UPRAWY NASIENNE KALAFIORA (BRASSICA OLERACEA L. VAR. BOTRYTIS) JAKO LETNI POŻYTEK DLA PSZCZÓŁ

tekst: Bożena Chuda-Mickiewicz, Jarosław Prabucki

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXIX, 1985 — Bożena Chuda-Mickiewicz, Jarosław Prabucki

strona 265

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXIX 1985

Bożena Chuda-Mickiewicz, Jarosław Prabucki

Katedra Hodowli Drobiu i Pszczelnictwa — AR, Szczecin

WPROWADZENIE

Warzywa uprawiane na nasiona są w przeważającej liczbie owadopylne. Woyke (1976) wymienia w obrębie gatunków samopylnych: fasolę, groch, pomidor i sałatę, w obrębie obcopylnych zapylanych przez wiatr — trzy gatunki (burak, kukurydzę i szpinak), zaś zapylanych przez owady ponad 10 gatunków (cebulę, kapustę, marchew, ogórek i inne dyniowate, pietruszkę, por, szparag, paprykę * i oberżynę *).

Opinie różnych autorów zagranicznych co do owadopylności kalafiora są sprzeczne (Woyke, 1983), niemniej zarówno badania zagraniczne jak i krajowe wykazują, że kwiaty tej rośliny są oblatywane przez pszczoły i inne owady zapylające przyczyniając się w większym lub mniejszym stopniu do pozyskiwania wyższych plonów nasion. Tego zdania są: Bohart i Tood (1961), Woyke (1976, 1983a, b), Wójtowski (1975), Dhaliwal i Sharma (1973), Kubišova i inni (1976), Dhaliwal i Bhalla (1981a, b), Jogi i Kingra (1971), Watts (1963), Pietrzak (1981).

Nektarniki kalafiora zdaniem Kubišovej i in. (1976) wydzielają nektar przez okres 1—2 dni w ilościach 0,54—0,97 mg. Zawartość cukrów w nektarze mieści się w granicach 36—59%. Z jednego hektara plantacji można uzyskać 17,5—21,8 kg miodu (14—17,5 kg cukrów). Wrona i Janczar (1969) badając wydajność miodową mieszańca kalafiora z kapustą pastewną wykazali, że nektarniki 10 kwiatów wydzielały od 15 do 17 mg nektaru o zawartości cukrów od 3,25—3,89 mg. Zaś wydajność miodową 1 ha uprawy określili w granicach 75—80 kg miodu. Pomimo niskiej wydajności miodowej kwiaty kalafiora są licznie odwiedzane przez owady. Kubišova i inn. (1976) stwierdzili, ze jedna pszczoła w ciągu 1 minuty odwiedza od 5,7 do 8 kwiatów, zaś w ciągu 12 godzin na 1 ha plantacji spotyka się od 1340 do 33 930 pszczół. Ka-

  • Zapylanie przez owady nie jest konieczne, lecz podnosi plony nasion.
strona 266

kar (1972) wykazuje, że Apis dorsata wizytuje w ciągu minuty 9,5 kwiatów, Apis mellifera — 8,05 kwiatów, zaś Apis indica — 7,6 kwiatów. Wójtowski (1975) uważa, że pszczoła miodna jest najlepszym zapylaczem kwiatów kalafiora, drugorzędne znaczenie autor ten przypisuje trzmielom i pszczołom samotniczym. Zbieżne obserwacje poczynili Dhaliwal i Sharma (1973) w Indiach na plantacjach nasiennych różnie oddalonych od pasieki stwierdzając, że 75% oblotu pszczół (Apis cerana indica) odbywał się w promieniu 200—400 m od uli. W roku 1981 Dhaliwal i Bhalla (1981a, b) donieśli o dużej przydatności Apis cerana indica w oblotach kwiatów kalafiora stwierdzając, że najliczniej kwiaty odwiedzane były w godzinach rannych i popołudniowych, zaś szczyt oblotów 78,6% obserwowano pomiędzy godzinami 11⁰⁰—13⁰⁰. Raul (1972) stwierdził, że głównym zapylaczem kwiatów kalafiora była Apis florea stanowiąc 93% ogółu zapylaczy zaś w dalszej kolejności Apis dorsata (18,4% i Apis cerana (15,3%). Ostatnio prowadzone badania przez Woyke i inn. (1983b) wskazują na dużą przydatność trzmieli i pszczoły miodnej.

Zbadanie atrakcyjności nektaru kwiatów kalafiora dla pszczół jako czynnika wabiącego owady i określenie składu entomofauny zapylającej mogącej aktywnie uczestniczyć w procesie zapylania, wydało się celowe szczególnie na Pomorzu Zachodnim regionie upraw nasiennych roślin kapustnych.

MATERIAŁ I METODY

Badania prowadzono na plantacjach kalafiora odmiany Pionier w latach 1979—1982. Plantacje nasienne zlokalizowane były w Szczecin—Krzekowie w 1979 i w Mierzynie w Spółdzielni Produkcyjnej „Iskra” w latach 1980—1982.

MIKROKLIMAT

Układ warunków termicznych i wilgotnościowych opracowano na podstawie danych uzyskanych z najbliższej (ca 10 km) Stacji Meteorologicznej Szczecin—Lotnisko.

CHARAKTERYSTYKA UPRAWIANYCH ROŚLIN I PLANTACJI

Obserwacje koncentrowane na pokroju roślin zmierzały do wykazania ich dorodności; w tym celu odnotowywano na wybranych losowo kwiatostanach liczbę pędów, liczbę kwiatów na pędzie i roślinie zaś w odniesieniu do plantacji odnotowywano liczebność roślin na 10 mb., rozstawę rzędów oraz obliczano nasycenie plantacji kwiatostanami i kwiatami.

strona 267

Obserwacje te prowadzone były systematycznie w odstępach jedno lub dwudniowych w okresie dwutygodniowym pełni kwitnienia, zawsze na wybranych losowo roślinach. Dynamikę kwitnienia oraz długość okresu kwitnienia pojedynczych kwiatów prowadzono na wybranych stale tych samych kwiatostanach, znakując pąki kwiatowe tuż przed rozchyleniem płatków do momentu zwiędnięcia kwiatów (długość okresu kwitnienia) (Chuda i in. 1979), notowano ponadto dzienną liczbę zakwitających kwiatów przez ich systematyczne codzienne obrywanie (sezonowa dynamika rozkwitania).

