzrost, podczas gdy rośliny z siewów rzadkich rosły dalej intensywnie. W rezultacie przy rzadszych siewach facelia

strona 20

wyrastała wyżej. Wzrost facelii był stosunkowo powolny do trzech tygodni po wschodach. Najintensywniejszy wzrost roślin przypadał na okres 4, 5 i 6-go tygodnia, licząc od daty wschodów. Dlatego ważne jest, aby w tym okresie rośliny miały dostateczną ilość wilgoci w glebie.

Wzrost facelii z różnych terminów siewu przebiegał na ogół podobnie jak przedstawiono na rys. 5. Jedynie u roślin z terminów lipcowych okres najintensywniejszego wzrostu był powolniejszy i przeciągał się

na 7 i 8 tydzień wegetacji, licząc od daty wschodów. Wydaje się, że na przedłużenie i zwolnienie wzrostu facelii wpłynęła tu niższa temperatura we wrześniu i w październiku.

Opady przy wyższej temperaturze wpływały korzystnie na wzrost facelii (rys. 6). W miarę zwiększania się opadów aż do 20 mm na tydzień, tygodniowe przyrosty roślin zwiększały się. Przy opadach 0—5 mm przyrosty wynosiły około 5 cm na tydzień, a przy opadach 20—25 mm — około 20 cm na tydzień.

c) Wyniki analizy ilościowej roślin.

1. Wpływ gęstości siewu na zmianę cech niektórych wartości u facelii.

Wpływ gęstości na wszystkie badane cechy był bardzo istotny (tab. 4 i rys. 7). Liczba roślin na 1 m2 poletka wiązała się ściśle z gęstością

strona 21

Tabela 4

Wpływ gęstości siewu na zmianę wartości niektórych cech u facelii

Rok doświadczenia Gęstość siewu w kg/ha Liczba roślin na 1 m2 poletka % rozwiniętych roślin w stosunku do wysianych nasion Wysokość roślin w cm Liczba rozgałęzień na roślinie Liczba skrętków: w kwiatostanie głównym Liczba skrętków: w kwiatostanie bocznym Liczba skrętków: na roślinie Liczba skrętków: na 1 m2 poletka Liczba kwiatów: w skrętku kwiatostanu głównego Liczba kwiatów: w skrętku kwiatostanu bocznego Liczba kwiatów: przeciętnie w jednym skrętku Liczba kwiatów: na roślinie Liczba kwiatów: na 1 m2 poletka
1957 2 61 59,1 74,4 5,8 7,4 4,7 37,3 1.864 27,9 16,8 20,3 777 38.617
4 93 45,2 72,2 3,6 7,1 4,6 25,3 1 891 26 3 16,2 19,7 490 38.505
6 127 40,8 69,2 2,0 6,8 4,6 17,1 1.973 24,5 16,7 19,9 341 38.883
8 151 36,0 68,6 1,8 6,8 4,4 16,4 2.189 23,4 16,1 19,6 300 40.785
10 179 34,6 66,8 1,4 6,4 4,3 12,8 2.238 21,7 17,7 19,3 260 40.066
12 210 33,1 65,7 1,3 6,3 4,0 13,4 2 507 22,1 16,3 18,9 214 40.070
14 232 31,9 65,0 1,1 6,1 4,0 11,3 2.448 21,5 14,7 18,7 195 41.538
16 259 29,8 63,6 0,9 5,9 3,9 10,7 2.514 21,3 15,9 18,0 183 41.791
m 21,4 6,4 3,63 1,48 0,29 0,31 5,1 382 2,8 1,2 1,32 19,3 —
1958 2 73 70,4 61,7 6,6 7,9 4,4 38,1 1.940 26,2 18,0 20,7 891 37.323
6 151 48,7 56,4 3,7 6,4 4,0 23,4 2.030 21,5 15,0 17,8 448 35.617
10 235 43,5 53,5 2,4 6,1 3,6 15,3 2.126 20,0 13,8 17,3 303 35.762
14 278 38,2 51,4 1,3 5,7 3,5 13,8 2 259 18,6 12,4 15,4 225 36.391
m 19,2 7,9 2,60 1,77 0,36 0,34 9,5 — 1,74 1,48 1,35 22,0 —
1958 przerywana 12,5 — 68,1 18,8 7,2 5,2 103,0 1.288 41,3 27,3 27,5 3.049 38.108
25 — 67,3 9,2 7,1 5,2 55,3 1.384 40,8 24,1 26,2 1.489 37.225
50 — 66,4 4,3 7,0 4,9 26,2 1.310 33,6 21,7 25,1 708 35 400
100 — 62,2 2,0 6,0 4,5 15,9 1.586 29,1 20,1 23,8 375 37.533
200 — 57,1 0,8 5,2 4,2 8,5 1.707 23,3 18,0 21,7 180 35.933
400 — 52,5 0,2 4,6 3,7 5,1 2.053 18,2 16,7 17,9 94 37.733
m — 1,93 0,91 0,62 429 4,96 3,50 3,81 —
strona 22

wysiewu, nie stwierdzono jednak, aby wzrastała proporcjonalnie do wysianych nasion. W miarę zwiększania się gęstości wysiewu, ze 100 wysianych, zdolnych do kiełkowania nasion, liczba normalnie rozwiniętych roślin istotnie malała. Jeżeli przy wysiewie 2 kg nasion na 1 ha, ze 100 kiełkujących rozwijało się przeciętnie we wszystkich terminach w roku 1957 — 59,1 a w 1958 — 70,4 roślin, to przy wysiewie 14 kg ze 100 kiełkujących nasion rozwinęło się w roku 1957 — 31,9, a w 1958 — 38,2 rośliny. Zjawisko powyższe można tłumaczyć tym, że przy gęstych siewach w wyniku wzajemnej konkurencji słabsze rośliny nie dochodziły do pełnego rozwoju.

Wysokość roślin we wszystkich trzech doświadczeniach stopniowo i na ogół bardzo regularnie malała w miarę zwiększania się gęstości siewu. Różnice w wysokości roślin pomiędzy skrajnymi gęstościami wynosiły w roku 1957 — 10,7 cm, w 1958 — 10,3 cm, a u facelii przerywanej (w 1958 roku) — 16,3 cm. Wartości „m” dla tej cechy wynoszą odpowiednio — 3,63, 2,60 i 1,93, a więc świadczą o tym, że wysokość roślin bardzo istotnie zależała od gęstości wysiewu.

Podobnie w miarę zwiększania gęstości wysiewu, we wszystkich 3 doświadczeniach, zmniejszały się stopniowo i regularnie wartości następujące:

strona 23

liczba rozgałęzień na roślinie, liczba skrętków w kwiatostanie pędu głównego, w kwiatostanie pędu bocznego i przeciętnie na roślinie, oraz liczba kwiatów w skrętku kwiatostanu głównego, bocznego, przeciętnie w jednym skrętku oraz przeciętnie na roślinie.

Korelacja między liczbą roślin na 1 m2 a wymienionymi wyżej cechami jest wyraźna i wydaje się, że nie wymaga dowodów statystycznych w postaci współczynników korelacji.

Liczba skrętków na 1 m2 wzrastała w miarę zwiększania gęstości siewu, co zostało udowodnione statystycznie w roku 1957 i w 1958 u facelii przerywanej. Jednakże ze zwiększeniem się liczby skrętków na 1 m2 poletka zmniejszyła się liczba kwiatów w jednym skrętku. Wskutek tego liczba kwiatów na 1 m2 poletka pozostała bez zmian. Wahania liczby kwiatów na 1 m2, a w 1957 roku nawet niewielki jej wzrost w miarę zwiększania się gęstości siewu okazały się przypadkowe.