NEKTAROWANIE

Począwszy od momentu, gdy około 25% kwiatów osiągnęło pełnię kwitnienia, przystąpiono do pobierania nektaru. W tym celu zakładano na pędy wybranych kwiatostanów izolatory z gazy. Kwiaty izolowane były w porze najbardziej obfitego wydzielania nektaru (Szklanowska, 1957). Dnia następnego o tej samej porze ścinano je i przewożono w szczelnych pojemnikach z wilgotną wkładką z ligniny do pracowni. Jednorazowo pobierano z plantacji 5 prób. Próba składała się z 5 pędów, z których wykorzystywano po 50 kwiatów. Do pobierania nektaru używano mikropipetek Jabłońskiego. Masę wydzielanego nektaru oznaczano wagowo, zaś procentową zawartość cukrów w nektarze — refraktometrem Abbe’go (Demianowicz i in. 1960). Następnie obliczano wartość cukrową oraz wydajność cukrową i miodową.

CHARAKTERYSTYKA ENTOMOFAUNY ZAPYLAJĄCEJ

Obserwacje ilościowe i jakościowe entomofauny zapylającej w czasie kwitnienia plantacji prowadzono przez okres dwóch tygodni (każdego roku) codziennie w odstępach jednogodzinnych w czterech powtórzeniach. Polegały one na przejściu odcinka 10 mb. wzdłuż kwitnących roślin w czterech różnych miejscach plantacji i policzeniu na nich wszystkich błonkoskrzydłych, muchówek, tęgopokrywych i łuskoskrzydłych (Jabłoński, 1970).

Charakterystyczne okazy entomofauny łowiono i konserwowano w 75% alkoholu metylowym, odnotowując wykazane liczebności. Tak przygotowane preparaty posłużyły do identyfikacji owadów (do rzędów).

Charakterystykę aktywności entomofauny zapylającej oparto na: liczbie pszczół na 1 m²/min., liczbie pszczół na odcinku 10 mb. plantacji, liczbie odwiedzanych kwiatów w ciągu 1 minuty, czasie pobytu pszczoły na kwiecie, liczbie pszczół odwiedzających kwiatostan w czasie 1 minuty. Intensywność oblotu roślin przez pszczoły przedstawiono w roboczogodzinach pszczelich opierając się w obliczeniach na metodzie zasugerowanej przez Bornusa i in. (1976).

strona 268

Tabela 1 Czasokresy prowadzenia badań polowych w latach 1979—1982

Miejscowość Lata Początek obserwacji Koniec obserwacji Liczba dni obserwacji
Krzekowo 1979 6 sierpnia 18 sierpnia 13
Mierzyn 1980 26 lipca 9 sierpnia 15
Mierzyn 1981 15 lipca 25 lipca 11
Mierzyn 1982 21 lipca 1 sierpnia 12

Termin rozpoczynania obserwacji uzależniony był od rozwoju roślin w poszczególnych latach badań (tabela 1). Gdy około 25% kwiatostanów rozkwitło, a plantacja uległa przebarwieniu z zielonej na żółto — zieloną, rozpoczynano obserwacje polowe.

OPRACOWANIE WYNIKÓW

Wielkości charakteryzujące wysokość produkcji nektaru przez kwiaty kalafiora analizowano w odniesieniu do istniejących warunków mikroklimatycznych i zaangażowania entomofauny zapylającej w oblotach kwiatów, zaś miodoprodukcyjność przedstawiono w zestawieniu z wydajnością miodową innych roślin kapustnych. W niektórych analizowanych przypadkach wykorzystano współczynniki korelacji i liniowe funkcje regresji (Ruszczyc, 1970, Schmidt, 1964).

WYNIKI

WARUNKI POGODOWE

Warunki termiczne i wilgotnościowe w okresie prowadzenia doświadczeń były zróżnicowane; szczególnie wyraźne różnice dostrzegalne były w kształtowaniu się warunków wilgotnościowych. Wilgotność względna powietrza w okresie kwitnienia plantacji mieściła się w granicach od około 55% (1982) do ponad 80% w 1979 r. Najmniej zróżnicowanymi latami pod tym względem były lata 1980 i 1981 (rys. 1). Wzrost wilgotności związany był zwykle ze spadkiem temperatury. Obserwowana w roku 1979 wysoka względna wilgotność powietrza (75—81%) oraz stosunkowo niskie temperatury rzędu 14°C notowane w pierwszej i drugiej dekadzie lipca mogły mieć wpływ na przesunięcie terminu kwitnienia plantacji na miesiąc sierpień (tabela 1). W trzeciej dekadzie lipca i pierwszej dekadzie sierpnia obserwowano wzrost temperatury z 14 do 18°C oraz wyraźny spadek wilgotności z 81 do 69% (rys. 1). W latach 1980—1982 obserwowano w drugiej i trzeciej dekadzie lipca niższą wilgotność powietrza (60—68% w latach 1980, 1981 i 45—60% w roku

strona 269
Rys. 1. Warunki pogodowe w trakcie badań (1979—1980)
Rys. 1. Warunki pogodowe w trakcie badań (1979—1980)

1982). Warunki termiczne w tym czasie układały się w granicach 14—15°C w roku 1980, 17—18°C w roku 1981 i 18—21°C w roku 1982. Taki układ warunków pogodowych w mniejszym stopniu wpłynął na zróżnicowanie czasu kwitnienia, a tym samym terminów prowadzenia obserwacji polowych (tabela 1).

CHARAKTERYSTYKA UPRAWIANYCH ROŚLIN

Kwiatostany kalafiora w poszczególnych latach badań pod względem ich dorodności i pokroju nie wykazywały zbyt dużego zróżnicowania. Średnia liczba pędów bocznych rośliny wynosiła około 10 szt. Jedna roślina zawiązywała średnio po 3,6 tys. kwiatów (od 1,1 w roku 1982 do 8,1 w roku 1980). Na jednym ha plantacji rosło przeciętnie 32,9 tys. roślin, co w przeliczeniu na liczbę kwiatów dawało wartość 133,5 mln szt. Obsada roślin na 1 ha uprawy w poszczególnych latach badań różniła się znacznie, osiągając od 14,9 tys. szt. w 1982 r. do 40,9 tys. w 1981 r. (tabela 2). Dzienna dynamika kwitnienia w poszczególnych latach badań była również zróżnicowana. Najintensywniej kwiaty rozwijały się w roku 1981, gdyż dziennie zakwitało 43% znakowanych pąków. W dalszej kolejności wymienić można rok 1982 (37,08%) i rok 1979 (26,25%) (tabela 3). W oparciu o średnie ze wszystkich lat badań stwierdzić należy, że dziennie rozkwitało 25,79% kwiatów, zaś najbardziej sprzyjającym okresem rozkwitania okazały się godziny popołudniowe pomiędzy 14.00 a 17.00 (tabela 3). Kwiaty najdłużej kwitły w 1982 r. (4,8 dni),

strona 270

Tabela 2 Charakterystyka kwiatostanów w okresie kwitnienia plantacji w latach 1979—1982

Lata Srednia liczba: kwiatów na roślinie w tys. Srednia liczba: kwiatów na 1 ha plantacji w mln. Srednia liczba: roślin na 1 ha plantacji w tys.
1979 2,5 98,7 39,7
1980 8,1 296,5 36,4
1981 2,9 122,0 40,9
1982 1,1 16,9 14,9
x̄ 3,6 133,5 32,9

zaś najkrócej w 1981 r. (2,3 dni). Średnia długość kwitnienia od momentu rozchylenia płatków do ich zwiędnięcia dla wszystkich lat badań kształtowała się na poziomie 3,5 dnia.

Próbę ustalenia okresu kwitnienia kwiatostanów przeprowadzono w roku 1981. W roku tym kwiatostany kwitły 20 dni. Pełnię kwitnienia plantacji obserwowano w okresie od 17 lipca do 25 lipca.

NEKTAROWANIE KWIATÓW W OKRESIE PROWADZONYCH BADAŃ

Intensywność wydzielania nektaru przez kwiaty kalafiora była zmienna w poszczególnych latach badań .Dziesięc kwiatów wydzielało średnio od 1,3 mg (1980 r.) do 4,3 mg (1981 r.) nektaru. Nektar zawierał zmienne ilości cukrów. Najwyższy procent cukrów w nektarze (35,8%) odnotowano w 1979 r., zaś najniższy (26,3%) w roku 1982. Obserwowano ponadto tendencję spadkową w miarę upływu lat badań (od 1979 do 1982) (tabela 4). Prawidłowość ta znalazła odzwierciedlenie w wydajności cukrowej i miodowej 1 ha plantacji. Nie stwierdzono jej natomiast w odniesieniu do wydajności cukrowej i miodowej 1000 kwiatów. Wynika stąd, że istotnym czynnikiem limitującym możliwości pozyskiwania nektaru i miodu z plantacji nasiennych kalafiora są: liczebność roślin na powierzchni uprawy, dorodność kwiatostanów, a tym samym liczebność kwiatów oraz zawartość cukrów w nektarze (tabela 2 i 4).

W celu znalezienia powiązań pomiędzy wydajnością nektarową a warunkami wilgotnościowymi i termicznymi, wyliczono współczynniki regresji. Stwierdzono, że wilgotność powietrza ma ujemny wpływ na wydajność cukrową i miodową 1000 kwiatów, zaś temperatura w sposób bardziej dostrzegalny wpływa ujemnie na wydajność cukrową i miodową 1 ha uprawy. Generalizując można stwierdzić, że wzrost temperatury przy równoczesnym wzroście wilgotności powoduje pogorszenie nektarowania i wydajności miodowej kwiatów, zaś przy badziej dostrzegalnym wpływie temperatury następuje pogorszenie wydajności cukrowej i miodowej 1 ha uprawy nasiennej kalafiora.

strona 271

Tabela 3 Dzienna dynamika rozkwitania kwiatów kalafiora

Lata Dzienna liczba znakowanych pąków Liczba dni obserwacji Liczba obserwacji Liczba rozwiniętych pąków o godz.: 9⁰⁰ Liczba rozwiniętych pąków o godz.: 10⁰⁰ Liczba rozwiniętych pąków o godz.: 11⁰⁰ Liczba rozwiniętych pąków o godz.: 12⁰⁰ Liczba rozwiniętych pąków o godz.: 13⁰⁰ Liczba rozwiniętych pąków o godz.: 14⁰⁰ Liczba rozwiniętych pąków o godz.: 15⁰⁰ Liczba rozwiniętych pąków o godz.: 16⁰⁰ Liczba rozwiniętych pąków o godz.: 17⁰⁰ Procent rowiniętych kwiatów w dniu
1979 20 12 240 1 0 1 10 8 15 10 7 11 26,25
1980 20 15 300 0 1 1 2 3 3 4 6 3 7,66
1981 20 6 120 0 2 3 7 7 9 9 9 6 43,33
1982 20 11 220 0 2 10 13 8 12 13 18 13 37,08
Procent rozwiniętych kwiatów 0,44 2,20 6,61 14,10 11,45 17,18 15,86 17,62 14,54 25,79
strona 272

Tabela 4 Przydatność nektaru kwiatów kalafiora odmiany Pionier (średnie z lat 1979—1982)

Lata Masa nektaru z 10 kwiatów mg Zawartość cukrów w nektarze % Wartość cukrowa/mg cukrów z 10 kwiatów na dobę Wydajność cukrowa 1000 kwiatów g Wydajność miodowa 1000 kwiatów g Wydajność cukrowa z 1ha/kg cukrów Wydajność miodowa z 1ha/kg miodu
1979 3,760 35,84 1,3084 0,510 0,638 50,36 62,95
1980 1,255 33,01 0,4163 0,149 0,187 44,44 55,55
1981 4,292 29,94 1,2552 0,289 0,367 35,22 44,02
1982 2,891 26,25 0,7760 0,373 0,467 6,31 7,89
x̄ 3,049 31,26 0,9389 0,330 0,413 34,08 42,60

ENTOMOFAUNA ZAPYLAJĄCA

Najliczniejszą grupą owadów oblatujących kwiaty kalafiora były błonoskrzydłe (Hymenoptera). Ich udział kształtował się na poziomie 57%. W obrębie rzędu pszczoła stanowiła 63% zapylaczy. Diptera reprezentowały ogół zapylaczy w 26%, Coleoptera i Lepidoptera w ilościach nie przekraczających 10% (tabela 5). Apis mellifera uczestniczyła w zapylaniu kwiatów w około 36% ogółu zapylaczy, zaś średnie zagęszczenie pszczół w odniesieniu do wszystkich owadów kształtowało się od 2 do około 6 osobników w czasie 1 godziny (średnio 4,37 szt./godz.).