2. Wpływ terminów siewu na zmianę wartości niektórych cech u facelii.

W każdym terminie stosowano te same gęstości wysiewu, mimo to faktyczna gęstość roślin na 1 m2 poletka była różna i wahała się dla poszczególnych terminów w roku 1957 od 102 do 230, w 1958 od 87 do 258 a w 1959 od 88 do 97 (tab. 5). W roku 1957 i 1958 różnice udowodniono statystycznie. Liczba roślin na 1 m2 poletka w danym terminie siewu zależała od wilgotności gleby w czasie siewu i wschodów. a wilgotność od opadów. Na przykład najsłabsze wschody były w roku 1957 z siewu 15.V., a w 1958 — przy siewie 31.V. W jednym i drugim przypadku, około 2 tygodnie po dokonaniu siewu prawie w ogóle nie było deszczu. Natomiast przy siewach 30.IV. i 15.VII. w 1957 roku oraz 15.VI. w 1958 roku gleba była wilgotna (spadły deszcze) i liczba roślin na 1 m2 była największa.

Na skutek tego, że w 1957 i 1958 roku czynniki pogody wpłynęły na istotną zmianę liczby roślin na 1 m2 w poszczególnych terminach siewu, trudno jest ocenić dokładnie wpływ samego terminu na te cechy roślin, które zależą od gęstości faktycznie rozwiniętych roślin na poletku, a nie zależą od ilości wysianych nasion. Cechami tymi są: wysokość roślin, liczba rozgałęzień na roślinie, liczba skrętków na roślinie i w pojedynczym kwiatostanie, oraz liczba kwiatów w skrętku i na roślinie.

W 1959 roku, w którym nie stwierdzono istotnych różnic w liczbie roślin na 1 m2 pomiędzy terminami, wydaje się, że występujące różnice w wartościach wymienionych wyżej cech można przypisać wpływowi terminów. Wobec tego przy interpretacji tego wpływu na mniej ważne cechy wypada oprzeć się głównie na wynikach z tego roku.

Największą wysokość — 67 cm osiągnęły rośliny w roku 1959 z siewu 15.V. — 67,0 cm a następnie z 31.V. — 54,1 cm oraz z 31.IV. — 53,5 cm.

strona 24

Tabela 5

Wpływ terminów siewu na zmianę wartości niektórych cech u facelii

Rok doświadczenia Termin siewu Liczba roślin na 1 m2 poletka % rozwiniętych roślin w stosunku do wysianych nasion Wysokość roślin w cm Liczba rozgałęzień na roślinie Liczba skrętków: w kwiatostanie głównym Liczba skrętków: w kwiatostanie bocznym Liczba skrętków: na roślinie Liczba skrętków: na 1 m2 poletka Liczba kwiatów: w skrętku kwiatostanu głównego Liczba kwiatów: w skrętku kwiatostanu bocznego Liczba kwiatów: przeciętnie w jednym skrętku Liczba kwiatów: na roślinie Liczba kwiatów: na 1 m2 poletka
1957 15 IV 189 43,6 61,9 1,8 6,3 3,7 14,1 2 090 26,5 17,6 22,3 299 40.865
30 IV 230 56,4 57,3 1,0 5,4 3,6 8,8 1.815 21,5 14,4 19,0 189 35.873
15 V 102 24,5 57,9 6,4 6,8 4,3 34,0 2.614 29,1 18,7 21,5 658 48.465
31 V 144 34,8 70,0 3,2 7,2 4,3 21,6 2.458 24,9 18,1 20,2 452 50.468
15 VI 159 38,3 77,4 2,3 7,2 4,8 18,5 2.360 23,2 15,4 18,5 324 41.477
30 VI 135 32,0 77,1 2,0 7,1 5,0 17,9 2.132 23,1 16,6 18,7 329 36.967
15 VII 201 45,7 69,0 1,0 6,3 4,6 11,2 1.951 16,8 13,5 15,0 152 26.108
31 VII 153 35,4 73,8 1,0 — — — — — — — — —
m 30,1 10,8 7,23 4,01 0,54 0,61 14,0 401,0 5,92 3,66 3,31 48,6 7.157
1958 30 IV 155 47,4 57,[?] 1,7 6,8 4,2 14,5 1.859 21,2 15,6 18,4 280 32.823
15 V 218 59,8 60,3 1,1 6,3 4,1 10,6 1.877 19,7 14,0 17,9 222 33.446
31 V 87 25,1 68,9 11,7 8,0 5,0 66,4 2.267 32,7 20,6 23,0 1.600 50.200
15 VI 258 69,7 48,3 1,6 5,7 3,6 11,5 2.429 19,5 14,7 17,2 219 40.305
30 VI 161 43,2 50,2 2,4 6,6 4,2 17,9 1.989 22,0 17,4 19,7 334 37.706
15 VII 206 55 9 48,4 3,3 5,7 2,3 14,7 2.112 14,4 6,4 10,7 146 23.140
31 VII 179 50,3 57,1 2,8 — — — — — — — — —
m 27,6 12,5 5,56 5,52 0,60 0,58 31,4 — 7,16 4,44 3,52 73,6 9.594
1959 15 IV 94 89,1 49,1 2,2 6,7 4,1 15,5 1.385 25,7 16,9 21,9 329 28.897
30 IV 95 90,0 53,5 2 3 6,6 4,0 15,9 1.515 21,7 16,9 19,4 309 29.463
15 V 96 91,0 67,0 2,7 6,8 4,9 20,6 1.413 18,5 13,0 14,9 307 28.912
31 V 90 85,2 54,1 5,1 6,6 4,1 27,7 2.411 32,1 18,0 21,3 596 50.462
15 VI 90 85,2 47,1 4,1 5,8 4,0 21,6 1.911 31,1 21,6 24,2 522 46.239
30 VI 88 83,2 48,0 3,9 5,6 4,2 22,4 1.953 29,9 21,0 23,4 525 45.724
15 VII 77 73,5 48,4 4,6 6,8 3,8 21,6 1.649 20,8 13,3 15,8 339 25.941
31 VII 97 91,5 43,6 1,8 6,5 3,3 12,7 1.438 10,1 3,4 7,1 97 9.573
m — — 5,82 0,79 0,72 1,24 5,36 382,7 4,58 2,13 3,56 51,7 7.575
strona 25

Wysokość roślin pozostałych terminów siewu wahała się od 43,6 do 49,1 cm. Cecha ta zależała od ilości opadów. Im więcej było opadów w okresie przed kwitnieniem, tym wyższe wyrastały rośliny. Ta sama zależność wystąpiła pomiędzy terminami w roku 1958 i w 1957, jak również pomiędzy latami. Na przykład w bogatym w opady roku 1957 facelia wyrosła znacznie wyższa niż w ubogim w opady roku 1959.

Liczba skrętków w kwiatostanie głównym była mniejsza u roślin z siewów czerwcowych w 1959 roku i wynosiła 5,6 i 5,8, podczas gdy u roślin pozostałych siewów wahała się od 6,5 do 6,8. Trudno jednak wytłumaczyć przyczynę tego zjawiska. Liczba skrętków w kwiatostanach bocznych była największa u roślin z terminu 15.V. — wynosiła 4,9, a najmniejsza dla terminu z 31.VII. — 3,3. Na zwiększenie się liczby skrętków w kwiatostanach bocznych mogły wpłynąć większe opady w lipcu, natomiast na zmniejszenie niższa temperatura i susza w jesieni. Obie powyższe zmiany cech trudno jest nawet w przybliżeniu zinterpretować w roku 1957 i 1958, z powodu istotnie różnej liczby roślin na 1 m2 w poszczególnych terminach siewu.

Z tych samych powodów trudno coś sądzić o wpływie terminów siewu na liczbę kwiatów w skrętku kwiatostanu głównego, bocznego i na przeciętną w skrętku w latach 1957 i 1958. W roku 1959 liczba kwiatów osiągnęła największą wartość u roślin z siewu 31.V., 15.VI. i 30.VI. i wynosiła: w skrętku kwiatostanu głównego — od 29,9 do 32,1 w skrętku kwiatostanu bocznego — od 18,0 do 21,0 a przeciętnie w skrętku od 21,3 do 23,4. Dla terminu z 31.VII. wartości tych cech były najniższe i wynosiły kolejno 10,1, 3,4 i 7,1.

Tabela 6

Liczba rozgałęzień na roślinie przy jednakowej liczbie roślin na 1 m2 (średnie poprawione regresją)

Termin siewu 1957: Gęstość siewu w kg/ha: 2 1957: Gęstość siewu w kg/ha: 6 1957: Gęstość siewu w kg/ha: 10 1957: Gęstość siewu w kg/ha: 14 1958: Gęstość siewu w kg/ha: 2 1958: Gęstość siewu w kg/ha: 6 1958: Gęstość siewu w kg/ha: 10 1958: Gęstość siewu w kg/ha: 14
15 IV. 4,51 2,84 1,37 0,80 — — — —
30 IV. 6,51 2,92 1,55 0,86 3,31 1,17 0,52 0,37
15 V. 13,45 3,09 2,33 1,97 4,63 2,59 1,31 1,25
31 V. 9,44 2,01 1,80 1,34 14,01 8,50 5 55 1,93
15 VI. 4,73 1,94 1,43 1,01 6,37 5,26 2,14 2,05
30 VI. 3,36 1,61 1,70 0,71 3,75 2,16 1,40 0,76
15 VII. 4,78 1,75 0,23 0,97 7,13 4,82 1,19 1,45
31 VII. 0,00 0,00 0,14 0,00 5,24 2,51 1,91 1,54
m 4,75 2,24 0,92 0,55 9,10 — — 1,10
strona 26

Dla trzech ważniejszych cech (liczby rozgałęzień na roślinie, liczby skrętków na roślinie i liczby kwiatów na roślinie) wykonano w latach 1957 i 1958 analizę wariancyjną poprawioną regresją. Dzięki tej analizie można sądzić, jak kształtowałyby się wartości tych cech, gdyby we wszystkich terminach była ta sama liczba roślin na poletku. Wyniki analizy dla liczby rozgałęzień zestawiono w tab. 6, dla liczby skrętków — w tab. 7 i dla liczby kwiatów — w tab. 8.

Tabela 7

Liczba skrętków na roślinie przy jednakowej liczbie roślin na 1 m2 (średnie poprawione regresją)

Termin siewu 1957: Gęstość siewu w kg/ha: 2 1957: Gęstość siewu w kg/ha: 6 1957: Gęstość siewu w kg/ha: 10 1957: Gęstość siewu w kg/ha: 14 1958: Gęstość siewu w kg/ha: 2 1958: Gęstość siewu w kg/ha: 6 1958: Gęstość siewu w kg/ha: 10 1958: Gęstość siewu w kg/ha: 14
15 IV. 31,4 15,2 11,5 10,0 — — — —
30 IV. 38,1 15,9 13,0 10,7 21,4 12,1 7,3 5,1
15 V. 59,2 17,3 14,8 14,6 29,8 13,6 12,8 13,6
31 V. 50,1 19,2 11,0 12,8 88,8 46,3 31,4 22,0
15 VI. 33,8 20,1 12,5 11,6 45,4 33,6 10,5 17,8
30 VI 22,9 16,9 10,5 8,9 28,7 16,5 13,0 5,9
15 VII. 25,7 15,3 11,9 10,3 11,3 18,8 14,8 8,5
m 29,0 3,9 4,01 3,8 42,5 — — 11,8

Tabela 8

Liczba kwiatów na roślinie przy jednakowej liczbie roślin na 1 m2 (średnie poprawione regresją)

Termin siewu 1957: Gęstość siewu w kg/ha: 2 1957: Gęstość siewu w kg/ha: 6 1957: Gęstość siewu w kg/ha: 10 1957: Gęstość siewu w kg/ha: 14 1958: Gęstość siewu w kg/ha: 2 1958: Gęstość siewu w kg/ha: 6 1958: Gęstość siewu w kg/ha: 10 1958: Gęstość siewu w kg/ha: 14
15 IV. 765 344 218 191 — — — —
30 IV. 863 369 205 166 420 221 136 63
15 V. 1.206 424 494 268 783 246 257 223
31 V 1.045 386 366 227 1.715 1.103 811 465
15 VI 721 329 190 189 876 572 309 373
30 VI. 512 319 191 172 423 248 138 99
15 VII. 544 242 154 147 322 310 176 106
m 486 163 195 59 1.268 — — 264

Liczba rozgałęzień na roślinie ulegała istotnym zmianom pod wpływem terminu siewu wę wszystkie lata badań (tab. 5 i 6). Najwięcej rozgałęzień

strona 27

bocznych miały rośliny w roku 1957 — przy siewie z 15.V. a następnie z 31.V., w roku 1958 — z 31.V., a następnie z 15.VI. i w roku 1959 — z 31.V. a następnie z 15.VI. i z 30.VI. Najmniejsza natomiast liczba rozgałęzień na roślinie była w roku 1957 i 1959 dla terminu z 31.VII. a w roku 1958 dla terminu z 30.IV., a następnie z 15.V. i 30.VI.

W tych samych terminach, w których w poszczególne lata stwierdzono największą liczbę rozgałęzień na roślinie, najwięcej również było skrętków i kwiatów na roślinie, w tych natomiast, w których stwierdzono najmniej rozgałęzień — na ogół najmniej było skrętków i kwiatów na roślinie (tab. 5, 7, 8).

Ogólna liczba skrętków na 1 m2 poletka dla poszczególnych terminów wahała się: w roku 1957 — od 1815 do 2614, w 1958 — od 1859 do 2429 i w 1959 — od 1385 do 2411. Liczba skrętków na 1 m2 kształtowała się odpowiednio do liczby rozgałęzień na roślinie; im bardziej rozgałęzione były rośliny w danym terminie, tym więcej było skrętków na 1 m2.

Ogólna liczba kwiatów na 1 m2 poletka, jak wynika z tabeli 4, nie wykazywała istotnych zmian w zależności od gęstości siewu, a więc i od gęstości rozwiniętych roślin na 1 m2, może więc być porównywana w obrębie terminów we wszystkie trzy lata badań. Liczba kwiatów na 1 m2 wahała się w roku 1957 — od 26108 do 50468, w 1958 — od 23140 do 50200 i w 1959 — od 9573 do 50462; wartości graniczne (m) natomiast dla kolejnych lat wynoszą: 7157, 9594 i 7575. Zatem wpływ terminów na liczbę wytworzonych kwiatów na 1 m2 był istotny. Najwięcej kwiatów na 1 m2 we wszystkie lata wytwarzała facelia z siewu 31.V.; nieco mniej w roku 1957 — przy siewach 15.V. i 15.VI., a w roku 1958 i 1959 przy siewach 15.VI. i 30.VI.; najmniej zaś przy siewach lipcowych. We wszystkich latach większa liczba kwiatów na 1 m2 wiązała się ściśle z większą liczbą skrętków na 1 m2 — ta ostatnia zaś była wynikiem lepszego rozgałęzienia się roślin. Wydaje się, że na rozgałęzienie się roślin dodatni wpływ wywierały opady w lipcu i w sierpniu, które w tym czasie były największe.

d) Plon nasion i ich wartość siewna oraz plon zielonej masy facelii.