Tabela 5 Średnie zagęszczenie owadów na plantacji kalafiora w latach 1979—1982 (szt./godz.)

Owady / rzędy Liczebność owadów w szt./godz.: 1979 Liczebność owadów w szt./godz.: 1880 Liczebność owadów w szt./godz.: 1981 Liczebność owadów w szt./godz.: 1982 Σ x̄ %
Hymenoptera 5,22 8,20 7,11 7,03 27,56 6,89 54,71
(w tym Apis mellifera) (2,37) (4,54) (5,68) (4,89) (17,48) (4,37) (63,42)
Coleoptera 0,26. 1,13 0,72 1,13 3,24 0,81 6,74
Diptera 3,33 3,37 4,39 1,53 12,62 3,15 26,34
Lepidoptera 1,00 0,98 0,81 1,56 4,35 1,10 9,21
Σ 9,81 13,68 13,03 11,25 47,77 11,94 100,0
w tym Apis mellifera szt. 2,37 4,54 5,68 4,89 17,48 4,37 —
„ „ „ % 24,20 33,18 43,60 43,50 36,59 — —

Dzienna dynamika oblotu kwiatów kalafiora przez entomofaunę zilustrowana została w tabeli 6. Hymenoptera najliczniej odwiedzały kwiaty w godzinach popołudniowych począwszy od godziny 13.00, stanowiąc w tym okresie ponad 60% ogółu zapylaczy. Apis mellifera w ramach rzędu Hymenoptera najwyższą aktywność wykazywała w godzinach

strona 273

Tabela 6 Dzienna dynamika oblotu kwiatów kalafiora w procentach (średnie z lat 1979—1982)

Owady / rzędy Godziny obserwacji: 9⁰⁰ Godziny obserwacji: 10⁰⁰ Godziny obserwacji: 11⁰⁰ Godziny obserwacji: 12⁰⁰ Godziny obserwacji: 13⁰⁰ Godziny obserwacji: 14₀₀ Godziny obserwacji: 15⁰⁰ Godziny obserwacji: 16⁰⁰ Godziny obserwacji: 17⁰⁰
Hymenoptera 54,36 55,35 53,83 54,45 60,62 60,39 60,73 58,19 61,07
w tym Apis millifera 52,77 59,14 66,46 71,85 64,53 70,87 65,51 67,42 61,27
Coleoptera 4,03 6,91 9,32 9,89 5,80 6,45 5,89 7,77 8,21
Diptera 28,52 27,72 29,84 26,62 24,41 24,86 26,04 25,09 20,12
Lepidoptera 13,08 10,00 7,00 9,04 9,17 8,29 7,35 8,93 10,68
Σ 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00
w tym Apis mellifera 28,69 32,73 35,78 39,12 39,12 42,79 39,78 39,24 37,42

przedpołudniowych począwszy od 11.00 i popołudniowych do godziny 17.00; jej udział w oblotach nie spadał poniżej 60% Hymenoptera. Zaangażowanie muchówek (Diptera) w oblotach kwiatów w ciągu dnia nie wykazywało wyraźnego zróżnicowania czasowego; ich udział kształtował się w granicach 20—29% ogółu zapylaczy przy czym najliczniej były reprezentowane w godzinach przedpołudniowych do godz. 11.00 osiągając od 27% do prawie 30% ogółu zapylaczy (tabela 6). Pozostałe rzędy owadów (Coleoptera i Lepidoptera) uczestniczyły w oblotach dziennych w ilościach nieznacznych i mało zróżnicowanych nie przekraczających 13% ogółu zapylaczy (tabela 6).

ZACHOWANIE SIĘ PSZCZÓŁ NA KWIATACH KALAFIORA

Przyjęto w opracowaniu następujące kryteria oceny zachowania się pszczół na kwiatach kalafiora: liczba pszczół na kwiatostanie, liczba odwiedzanych kwiatów oraz liczba pszczół na 1 m² w odniesieniu do jednostki czasu (min.), czas pobytu pszczoły na kwiecie oraz liczba pszczół na odcinku 10 mb. Obserwacje te pozwalają stwierdzić, że aktywność pszczół w poszczególnych porach dnia była w większym lub mniejszym stopniu zróżnicowana.

Średnio na kwiatostanie w czasie 1 min. przebywało około 2,5 pszczoły, najliczniejsze notowane były w godzinach od 12.00 do 16.00; w tym czasie liczebność ich nie spadała poniżej trzech osobników. W godzinach rannych obserwowano systematyczny wzrost aktywności, od 0,56 osobników o godz. 9.00 do 2,36 osobników o godzinie 11.00. W godzinach popołudniowych, począwszy od godz. 16.00, notowano malejące liczebności pszczół (tabela 7). Przy stosunkowo niewielkiej liczbie pszczół odwiedzających kwiatostan liczba odwiedzanych kwiatów była, szczególnie w godzinach popołudniowych, prawie trzykrotnie wyższa. Rano pszczoły odwiedzały około 3 kwiaty w czasie 1 minuty, i ponad 6 w południe i w godzinach popołudniowych. Średnio w czasie 1 minuty

strona 274

Tabela 7 Zachowanie się pszczół na kwiatach kalafiora (średnie z okresu badań 1979—1980)

Lp. Cecha badana Godziny obserwacji: 9⁰⁰ Godziny obserwacji: 10⁰⁰ Godziny obserwacji: 11⁰⁰ Godziny obserwacji: 12⁰⁰ Godziny obserwacji: 13⁰⁰ Godziny obserwacji: 14⁰⁰ Godziny obserwacji: 15⁰⁰ Godziny obserwacji: 16⁰⁰ Godziny obserwacji: 17⁰⁰ x̄
1. Liczba pszczół na kwiatostanie w czasie 1 minuty 0,56 1,65 2,36 3,21 3,67 3,26 3,42 3,07 2,71 2,65
2. Liczba odwiedzanych kwiatów w czasie 1 minuty 2,97 5,07 6,45 5,67 6,27 6,07 6,47 6,47 6,67 5,79
3. Czas pobytu pszczoły na kwiecie w sekundach 5,47 7,20 7,50 8,47 7,20 7,50 7,27 6,73 7,25 7,18
4. Liczba pszczół na 1 m² w czasie 1 minuty 0,97 2,10 3,73 4,90 4,85 5,16 4,90 4,63 3,75 3,89
5. Liczba pszczół na odcinku 10 mb. 1,97 3,53 4,52 5,53 6,00 6,27 5,57 5,07 4,30 4,75

pszczoły wizytowały ponad 5 kwiatów (tabela 7). Czas penetracji jednego kwiatu nie wykazywał zbyt wyraźnego zróżnicowania. Poza godziną 9.00, o której wizyty trwały około 5,5 sekundy, w godzinach późniejszych czas ten zawarty był pomiędzy 6,7 (godz. 16.00) a 8,4 (godz. 12.00). Średni czas jednej wizyty określono na 7 sekund. Ilość pszczół spotykanych na odcinku 10 mb. i na powierzchni 1 m² w czasie minuty była zbliżona; zwykle liczba pszczół na odcinku 10 mb. plantacji przewyższała o około 1 osobnika liczebności wykazanej z powierzchni 1 m²/min., które z kolei mniej więcej w takim samym stopniu górowały nad liczbą pszczół wizytującą kwiatostan w czasie minuty (tabela 7).

Generalizując można stwierdzić, że pora dnia poza godzinami rannymi (9.00—10.00) nie wpływa na aktywność pszczół. Wykazane niewielkie zróżnicowania ilościowe najprawdopdobniej związane są z dzienną dynamiką rozkwitania kwiatów.

Intensywność oblotu kwiatów kalafiora przez pszczoły w poszczególnych latach badań była dość znacznie zróżnicowana. Najwyższe wskaźniki pracowitości pszczół notowano w 1979 r., zaś najniższe w latach 1980 i 1982. Średnio na 1000 kwiatach kalafiora notowano prawie trzy pszczoły, zaś w czasie jednej godziny 1000 kwiatów oblatywanych było

strona 275

Tabela 8 Intensywność oblotu kwiatów kalafiora przez pszczoły w latach 1979—1982

Lp. Cecha badana Lata badań: 1979 Lata badań: 1980 Lata badań: 1981 Lata badań: 1982 x̄
1. Średnie zagęszczanie pszczół na 1000 kwiatów 9,14 0,46 1,14 0,55 2,82
2. Liczba roboczogodzin pszczelich na 1000 kwiatów 11,29 4,13 9,96 4,87 7,56
3. Liczba roboczogodzin pszczelich na 1 ha w mln. 107,80 98,13 97,75 87,68 97,84

przez około 8 pszczół co w przeliczeniu na 1 ha uprawy daje wielkość niemal 98 mln pszczół (tabela 8).

Obloty kwiatów przez pszczoły były ściśle związane z dynamiką ich rozkwitania. W miarę wzrostu liczebności zakwitających kwiatów udział pszczół, obliczony w stosunku do sumarycznej liczby osobników pszczelich w dniu, zwiększał się wprost proporcjonalnie mniej więcej do godziny 13.00. W tym czasie liczba kwiatów na przestrzeni dwóch godzin nie wykazywała tendencji wzrostowych utrzymując się na stałym poziomie 12% co prawdopdobnie wpłynęło na załamanie oblotów kwiatów. Począwszy od godziny 14.00 obserwowano ponowną stagnację rozkwitania utrzymującą się na poziomie 18% przez kolejne trzy godziny. W tym czasie obloty pszczół nasiliły się przekraczając nieco szczyt poprzedni 16,7%. Jednak począwszy od godz. 15.00 obserwowano tendencję malejącą, wykazującą o godz. 17.00 wielkość tylko 12% wszystkich pszczół oblatujących w danym dniu kwiaty (rys. 2). Kształtowanie się warunków termicznych i wilgotnościowych miało charakter zgodny z wcześniej zarysowanymi tendencjami. W godzinach rannych temperatura kształtowała

Rys. 2. Dzienna dynamika rozkwitania kwiatów i oblotów pszczół na tle warunków pogodowych w 1981 r.
Rys. 2. Dzienna dynamika rozkwitania kwiatów i oblotów pszczół na tle warunków pogodowych w 1981 r. 1. temperatura powietrza w °C, 2. względna wilgotność powietrza w %, 3. procent rozkwitających kwiatów, 4. procent pszczół oblatujących kwiaty.
strona 276

się na poziomie 15,9°C, zaś wilgotność na poziomie 87%. W miarę upływu czasu temperatura wzrastała osiągając o godzinie 14.00 — 18,9°C, zaś wilgotność względna malała osiągając o godz. 15.00 najniższą wartość 64% (rys. 2).

Można zatem sugerować, że udział pszczół w oblotach kwiatów w ciągu dnia w większym stopniu uzależniony jest od przyrostu liczby zakwitających kwiatów, zaś w mniejszym od kształtujących się warunków termicznych i wilgotnościowych.

Rys. 3. Sezonowa dynamika rozkwitania kwiatów, średnie zagęszczenie pszczół i warunki pogodowe w okresie pełni kwitnienia kwiatów kalafioru w 1981 r.
Rys. 3. Sezonowa dynamika rozkwitania kwiatów, średnie zagęszczenie pszczół i warunki pogodowe w okresie pełni kwitnienia kwiatów kalafioru w 1981 r. 1. względna wilgotność powietrza w %, 2. temperatura powietrza w °C, 3. średnie zagęszczenie pszczół w szt., 4. procent rozkwitających kwiatów.

Nieco odmienne zależności rysują się w okresie dłuższym na tle dynamiki sezonowej rozkwitania kwiatów (rys. 3). Obserwacje prowadzone w czasie pełni kwitnienia w 1981 r. wykazały, że dziennie zakwitały zmienne ilości kwiatów w granicach od 5,1 do 9,2%. W tym czasie średnie zagęszczenie pszczół na 10 mb. plantacji wahało się od 0,4 do 14 osobników. Szczyt liczebności pszczół przypadał na okres szczytowego

strona 277

rozkwitania kwiatostanów. Jednak w tym wypadku obserwuje się mniej więcej zbieżne kształtowanie się zagęszczenia pszczół w stosunku do zmian termiki powietrza oraz wyraźne zmniejszenie liczebności pszczół pod wpływem opadów atmosferycznych (19, 20, 24 lipca). Można przypuszczać, że w optymalnych warunkach wilgotnościowych (bez opadów atmosferycznych) obloty pszczół byłyby wyraźniej skorelowane z postępem kwitnienia plantacji.