1. Wpływ gęstości siewu na plon i wartość siewną nasion facelii.

Istotnie niższy plon nasion facelii był w roku 1957 i 1958 przy najmniejszych gęstościach wysiewu, tj. 2 kg nasion na 1 ha (tab. 9). Przy pozostałych gęstościach (od 4—16 kg nasion na 1 ha) wahania w plonie nasion okazały się przypadkowe. U facelii przerywanej, przy największej rozstawie roślin, plon nasion był również mniejszy niż przy rozstawach pozostałych, chociaż statystycznie tego nie udowodniono. Wydaje się, że

strona 28

Tabela 9

Wpływ gęstości siewu na plon i wartość siewną nasion facelii

Rok Gęstość siewu w kg/ha Plon nasion w kg z 1 ha Waga 1000 nasion w g Energia kiełkowania (% skiełk nas. po 3 dniach) Siła kiełkowania (% skiełk. nas. po 10 dniach)
1957 2 184 1,84 — —
4 218 1,83 — —
6 229 1,86 — —
8 239 1,80 — —
10 240 1,83 — —
12 239 1,85 — —
14 241 1,82 — —
16 225 1,81 — —
m 23,7 —
1958 2 327 1,80 51,2 79,4
6 362 1,83 49,7 78,2
10 359 1,83 51,3 81,1
14 351 1.82 52,0 77,3
m 20,2 — — —
1958 (przerywana) Rozstawa roślin w cm: 28,3 x 28,3 552 1,99 57,4 85,1
20 x 20 604 1,68 56,2 86,0
14,1 x 14,1 660 1,84 58,1 84,8
10 x 10 573 1,93 57,6 86,3
7,1 x 7,1 626 1,85 60,3 85,6
5 x 5 662 1,90 59,4 87,3
m — — — — —

zniżka plonu nasion przy rzadkim siewie wystąpiła w skutek mniej równomiernego dojrzewania nasion w kwiatostanach bocznych, których było tu znacznie więcej niż przy siewach gęstych. Przy gęstych siewach dojrzewanie nasion było bardziej równomierne, co jest ważne przy uprawie facelii na nasiona.

Nie udowodniono, aby gęstość siewu wywierała istotny wpływ na wagę 100 nasion oraz na ich siłę i energię kiełkowania.

2. Wpływ terminów siewu na plon i wartość siewną nasion facelii.

Najpóźniejszym terminem siewu, z którego facelia wydała nasiona, był w 1957 i 1959 roku termin z 15.VI., a w 1958 z 30.VI. Plon nasion facelii dla poszczególnych terminów siewu w przeliczeniu na 1 ha wahał

strona 29

Tabela 10

Wpływ terminów siewu na plon i wartość siewną nasion facelii

Rok Termin siewu Plon nasion (w kg/ha) Waga 1000 nasion (w g) Energia kiełkowania (% skiełkow. nas. po 3 dniach) Siła kiełkowania (% skiełk. nasion po 10 dniach)
1957 15 IV 391 2,15 — —
30 IV 312 2,01 — —
15 V 209 1,98 — —
31 V 117 1,51 — —
15 VI 107 1,54 — —
m 51,0 0,16 — —
1958 30 IV 401 1,93 68,0 94,0
15 V 427 1,93 61,5 88,0
31 V 424 1,93 57,4 82,2
15 VI 285 1,77 38,1 66,5
30 VI 211 1,53 31,6 64,6
m 75,0 0,22 4,38 5,72
1959 15 IV 491 2,04 62,5 93,7
30 IV 466 1,72 67,2 95,2
15 V 51 1,54 52,0 80,5
30 V 40 1,42 34,7 66,7
15 VI 51 1,34 35,0 73,5
m 28,2 0,13 4,31 3,45

się na przestrzeni trzech lat od 40 do 491 kg (tab. 10.). Najwięcej nasion zawsze wydawała facelia z wczesnych (kwietniowych) siewów. W roku 1958 dobry plon nasion zebrano również z siewów majowych, a nawet przy siewie 15.VI. Rok ten jednak był wyjątkowy, ponieważ w lipcu spadło stosunkowo mało deszczów. Wydaje się, że w roku 1957 i 1959 większe opady w okresie kwitnienia facelii z siewów majowych wpłynęły na gwałtowny spadek plonu nasion.

Termin siewu wpłynął istotnie na wartość siewną nasion facelii. Nasiona późniejszych siewów wykazały mniejszy ciężar absolutny (wagę 1000 nasion) oraz mniejszą siłę i energię kiełkowania. Zauważono, że nasiona zebrane z późnych terminów posiadały ciemniejszą barwę.

  1. Plon zielonej masy facelii, który zbadano dla dwu ostatnich (lipcowych) terminów siewu (tabl. 11) nie wykazał większych wahań zarówno pomiędzy gęstościami w obrębie terminów, jak również pomiędzy termi-
strona 30

Tabela 11

Plon zielonej masy facelii w q z 1 ha

Termin siewu Gęstość siewu w kg na 1 ha: 1957: 2 Gęstość siewu w kg na 1 ha: 1957: 4 Gęstość siewu w kg na 1 ha: 1957: 6 Gęstość siewu w kg na 1 ha: 1957: 8 Gęstość siewu w kg na 1 ha: 1957: 10 Gęstość siewu w kg na 1 ha: 1957: 12 Gęstość siewu w kg na 1 ha: 1957: 14 Gęstość siewu w kg na 1 ha: 1957: 16 Gęstość siewu w kg na 1 ha: 1958: 2 Gęstość siewu w kg na 1 ha: 1958: 6 Gęstość siewu w kg na 1 ha: 1958: 10 Gęstość siewu w kg na 1 ha: 1958: 14 Gęstość siewu w kg na 1 ha: 1959: 2
15 VII 196 194 203 199 213 208 200 195 159 161 166 163 72
31 VII 200 205 229 236 212 257 237 223 124 132 136 129 83

nami w obrębie lat. Większe różnice wystąpiły pomiędzy poszczególnymi latami. Najwięcej zielonej masy wydała facelia w roku 1957: 194—257 q, mniej w roku 1958: 129—166 q, a najmniej w roku 1959: 72—83 q w przeliczeniu na 1 ha. Jeżeli wziąć pod uwagę ilość opadów w sierpniu i wrześniu w poszczególne lata, to okazuje się, że istniała prosta zależność wydajności zielonej masy facelii od opadów.

e) Nektarowanie i wydajność miodowa facelii.

1. Wpływ gęstości siewu na nektarowanie facelii.

Ilość nektaru z 10 kwiatów na dobę dla poszczególnych gęstości wahała się w 1957 roku — od 10,4 do 12,2 mg, w 1958 — od 7,9 do 9,1 mg i w 1958 u facelii przerywanej — od 7,8 do 10,4 mg (tab. 12). Tylko w doświadczeniu z zastosowaniem przerywania, ilość nektaru z 10 kwiatów na dobę była istotnie mniejsza przy najmniejszej rozstawie roślin (5×5). Pewna zniżka, lecz nie zupełnie udowodniona zaznaczyła się w roku 1958 przy najgęstszych siewach (14 kg na 1 ha).

We wszystkich doświadczeniach procentowa zawartość cukrów w nektarze facelii przy różnych gęstościach wysiewu wahała się w granicach błędu.

W miarę gęstszego siewu ilość (wydajność) cukrów z 10 kwiatów na dobę wykazywała pewien spadek, który w 1957 i 1958 roku przy większych gęstościach (powyżej 10 kg nasion na 1 ha) w porównaniu z mniejszymi (2—8 kg nasion na 1 ha) okazał się istotny. Podobnie u facelii przerywanej przy najmniejszych rozstawach, 5×5 cm i 7,1×7,1 cm, przy których było odpowiednio 400 i 200 roślin na 1 m2, w porównaniu z pozostałymi, przy których było 12,5—100 roślin na 1 m2, zniżka w ilości cukrów z 10 kwiatów na dobę została udowodniona.

Wydajność cukrów z 1 m2 poletka, wykazywała w 1957 i 1958 roku pewną tendencję zniżkową przy największych gęstościach siewu, czego nie udowodniono jednak statystycznie. W doświadczeniu z zastosowaniem

strona 31

przerywania w roku 1958 przy gęstości 400 roślin na 1 m2 w porównaniu z pozostałymi (12,5 — 200 roślin na 1 m2), wydajność cukrów z 1 m2 poletka była istotnie niższa.