DYSKUSJA

Najważniejsze rośliny rodzaju Brassica należą do jednego gatunku Brassica oleracea L., z gatunku tego w Polsce uprawia się odmiany botaniczne (Borna i in., 1977):

Brassica oleracea L. var. capitata — kapusta głowiasta.

Brassica oleracea L. var. sabauda — kapusta włoska,

Brassica oleracea L. var. botrytis — kalafior,

Brassica oleracea L. var. botrytis italica — brokuł,

Brassica oleracea L. var. gongylodes — kalarepa,

Brassica oleracea L. var. gemmifera — brukselka,

Brassica oleracea L. var. acephala — kapusta liściasta (jarmuż).

Poza dwoma odmianami (brokuł i brukselka) wartość pszczelarska pozostałych została opracowana. Kalafior jako roślina pożytkowa nie stanowi dobrego źródła nektaru dla pszczół. W zestawieniu z innymi odmianami botanicznymi zajmuje przedostatnie miejsce (przed jarmużem) (tabela 9). W takim ujęciu najwydajniejszymi odmianami są kapusta głowiasta biała (86,27—130,54 kg miodu/ha) i kapusta włoska (100,51 kg miodu z ha). Czteroletnie badania szczecińskie na odmianie użytkowej kalafiora „Pionier” wykazały, że nektarniki kwiatów kalafiofiora wydzielają od 1,3 do 4,3 mg nektaru z 10 kwiatów i wartości te są niższe o 4,1—5,4 mg od odmian uprawianych w warunkach klimatycznych Czechosłowacji (Kubišova i in., 1976). Pod względem zawartości cukrów nektar kalafiorów uprawianych w woj. szczecińskim był o 10—23% uboższy od nektaru odmian uprawianych w Czechosłowacji (tabela 9). Jednak wydajnością miodową i cukrową plantacje szczecińskie przewyższały czechosłowackie średnio o 23 kg miodu z ha i 18,3 kg cukrów z ha.

Większą wydajnością nektaru charakteryzują się kwiaty mieszańca kalafiora z kapustą pastewną (Brassica oleracea L. var. botrytis × Brassica oleracea L. var acephala D.C. subv. medullosa Thellung), gdyż jak to wykazali Wrona i Janczar (1969) z 10 kwiatów mieszańca można uzyskać w warunkach polskich od 15 do 17 mg nektaru o zawartości cukrów od 3,25 do 3,89 mg, co w zestawieniu z kalafiorem stanowi ponad dziesięciokrotnie zwiększoną produkcję nektaru i ponad trzykrotnie zwiększoną wartość cukrową oraz dwukrotnie zwiększoną wydajność miodową (tabela 9).

strona 278

Tabela 9 Wartość pszczelarska niektórych odmian botanicznych Brassica oleracea L.

Odmiana botaniczna i użytkowa Masa nektaru z 10 kwiatów (mg) Zawartość cukrów w nektarze % Wydajność miodowa (kg miodu ha)
Kalafior (Brassica oleracea L. var. botrytis)
Pionier 1,3—4,3 26—35 7,89—62,95
Maximus, Super, Primus, Praga 5,4—9,7* 36—59* 15,50—21,80 (z przelicz.)
Kapusta liściasta (jarmuż) (Brassica oleracea L. var. acephala)
Średniowysoki Zielony Kędzierzawy 21,9** 39,31** 7,01***
Kapusta głowiasta czerwona (Brassica oleracea L. var. capitata f. rubra)
Holenderska 21,2—41,3** 33,66—37,69** 36,66—59,03***
Kalarepa (Brassica oleracea L. var. gongylodes)
Moravia, Praska Biała 51,1—65,1**** 18,7—30,9**** 46,3—65,0 (z przelicz.)
Mieszaniec kalafiora z kapustą pastewną (Brassica oleracea L. var botrytis × Brassica oleracea L. var. acephala D.C. subv medullosa Thellung) 15—17* — 75—80*
Kapusta włoska (Brassica oleracea L. var. sabauda)
Vertus 43,4—51,1** 28,43—33,04** 100,51***
Kapusta głowiasta biała (Brassica oleracea L. var. capitata f. alba)
Ditmarska Najwcześniejsza, Sława z Enkhuizen, Amager 29,3—55,5** 27,87—38,48** 86,27—130,54**
  • — Kubišova i in. (1976). ** — Prabucki (1982). * — Prabucki i in. (1978). — Kubišova — Kropačova i in. (1974). * — Wrona i Janczar (1969).
strona 279

Tabela 10 Główni zapylacze kwiatów kalafiora wg różnych autorów

Rodzaj Gatunek Procentowy udział Autorzy
Apis Apis mellifera 36,59 Wyniki badań (1979—1982)
Apis Apis mellifera — Kubišova i in. (1976), Wójtowski (1975), Woyke i in. (1983b)
Apis Apis cerana indica 75,00 Dhaliwal i Sharma (1973)
Apis Apis florea 93,00 Raul (1972)
Apis Apis dorsata 18,40 Raul (1972)
Apis Apis cerana 15,30 Raul (1972)
Bombus — — Woyke i in. (1983b), Wójtowski (1975)

Pomimo małej atrakcyjności nektaru dla pszczół obloty kwiatów są dość intensywne. Średnio jedna pszczoła odwiedzała około 6 kwiatów, co potwierdza wyniki Kubišovej i in. (1976) — 5,7—8,0 kwiatów i Kakara (1972) — 8,05 kwiatów. Pszczoła miodna stanowi 36,6% ogółu zapylaczy zaś w obrębie Hymenoptera 63,4%, co niejako potwierdza opinię Wójtowskiego (1975) oraz badaczy hinduskich Dhaliwal i Bhalla (1981a, b), Dhaliwal i Sharma (1973) oraz Raula (1972) (tabela 10).