Tabela 12

Wpływ gęstości siewu na nektarowanie facelii

Rok Gęstość siewu w kg/ha Ilość nektaru z 10 kwiatów na dobę w mg % cukrów w nektarze Ilość cukrów z 10 kwiatów na dobę w mg Wyliczona ilość cukrów na 1 m2 w g
1957 2 11,6 33,0 3,77 17,2
4 12,2 32,1 3,89 16,9
6 11,4 34,6 3,87 17,3
8 11,1 34,3 3,78 16,8
10 11,6 33,5 3,73 16,5
12 10,4 34,9 3,58 15,8
14 10,5 33,9 3,46 16,1
16 10,9 33,0 3,44 15,9
m — — 0,28 —
1958 2 9,1 39,1 3,39 15,1
6 9,0 39,3 3,41 14,6
10 8,5 39,2 3,16 13,2
14 7,9 40,0 3,01 12,1
m — — 0,23 —
1958 Rozstawa po przerywce: 28,3 x 28,3 10,4 38,9 3,62 13,8
20 x 20 9,9 39,9 3,42 12,6
14,1 x 14,1 9,8 40,1 3,69 13,6
10 x 10 10,3 38,2 3,58 13,4
7,1 x 7,1 9,5 37,1 3,08 11,2
5 x 5 7,8 39,4 2,65 9,9
m 1,60 — 0,40 2,13

2. Wpływ terminów siewu na nektarowanie facelii.

W przeciwieństwie do stopnia gęstości wpływ terminów siewu na nektarowanie facelii okazał się bardzo duży (tab. 13). Zarówno w ilości nektaru z 10 kwiatów na dobę i procentowej zawartości w nim cukrów jak ilości cukrów z 10 kwiatów na dobę oraz wydajności cukrów z 1 m2 poletka, udowodniono istotne różnice dla wszystkich lat.

Ilość nektaru z 10 kwiatów na dobę wahała się w roku 1957 od 4,8 do 13,2 mg, w 1958 — od 4,5 do 11,2 mg i w 1959 — od 2,2 do 12,2 mg.

strona 32

Tabela 13

Wpływ terminów siewu na nektarowanie facelii

Rok Termin siewu Ilość nektaru z 10 kwiatów na dobę % cukrów w nektarze Ilość cukrów z 10 kwiatów na dobę w mg Wyliczona ilość cukrów na 1 m2 w g
1957 15 IV 12,6 50,9 6,07 24,7
30 IV 13,0 60,7 7,81 28,0
15 V 13,2 29,5 3.72 18,1
31 V 10,4 29,1 2,81 15,5
15 VI 12,3 23,8 2,64 12,0
30 VI 12,8 27,1 3,41 12,8
15 VII 4,8, 29,6 1,29 4,8
31 VII 10,6 17,5 1,68 —
m 1,67 2,4 0,66 6,08
1958 30 IV 11,1 33,9 3,49 12,5
15 V 11,2 34,0 3,42 12,5
31 V 9,4 50,2 4,38 22,1
15 VI 8,9 43,9 3,70 14,8
30 VI 8,6 45,9 3,87 14,6
15 VII 6,7 41,3 2,68 6,0
31 VII 4,5 26,6 1,15 —
m 1,98 4,5 0,46 4,51
1959 15 IV 8,7 58,7 5,08 15,4
30 IV 12,2 47,1 5,72 18,5
15 V 7,9 47,8 3,74 11,2
31 V 11,5 27,3 3,10 12,2
15 VI 5,8 53,1 3,07 12,2
30 VI 4,8 54,6 2,60 11,8
15 VII 4,5 62,9 2,84 9,6
31 VII 2,2 55,7 1,23 2,9
m 1,36 10,5 2,01 3,09

Na ogół u facelii z późniejszych terminów siewu stwierdzono mniej nektaru w 10 kwiatach. Wyraźnie zaznaczyło się to w roku 1959, a także w 1958. W roku 1957 ilość nektaru z 10 kwiatów facelii z ostatniego terminu była niewiele mniejsza niż z terminów wczesnych. Należy zaznaczyć, że ilość nektaru zależała od wilgotności powietrza. W miarę wzrostu wilgotności powietrza wzrastała ilość nektaru, a malała procentowa zawartość w nim cukrów (rys. 8). Dlatego też procentowa zawartość

strona 33

cukrów w nektarze dla poszczególnych terminów w ciągu lat była różna i wahała się w roku 1957 od 17,5 do 60,7%, w 1958 — od 26,6 do 50,2% i w 1959 — od 27,3 do 62,9%.

Najistotniejsza jest bezwzględna zawartość cukrów w 10 kwiatach na dobę, od niej bowiem zależy wydajność miodowa rośliny. Wartość ta

Rycina (wykres liniowy, dwie krzywe opisane: „Cukry w %", „Nektar w mg"):

wahała się w roku 1957 od 1,68 do 6,07 mg, w 1958 — od 1,15 do 4,38 mg i w 1959 — od 1,23 do 5,72 mg. Największą ilość cukrów w nektarze 10 kwiatów stwierdzono w roku 1957 i 1959 u facelii z kwietniowych terminów siewu, znacznie mniej z terminów majowych i czerwcowych, a najmniej z terminów lipcowych. W roku 1958 największą ilość cukrów stwierdzono u facelii z terminu 31.V., mniejszą z terminów czerwcowych oraz z 30.IV. i 15.V., a najmniejszą, podobnie jak w poprzednie lata — z lipcowych. Facelia z dwu najwcześniejszych terminów siewu w roku 1958 miała wyjątkowo nie sprzyjające warunki rozwoju (w okresie przed kwitnieniem panowała susza, a w okresie kwitnienia pogoda wilgotna) i dlatego gorzej nektarowała.

Wydajność cukrów z 1 m2 poletka wahała się w roku 1957 od 4,8 do 28,0 g, a 1958 — od 6,0 do 22,1 g i w roku 1959 — od 2,9 do 18,5 g. Na ogół w miarę opóźniania terminu siewu wydajność cukrów malała, z wyjątkiem roku 1958, w którym jak wspomniano wyżej, z powodu nie sprzyjających warunków meteorologicznych, była ona dla dwu najwcześniejszych terminów znacznie niższa.

3. Wyliczona wydajność miodowa facelii.

Dla facelii z poszczególnych terminów siewu (od 15.IV. do 15.VII.) wydajność miodowa wahała się w roku 1957 od 60.0 do 350,0 kg/ha, w 1958 — od 75,0 do 276,2 kg/ha i w roku 1959 — od 120,0 do 231,2

strona 34

kg/ha (tab. 14). W pierwszym i ostatnim roku badań, z niewielkimi odchyleniami zmniejszała się wydajność miodowa w miarę późniejszego siewu. W roku 1958 najwyższą wydajność miodową stwierdzono u facelii

Tabela 14

Wyliczona wydajność miodowa facelii w kg z 1 ha dla różnych terminów siewu

Rok Termin siewu: 15 IV Termin siewu: 30 IV Termin siewu: 15 V Termin siewu: 31 V Termin siewu: 15 VI Termin siewu: 30 VI Termin siewu: 15 VII Termin siewu: 31 VII
1957 308,7 350,0 226,2 193,7 150,0 160,0 60,0 —
1958 — 156,2 156,2 276,2 185,0 182,5 75,0 —
1959 192,5 231,2 140,0 152,5 152,5 147,5 120,0 36,2

wysianej 31.V. Począwszy od tego terminu była ona również mniejsza w miarę opóźniania siewu. Dwa wcześniejsze terminy charakteryzowały się średnią wydajnością miodową. Gdyby nie odmienne warunki pogody (susza w okresie przed kwitnieniem i opady w okresie kwitnienia), wydajność miodowa facelii z tych terminów siewu byłaby prawdopodobnie jak w roku 1957 i 1959 wyższa od pozostałych. Dla facelii z ostatniego terminu siewu (z 31.VII) wydajność miodową obliczono tylko w roku 1959, w którym dzięki sprzyjającym warunkom pogody rośliny zdążyły wytworzyć dość dużą ilość kwiatów. Wydajność miodowa tych roślin wynosiła 36,2 kg/ha.

Badane w 1958 roku nektarowanie kwiatów w kwiatostanie pędu głównego i w kwiatostanach pędów bocznych (tab. 15) nie wykazało różnic.

Tabela 15

Porównanie nektarowania kwiatów facelii w kwiatostanie pędu głównego i w kwiatostanach pędów bocznych (1958 r.)

Kwiaty z kwiatostanu Ilość nektaru z 10 kwiatów na dobę w mg % cukrów w nektarze Ilość cukrów z 10 kwiatów na dobę w mg
pędu głównego 11,36 37,9 3,62
„ bocznego 11,18 40,0 3,73
m — — —

4. Nektarowanie facelii w zależności od temperatury i wilgotności względnej powietrza.

Z rysunku 9 widać, że zarówno w okresie pożytku głównego jak późnoletniego i jesiennego, na ogół przy wyższej przeciętnej temperaturze dnia

strona 35

absolutna zawartość cukrów była większa w nektarze z 10 kwiatów na dobę. Ponadto widać, że przy tej samej temperaturze ale w miarę późniejszego okresu pożytkowego, mniejsza była ilość cukrów z 10 kwiatów na dobę. Wydaje się, że zjawisko to można przypisać całemu zespołowi zmieniających się czynników meteorologiczno-glebowych bliżej jesieni.

Podana na rys. 9 względna wilgotność powietrza w dniach pobierania nektaru wskazuje, że w okresie pożytku głównego przy podobnej temperaturze,

Rycina (wykres punktowy z trzema prostymi regresji opisanymi a, b, c):

ale niższej wilgotności zawartość cukrów w nektarze z 10 kwiatów na dobę była większa niż przy wyższej wilgotności. W drugim i w trzecim okresie pożytkowym takiej zależności nie można stwierdzić. Najwięcej cukrów w nektarze z 10 kwiatów na dobę stwierdzono u facelii w czerwcu i lipcu, w dniach o przeciętnej temperaturze 16—24° C i przeciętnej wilgotności względnej powietrza 55—70%.

strona 36

DYSKUSJA WYNIKÓW

Niemal wszystkie badane cechy zmieniały się w określonym kierunku pod wpływem zwiększania gęstości siewu. Takie cechy jak: liczba rozgałęzień, liczba skrętków i liczba kwiatów na roślinie oraz liczba kwiatów w skrętku, malały. Jest to zgodne z obserwacjami wielu autorów, a przede wszystkim Głuchowa.

Przy dużych gęstościach wysiewu kwiaty facelii wydzielały mniejsze ilości cukrów. Zimna w swym doświadczeniu nie stwierdziła wpływu gęstości siewu na nektarowanie facelii. Wydaje się, że przyczyną tego były słabe wschody, w wyniku których nawet przy największych gęstościach (20 kg nasion na 1 ha) liczba roślin na 1 m2 prawdopodobnie nie przekraczała 200.

Okazało się, że facelia w sprzyjających warunkach ma olbrzymią zdolność rozgałęziania się (tab. 4 i rys. 7). Przy najmniejszej gęstości wysiewu (2 kg nasion na 1 ha), nawet w wypadku najsłabszych wschodów, kiedy liczba roślin na 1 m2 wynosiła około 10, facelia dobrze zakrywała powierzchnię i w zupełności ją wykorzystywała. Biorąc to pod uwagę wydaje się, że na średniej glebie, będącej w dobrej kulturze nie ma potrzeby stosowania zbyt gęstych siewów zwłaszcza przy uprawie facelii wyłącznie na pożytek dla pszczół. Jeżeli natomiast zależy jednocześnie na dobrym zbiorze nasion, to w celu uzyskania równomierniejszego ich dojrzewania, lepiej byłoby stosować wówczas nieco gęstszy wysiew. Podobnie przy jednoczesnym wykorzystywaniu facelii na paszę gęstszy wysiew będzie bardziej wskazany ze względu na to, że facelia jest wówczas drobna i delikatna. Gęstości wysiewu ponad 10 kg nasion na 1 ha nie ma potrzeby stosować, ponieważ wtedy większy procent nasion nie daje normalnie rozwiniętych roślin, a ponadto może wystąpić zniżka nektarowania.

Ocena wydajności miodowej facelii w poszczególnych terminach siewu nie była dokładna, gdyż nektar pobierano nie przez cały okres kwitnienia a tylko przez 4—6 dni w okresie pełni kwitnienia. Wydaje się jednak, że ponieważ starano się dobierać dni, przeciętnie pogodne, wyniki mogą w przybliżeniu charakteryzować termin.

Jakkolwiek poszczególne badane cechy na przestrzeni lat posiadały podobny zasadniczy kierunek zmian w zależności od terminu siewu,to wykazywały jednak pewne odchylenia. Odchylenia te spowodowane były głównie odmiennym przebiegiem pogody, ponieważ wpływ terminu siewu warunkowany jest oddziaływaniem czynników meteorologiczno-glebowych.

Wydajność miodowa facelii wysiewanej na wiosnę nie odbiegała w zasadzie od tej, jaką dla przeciętnych warunków podaje Głuchow, Demianowiczowa

strona 37

i Zimna. Począwszy od majowych terminów siewu, absolutna zawartość cukrów w nektarze a przez to i wydajność miodowa facelii wykazywały spadek. Podobne wyniki uzyskała Czebotnikowa u facelii i gorczycy. Zgodnie z tym co twierdzi Beutler, Kuliew, Huber i inni badacze wydaje się, że główną przyczyną zmniejszania się nektarowania w miarę opóźniania siewu był spadek temperatury w drugiej połowie lata i w jesieni oraz słabsze nasłonecznienie, wynikające ze skracania się dnia. Wniosek ten w pewnej mierze potwierdza rys. 9.

Większy spadek nektarowania w czerwcu i w lipcu zaznaczał się pomimo wysokiej temperatury, w okresach niżu barometrycznego, to jest w okresach przelotnych opadów i dużej wilgotności powietrza. Byłoby nieostrożnie przypisywać ten spadek nektarowania wpływom wyższej wilgotności powietrza. Nie brano bowiem pod uwagę innych czynników, a między nimi wilgotności gleby. Huber twierdzi, że wilgotność powietrza nie wpływa na ilość cukrów wydzielonych przez nektarniki kwiatu. Prawdopodobnie facelia reagowała spadkiem nektarowania na cały zespół czynników pogody niżowej, wśród których wilgotność powietrza mogła być tylko czynnikiem towarzyszącym. Głowska stwierdziła, że opady wpływały ujemnie na nektarowanie drzew owocowych.

Rozkwitające kwiaty w okresach dłużej trwającego niżu barometrycznego miały znacznie mniejszą koronę (tab. 2). Chociaż nie badano wielkości nektarników można przypuszczać, że i one były mniejsze, wobec czego mogły wydzielać mniej nektaru. Zgodne byłoby to z wynikami Andrejewa, który badał kwiaty w różnych częściach kwiatostanu i stwierdził, że mniejsze nektarowały słabiej.

Liczba kwiatów na 1 m2 była większa przez wszystkie 3 lata badań dla roślin z siewu 15 maja i połowy czerwca. Beutler na podstawie wyników doświadczenia z rzepakiem wyraża zdanie, że lepsze nasłonecznienie wpływa korzystnie na wytwarzanie się kwiatów u roślin. W omawianych doświadczeniach z facelią trudno powiedzieć, czy fakt ten był wynikiem lepszego nasłonecznienia. Wydaje się, że główny wpływ wywarły tutaj opady. Większa liczba kwiatów wytworzonych przez rośliny na 1 m2 ściśle korelowała z silniejszym rozgałęzieniem roślin, a to ostatnie zależało najprawdopodobniej od opadów.