PODSUMOWANIE I WNIOSKI

Kalafior jako roślina bardzo wymagająca co do wilgotności powietrza i gleby w czasie wytwarzania pędów kwiatowych i kwitnienia oraz temperatury powietrza, szczególnie w okresie dojrzewania łuszczyn, nie miała poza latami 1980 i 1981 zbyt sprzyjających warunków pogodowych w okresie kwitnienia. Stosunkowo niskie temperatury powietrza i zmienne nasycenie powietrza parą wodną nie sprzyjały nektarowaniu kwiatów.

Kwiaty kalafiora wydzielały nieznaczne ilości nektaru 1,3—4,3 mg z 10 kwiatów stawiając tę roślinę na przedostanim miejscu w zestawieniu ważniejszych roślin kapustnych.

Na przestrzeni czteroletniego okresu badań kalafior nie stanowił atrakcyjnego źródła nektaru (7,89—62,95 kg miodu z ha) dla pszczół, pomimo to obloty kwiatów były dość intensywne, co sugeruje, że w okresach bezpożytkowych (druga połowa lipca i pierwsza dekada sierpnia) nektar kwiatów kalafiora, w rejonach uprawy tej rośliny, może być traktowany jako pożytek podtrzymujący.

Istotnym czynnikiem limitującym możliwość pozyskiwania nektaru i miodu z plantacji nasiennych kalafiora są: liczebność roślin na powierzchni uprawy, dorodność kwiatostanów, a tym samym liczebność kwiatów oraz zawartość cukrów w nektarze. Najlepsze efekty uzyskano przy obsadzie 39,7 tys. kwiatostanów na jednym hektarze otrzymując

strona 280

ponad 62 kg miodu z ha, zaś najgorsze przy obsadzie 14,9 tys. roślin/ha — 7,89 kg miodu/ha.

Udział pszczół w oblotach kwiatów kalafiora uzależniony jest w większym stopniu od przyrostu liczby zakwitających kwiatów, zaś w mniejszym od kształtujących się warunków termicznych i wilgotnościowych.

LITERATURA

  1. Bohart G. E., Tood F. E., 1961: Pollination of Seed Crops by Insects, Yearbook of agriculture, 240—246.
  2. Borna Z. i in., 1978: Szczegółowa uprawa warzyw, PWRiL Warszawa.
  3. Bornus L., Jabłoński B., Król S., 1976: Próba określenia optymalnej ilości pszczół do dobrego zapylenia sadu jabłoniowego, Cz. I, Pszczeln. Zesz. Nauk., XX, 1—20.
  4. Chuda B., Prabucki J., 1979: Wartość pszczelarska kapust nasiennych (Brassica L.), Zesz. Nauk. Zoot., AR Szczecin, XIV, 79, 151—160.
  5. Demianowicz Z., Hłyń H., Jabłoński B., Maksymiuk J., Ruszkowska B., Szklanowska Z., Zimna J., 1960: Wydajność miodowa ważniejszych roślin miododajnych w warunkach Polski. Pszczeln. Zesz. Nauk., IV, 2, 87—103.
  6. Dhaliwal H. S., Sharma P. L., 1973: The foraging range of the indian honeybee on two crops, Jaur. of Apic. Res., 12 (2), 131—134.
  7. Dhaliwal H. S., Bhalla O. P., 1981a: Factors affecting optimal pollination of cauliflower: I, Compating plants and diural period. Apimondia XXVIII th. International Congress of Apiculture Acapulco — Mexico, 23—29. X. 1981 r.
  8. Dhaliwal H. S., Bhalla O. P., 1981b: Factors affecting optimal pollination of cauliflower: II. Level of multiple insect — visits to individual flowers. Apimondia XXVIII th. International Congress of Apiculture, Acapulco — Mexico, 33—29.X.1981 r.
  9. Jabłoński B., 1970: Badania biologii kwitnienia i zapylania lucerny mieszańcowej (Medicago media Pers.). Pszczel. Zesz. Nauk., XIV, 1—2—3, 1—74.
  10. Jogi B. S., Kingra J. S., 1971: Seed setting studies in cauliflower Snowball. Himachal Jorurnal of Agricultural Research 1, 29—30.
  11. Kakar K. L., 1972: Insect pollinators of cauliflower seed crops and their role in seed seeting. Himachal Pradesch University Simla: M. Sc. Thesis.
  12. Kubišova-Kropačova S., Kamler F., Vild J., 1974: Studie o činnosti včely medonosne (Apis mellifera L.) kedlubnach (Brassica oleracea var. gongylodes L.), Acta Univ. agric. (Brno), Fac. agron., XXII (2), 341—349.
  13. Kubišova S., Kamler F., Juica V., 1976: Činnost včcely medonosni (Apis mellifera L.) na květaku (Brassica oleracea var. botrytis L.), Vědecke Práce Výzkumneho Ustavu Včelařskoho v Dole, 75—85.
  14. Pietrzak T., 1981: Wpływ pszczół na plon nasion kalafiora (Brassica oleracea L. var. botrytis): praca magisterska — maszynopis, AR Szczecin.
  15. Prabucki J., 1982: Wpływ pszczół na plon nasion niektórych roślin kapustnych. Akademia Rolnicza Szczecin, rozprawy nr 81.
  16. Prabucki J., Orłowski M., Chuda B., 1978: Zapylanie warzyw kapustnych, zalecenia na dzień dzisiejszy i perspektywy. Studia i Materiały, Nasiennictwo, I Inst. Warzyw. Skierniewice.
  17. Raul T. S., 1972: Polination studies in cauliflower (Brassica oleracea var. botrytis L.), J. Res.Punjab. Agric. Univ. 9 (4), 580—585.
strona 281
  1. Ruszczyc Z., 1970: Metodyka doświadczeń zootechnicznych, PWRiL Warszawa.
  2. Schmidt S., 1964: Zastosowanie metod statystycznych w zootechnice I. metody statystyki opisowej, PWRiL Warszawa.
  3. Szklanowska K., 1957: Wstępne badania nad wydajnością nektarowa pszczelnika mołdawskiego (Bracocephalum moldavicum L.), Pszczel. Zesz. Nauk., I, 3, 129—138.
  4. Watts L. E., 1963: Investigations into the breeding system of cauliflower Brassica oleracea var. botrytis L. Euphytica, 12, 323—340.
  5. Woyke H., 1976: Konieczność świadomego zwiększania populacji pszczół i innych owadów zapylających na plantacjach nasiennych warzyw owadopylnych na przykładzie cebuli (Allium cepa), Hod. Rośl., 2, 40—48.
  6. Woyke H. W., 1983: Stan i możliwości produkcji nasion kalafiora w Polsce. Krajowe Sympozjum pt. „Produkcja kalafiorów w Polsce”, Inst. Warz. Skierniewice, 56—64.
  7. Woyke H. W., Baranowska T., Roszak St., 1983a: Wpływ obecności różnych owadów na zawiązywanie się łuszczyn i nasion kalafiora. Sesja Naukowa pt. „Produkcja nasion roślin kapustnych”, AR Szczecin, 8—9.VI.1983 r., 29.
  8. Woyke H. W., Baranowska T., Roszak St., 1983b: The role of honey — bees in cauliflower pollination. Biuletyn Warzywniczy — suplement, Instytut Warzywnictwa — Skierniewice, 7—17.
  9. Wójtowski F., 1975: Możliwości wykorzystania trzmieli, pszczół samotnic i innych muchówek do zapylania roślin warzywnych, Nowości Warzywnicze, 4, 24—42.
  10. Wrona S., Janczar W., 1969: Nektarowanie i wydajność miodowa mieszańca kalafiora z kapustą pastewną. Pszczel. Zesz. Nauk., XIII, 1—2—3, 143—146.