Zazębianie się okresów kwitnienia facelii przy wysiewie co dwa tygodnie (rys. 3) było u wcześniejszych terminów siewu dość regularne. Zgodnie z tym, co podaje Głuchow, Demianowiczowa, Czebotnikowa i inni, dla zapewnienia ciągłości pożytku wystarczy wysiewać facelię w kwietniu i w maju w odstępach 3-tygodniowych. Dla uniknięcia ryzyka zbyt słabego zazębiania się kwitnienia może należałoby w późniejszym terminie wysiewać facelię w nieco mniejszych odstępach czasu.

strona 38

Okres od początku do pełni kwitnienia przy wiosennych siewach, jakie stosował Głuchow i Zimna trwał w warunkach Skierniewic o połowę krócej. Rozbieżność wynika prawdopodobnie tylko z nieco innych zasad przyjętych przy prowadzeniu obserwacji.

Okres czasu od siewu do końca kwitnienia (w przybliżeniu okres wegetacji) począwszy od terminów majowych w miarę opóźniania siewu stawał się na ogół coraz dłuższy. Wręcz odwrotne zjawisko zaobserwowała Czebotnikowa. Nie ma tu jednak sprzeczności, ponieważ w warunkach, w których Czebotnikowa prowadziła swoje doświadczenia, rozwój facelii z późniejszych terminów siewu przypadał na ciepłą i suchą pogodę, a taka pogoda w warunkach Skierniewic również wpływała na skrócenie okresu wegetacji.

Nasiona zbierano jeszcze z facelii wysianej 15.VI. a nawet 30.VI. Najlepsze jednak plony nasion były z siewów wczesnych. Z późnych terminów plony nasion były niskie, znacznie niższa była też wartość siewna tych nasion. Dla uzyskania wysokiego plonu i dobrych nasion należałoby wysiewać facelię w kwietniu a najpóźniej do połowy maja.

Facelia wysiewana w lipcu zakwitała późno i z powodu niskiej temperatury oraz małej ilości dni pogodnych była w bardzo małym stopniu wykorzystywana przez pszczoły. Wydaje się, że pomimo tego warto wysiewać facelię w tych terminach w charakterze poplonów. Nawet w listopadzie, gdy tylko pogoda była sprzyjająca, można było obserwować na facelii pszczoły zbierające nektar i pyłek. Ponadto w sprzyjających warunkach plon zielonej masy, doskonale nadającej się na paszę, przekraczał 200 q z 1 ha.

WNIOSKI

  1. Gęstość siewu wywierała w warunkach Skierniewic bardzo istotny wpływ na wielkość i pokrój roślin, oraz na przebieg faz rozwojowych facelii, nie wpływała natomiast ani na liczbę kwiatów na 1 m2 poletka, ani na długość kwitnienia pojedynczego kwiatu.
  1. Przy dużych gęstościach wysiewu, powyżej 10 kg nasion na 1 ha, stwierdzono istotne zmniejszenie się absolutnej zawartości cukrów w nektarze 10 kwiatów w ciągu 1 doby.
  1. Wysiew 2 kg nasion na 1 ha okazał się w zupełności wystarczający nawet w niesprzyjających warunkach w okresie wschodów. Facelia wykazała olbrzymią zdolność rozgałęziania się i już przy 10 roślinach na 1 m2 zakrywała całą powierzchnię i w zupełności ją wykorzystywała.
  1. Wydajność cukrów z 10 kwiatów w ciągu 1 doby oraz wydajność miodowa facelii wykazywały spadek w miarę opóźniania siewu. Wydajność miodowa u różnych terminów wahała się na przestrzeni 3 lat od 36,2 do 350,0 kg z 1 ha.
strona 39
  1. W okresach niżu barometrycznego, a więc pogody charakteryzującej się dużą wilgotnością powietrza oraz przelotnymi opadami, zmniejszało się nektarowanie facelii.
  1. Najlepsze nektarowanie facelii stwierdzono w okresach pogody słonecznej, kiedy średnia temperatura dnia wynosiła 16—24°C, a wilgotność względna powietrza 55—70%.
  1. Najlepsze kwitnienie facelii występowało podczas pogody słonecznej. Deszczowa pogoda wpływała na zmniejszenie się liczby jednocześnie kwitnących kwiatów, a same kwiaty były w tym czasie znacznie mniejsze.
  1. Największą liczbę kwiatów na 1 m2 poletka stwierdzono u facelii wysiewanej w końcu maja oraz w połowie czerwca. Wydaje się, że głównie przyczyniły się do tego opady, które dodatnio wpływały na rozgałęzianie się roślin.
  1. W miarę opóźniania terminu siewu okres wegetacji facelii i poszczególne jego fazy, a więc i kwitnienie, na ogół się przedłużały, wykazując pewne odchylenia zależne od pogody; wyższa temperatura i brak opadów wpływały na skrócenie faz rozwojowych, a niska temperatura i częste deszcze — na ich przedłużenie.
  1. Stwierdzono korzystny wpływ opadów na rozwój facelii w okresie przed kwitnieniem.
  1. Najlepsze plony nasion facelii uzyskiwano z wczesnych terminów siewu. Z późnych terminów plony nasion były niskie, a same nasiona posiadały mniejszy ciężar absolutny oraz niższą siłę i energię kiełkowania.
  1. Facelia z najpóźniejszych terminów siewu, jakkolwiek była najmniej wykorzystana przez pszczoły, to w zupełności nadawała się na paszę dla bydła. W sprzyjających warunkach plon zielonej masy przekraczał 200 q z 1 ha.

Składam serdeczne podziękowanie Państwu:

Doc. Dr Z. Demianowiczowej, Prof. Dr A. Demianowiczowi i Doc. Dr L. Bornusowi za pomoc okazaną przy wykonaniu tej pracy oraz Panu Mgr. K. Szczepańskiemu za cenne wskazówki dotyczące założenia doświadczeń i statystycznego opracowania wyników.

LITERATURA

  1. Beutler R. (1936) — Wie stellt man den Wert einer Pflanze als Nektarspenderin. Deutscher Imkerführer nr. 3
  1. Beutler R. (1953) — Nectar Bee World. Vol. 34 nr 6.
  1. Beutler (1957 — Tätigkeitsbericht der Internationalen Kom-
strona 40

mision für Bienenbotanik der I.U.B.S. für die Jahre 1955 und 1956. „Zeitschrift für Bienenforschung”. 9,214.

  1. Bornus L. (1957). — Układ pożytków w Polsce w 1950—1955, a rejonizacja produkcji pszczelej. Pszczel. Zesz. Nauk. 1, 1—23.
  1. Czebotnikowa K.M. (1958) — Miedowaja produktywnost facelii i gorczycy pri raznych srokach posiewa. Pczełowodstwo. Moskwa. 2, 38—39
  1. Demianowicz Z. (1953) — Rośliny miododajne. Warszawa, PIWRiL.
  1. Dorywalski J. Wojciechowicz M. (1953) — Metodyka oceny nasion. Warszawa. PWRiL.
  1. Głowska Z. (1958) — Porównanie intensywności nektarowania i oblatywania przez pszczoły pięciu gatunków drzew owocowych. Pszczel. Zesz. Nauk. 3, 121—148.
  1. Głuchow M.M. (1950) — Ważniejszyje miedonosnyje rastienia i sposoby ich razwiedienia. Moskwa s. 307—314.
  1. Guderska J. (1956) — O uprawie i wykorzystaniu facelii. Pszczel. 12,
  1. Huber H. (1956) — Die Abhängigkeit der Nektarsekretion von Temperatur, Luft und Bodenfeuchtigkeit. Planta. 48, S. 47—98.
  1. Kopielkiewskij G.W. (1954) — Utocznit normy i metody opredielenia niektaroproduktywnosti rastienij. Pczełowodstwo Moskwa. 11, 43—46
  1. Kuliew A.M. (1952) — Zadaczi izuczenija miedonosnych i pierganosnych rastienij. Moskwa. s. 143—163.
  1. Kuzmin A. (1953) — Wniedrienie facelii w stalinogradzkoj obłasti Pczełowodstwo. Moskwa. 12, 48—49.
  1. Leontiew A.M. (1953) — Facelia w kołchoznych posiewach siewiernych obłastiej. Pczełowodstwo. 12, 44—46.
  1. Lipiński M. (1958) — Pożytki pszczele, zapylanie i miododajność roślin. Warszawa. PWRiL. S. 191—194.
  1. Liwiencewa E.K. (1954) — O metodikie opredielenija niektaroproduktywnosti rastienij. Pczełowodstwo. Moskwa 11, 33—39.
  1. Liwiencewa E. (1952) — Ob opredzielenii wschożesti siemian facelii. Pczełowodstwo Moskwa. 3, 42—44.
  1. Malar J.F. (1951) — Facelia na pripasiecznych uczastkach kołchozow. Pczełowodstwo. 5, 43.
  1. Pritsch G. (1959) — Untersuchungen über Grünfutter — und Samenerträge von Phacelia (Phacelia tanacetifolia Benth.) bei verschiedenen Aussaatzeiten. Leipziger Bienenzitung. Leipzig 11/12, 363—364.
  1. Ragimow M.A. (1958) — Opyty wozdieływania facelii w Azerbajdżanie i Kazachstanie. Pczełowodstwo. Moskwa. 2, 34—35.
  1. Sołdatow W. (1958) — Ekonomiczeskaja effektiwnost posiewa facelii w poliach siewooborota. Pczełowodstwo. Moskwa. 2, 29—34.
  1. Smaragdowa N.P. (1954) — O nektaro— i sacharoproduktiwnosti miedonosnych rastienij. Pczełowodstwo. Moskwa. 11, 43—46
  1. Szklanowska K. (1957) — Wstępne badania nad wydajnością nektarową pszczelnika mołdawskiego (Dracocephalum moldavicum L.) Pszczel. Zesz. Nauk 3, 129—138.
  1. Otraszkiewicz A.M. (1953) — Nasz opyt razwiedienia facelii. Pczełowodstwo. Moskwa. 12, 47—48
  1. Zimna J. (1959) — Facelia błękitna jako roślina miododajna. Pszcz. Zesz. Nauk. 2, 77—102.
strona 41

ВЛИЯНИЕ ГУСТОТЫ И СРОКА ПОСЕВА НА ЙЗМЕНЕНЙЕ НЕКОТОРЫХ КАЧЕСТВ ФАЦЕЛИЙ РЯБИНКОЛИСТНОЙ

Болеслав Яблонски

Резюме

В 1957—1959 г., в г. Скерневицы, на подзольной легкосуглинистой почве проведено опыты над влиянием густоты и срока посева на фацелию рябинколистную (Phacelia tanacetifolia Benth.)

Установлено, что густота посева (от 2 до 16 кг на I га) оказывала существенное влияние на величину и форму растений и на длительность фенологических фаз их развития, но не влияла ни на число цветов на I м2 пробной площади, ни на продолжительность нектаровыделения отдельных цветов. При большой густоте посева (свыше 10 кг семян на I га) замечалось существенное уменьшение абсолютного суточного содержания сахаров в нектаре с 10 цветов.

Установлено также весьма существенное влияние на фацелию срока посева. В общем, чем позднее производился посев, тем дольше был вегетационный период и очередные его фазы. Однако в зависимости от погоды происходили некоторые отклонения. Высокая температура и отсутствие осадков вызывали сокращение, а прохладная и дождливая погода — удлинение совпадающих с ними фенологических фаз развития растений.

При более позднем посеве наблюдалось также снижение суточной сахаропродуктивности фацелии, а тем самым и ее медопродуктивности.

Цветение фацелии и нектаровыделение лучше всего происходило при солнечной погоде, 16—24 Ц и 55—70% относительной влажности.

Самое большое число цветов на I м2 пробной площади наблюдалось у фацелии засеяной в конце мая и в половине июня.

DER EINFLUSS DER SAATDICHTE UND VERSCHIEDENER AUSSAATZEITEN AUF DEN GEBRAUCHSWERT VON PHACELIA TANACETIFOLIA BENTH.

Bolesław Jabłoński

Zusammenfassung

Es wurde der Einfluss der Dichte und Zeit der Aussaat von Phacelia auf Habitus, Grösse der Pflanze und Dauer ihrer Entwickelungsphasen weiter die Zahl der Blüten, Lebensdauer der einzelnen. Blumen sowie der Zuckerwert und Honigergiebigkeit untersucht.

Die Untersuchungen dauerten 3 Jahre 1957—1959. Phacelia wurde auf einem mittleren Podsolboden ausgesät in Zeitabschnitten von 15—16 Tage (vom 15 April bis 31 Juli) und zwar von 2 kg bis 16 kg Samen pro Hektar.

Je die Aussaat dichter war, desto hat sich die Grösse der Pflanzen vermindert, dabei waren sie auch weniger verzweigt und die Entwickelungsphasen haben sich beschleunigt. Bei Aussaat von 10 kg pro 1 Hektar hat sich der Zuckerwert vermindert.

strona 42

Einfluss der Aussaatzeit war folgender: a) im allgemeinen je die Aussaat später war, desto hat sich die Wegetationsperiode und ihre einzelne Phasen verlängert und der Zuckerwert, wie auch die Honigergiebigkeit verkleinert (der Zuckerwert senkte von 5,26 mg bis 1,35 mg), b) die grösste Zahl der Blüten auf 1 m2 stellte man fest bei Pflanzen, welche 31 Mai und 15 Juni ausgesät wurden.

Die erwähnte Ergebnisse schwankten im Zusamenmenhang mit verschieden Wetterverhältnissen. Die Entwicklungsphasen dauerten am kürzesten bei warmen und trockenen Wetter und die Blütenentfaltung und Nektarsekretion waren am besten bei der durchschnittliche Tagestemperatur 16—24°C und Luftfeuchtigkeit 55—70%.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 3: „Głuchow 1959″ → Głuchow 1950
  • s. 3: „Zimna (1958)” → Zimna (1959)
  • s. 4: „Konoyer” → Kenoyer
  • s. 5: „Trapeolum” → Tropaeolum
  • s. 8: „określana” → określano
  • s. 10: „Bornusa — 1958″ → Bornusa — 1957
  • s. 18: „Zaobserwowano, ze” → Zaobserwowano, że
  • s. 21, tab. 4 (1957, 4 kg): „26 3″ → 26,3
  • s. 23: „z 31.IV.” → z 30.IV.
  • s. 24, tab. 5 (1958, 15 VII): „55 9″ → 55,9
  • s. 24, tab. 5 (1959, 30 IV): „2 3″ → 2,3
  • s. 25, tab. 6 (1958, 31 V, 10 kg): „5 55″ → 5,55
  • s. 26: „wę wszystkie” → we wszystkie
  • s. 28: „wagę 100 nasion” → wagę 1000 nasion
  • s. 29, tab. 10 (1959): „30 V” → 31 V
  • s. 35, legenda rys. 9: „1.VII -15.IX” → 1.VIII -15.IX
  • s. 37: „co dwa tygodnie (rys. 3)” → co dwa tygodnie (rys. 4)
  • s. 40, poz. 20: „Bienenzitung” → Bienenzeitung
  • s. 41, tytuł streszczenia rosyjskiego: „ЙЗМЕНЕНЙЕ” → ИЗМЕНЕНИЕ
  • s. 41, tytuł streszczenia rosyjskiego: „ФАЦЕЛИЙ” → ФАЦЕЛИИ
  • s. 41, streszczenie rosyjskie: „засеяной” → засеянной
  • s. 42, streszczenie niemieckie: „Wegetationsperiode” → Vegetationsperiode
  • s. 42, streszczenie niemieckie: „Zusamenmenhang” → Zusammenhang
  • s. 42, streszczenie niemieckie: „verschieden Wetterverhältnissen” → verschiedenen Wetterverhältnissen

Podobne wpisy