СЕМЕНОНОСНЫЕ КУЛЬТУРЫ ЦВЕТНОЙ КАПУСТЫ (BRASSICA OLERACEA L. VAR. BOTRYTIS) КАК ЛЕТНИЙ ВЗЯТОК ПЧЕЛ

Б. Худа-Мицкевич, Я. Прабуцки

Резюме

Исследования по пригодности цветов цветной капусты для пчел велись в годах 1979 – 1982 в окрестностях Щецина на плантациях цветной капусты сорта Pionier. Цветы цветной капусты цвели около 3,5 дня а на соцветии цветы сохранялись в течение около 20 дней. Десять цветов выделяло от 1,3 до 4,3 мг нектара. Нектар содержал в среднем около 31% сахаридов; 1 га культур дает в щецинских условиях около 34 кг сахаридов, то есть около 42 кг меда.

В облетах цветов цветной капусты участвовали четыре ряда насекомых: Hymenoptera — 57%, Diptera — 26%, а также Coleoptera и Lipidoptera по около 10%. Apis mellifera отражал ряд Hymenoptera в 63%, а все опылители в 36%. В среднем на соцветии в течение 1 минуты находилось около 2,5 пчелы, а во время 1 минуты одна пчела посещала свыше 5 цветов. Среднее время одного посещения определено на 7 секунд.

Облёты цветов пчелами были точно связаны с динамикой цветения, а в меньшей степени с существующими микроклиматическими условиями.

Цветная капуста не была интересным источником для пчел, однако в районах возделывания цветной капусты на семена можно подходить к ней как к поддерживающему взятку.

strona 282

CULTIVATION OF CAULIFLOWER FOR SEED PRODUCTION (BRASSICA OLERACEA L. VAR BOTRYTIS) AS A SUMMER HONEY FLOW

B. Chuda-Mickiewicz i J. Prabucki

Summary

Investigation on usefulness of cauliflower honey flow for bees were carried out during the years of 1979—1982 near Szczecin on cauliflower plantation, commonly cultivated variety Pionier. Flowers of cauliflowers were blooming for 3,5 days and on the inflorescence they stayed for 20 days. Ten flowers produced from 1,3 to 4,3 mg of nectar. Average contents of sugar in nectar was about 31%, 1 ha of cauliflower can give in northwest (near Szczecin) conditions of Poland about 30 kg sugars, that is about 42 kg of honey.

In visiting of cauliflower flowers took part four orders of insects: Hymenoptera — 57%, Diptera — 26% and Coleoptera and Lepidoptera — about 10% each.

Order of Hymenoptera was represented by Apis mellifera in 63%, and all the rest was represented in 36%. Average time of one visit is 7 seconds.

Visiting of flowers by bees are strictly connected with dynamic of blooming, but in smaller degree with microclimatic conditions.

Couliflower isn’t good source of nectar for bees, but in areas of wide cultivation of cauliflower for seeds it can be considered as a source for development of bee colonies.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 265: „Bohart i Tood” → Bohart i Todd
  • s. 265: „ze jedna” → że jedna
  • s. 270: „Dziesięc” → Dziesięć
  • s. 270: „badziej” → bardziej
  • s. 270, tab. 2 (3×): „Srednia” → Średnia
  • s. 271, tab. 3: „rowiniętych” → rozwiniętych
  • s. 272, tab. 5: „1880″ → 1980
  • s. 272, tab. 5, Hymenoptera, %: „54,71″ → 57,71
  • s. 273, tab. 6: „millifera” → mellifera
  • s. 274: „najprawdopdobniej” → najprawdopodobniej
  • s. 275: „prawdopdobnie” → prawdopodobnie
  • s. 275, tab. 8: „zagęszczanie” → zagęszczenie
  • s. 276, rys. 3: „kalafioru” → kalafiora
  • s. 277: „kalafiofiora” → kalafiora
  • s. 278, tab. 9: „15,50—21,80″ → 17,50—21,80
  • s. 279: „przedostanim” → przedostatnim
  • s. 280, piśmiennictwo: „Tood F. E.” → Todd F. E.
  • s. 280, piśmiennictwo: „Jaur.” → Jour.
  • s. 280, piśmiennictwo: „Compating” → Competing
  • s. 280, piśmiennictwo: „diural” → diurnal
  • s. 280, piśmiennictwo: „33—29.X.1981″ → 23—29.X.1981
  • s. 280, piśmiennictwo: „Jorurnal” → Journal
  • s. 280, piśmiennictwo: „seeting” → setting
  • s. 280, piśmiennictwo: „Pradesch” → Pradesh
  • s. 280, piśmiennictwo: „včcely” → včely
  • s. 280, piśmiennictwo: „Polination” → Pollination
  • s. 281, piśmiennictwo: „wydajnością nektarowa” → wydajnością nektarową
  • s. 281, piśmiennictwo: „Bracocephalum” → Dracocephalum
  • s. 281, streszczenie: „Lipidoptera” → Lepidoptera
  • s. 282, streszczenie: „Couliflower” → Cauliflower

Podobne wpisy