OSOBLIWY PRZYPADEK MUTACJI KWIATÓW U KONICZYNY CZERWONEJ
tekst: Bolesław Jabłoński
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XVIII, 1974 — Bolesław Jabłoński
strona 237PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XVIII GRUDZIEŃ 1974
Bolesław Jabłoński
Oddział Pszczelnictwa IS
Zagadnienie udostępnienia nektaru koniczyny czerwonej pszczole miodnej, a tym samym zapewnienie dobrego zapylania tej rośliny, interesuje ludzi od dawna (m. in. Klingen — 1912, Lindhard — 1921, Lisicyn — 1927, — cyt. za Smaragdową 1969, Žofka — 1933 — cyt. za Čumakowem i Husarową — 1964, Sokołowska — 1958, Kress — 1959, Smaragdowa — 1960, Micke — 1966). Zwykła selekcja koniczyny w kierunku skrócenia korony kwiatu jest bezcelowa, ponieważ, jak to udowodnili cytowani wyżej autorzy, istnieje prosta zależność między długością rurki kwiatowej a wydajnością zielonej masy.
Niektórzy są zdania (m. in. Sokołowska 1958, Smaragdowa 1969), że jeżeli stopniowa selekcja nie daje pożądanych rezultatów, to należy szukać odpowiedniego materiału w przyrodzie. Jest to stanowisko zapewne słuszne; jeżeli bowiem hodowcy roślin potrafili wśród wielu gatunków znaleźć odmiany o kwiatach tak bardzo różniących się od form pospolitych, to muszą istnieć podobne szanse u koniczyny czerwonej.
Zafascynowany powyższą myślą, przejrzałem w latach 1961—1962 w okolicach Skierniewic wiele hektarów koniczyny, ale niestety nie znalazłem wymarzonej rośliny, o bardzo krótkiej i szerokiej rurce kwiatowej oraz o dużej zielonej masie. Niewiele widziałem też okazów ze względnie krótszą rurką. Udało mi się natomiast (wśród kończącej kwitnienie plantacji nasiennej odmiany Gloria, należącej do PGR Skierniewice) spotkać
strona 238w roku 1963 jeden okaz o stosunkowo drobnych główkach i bardzo dziwnych kwiatach. Po bliższym obejrzeniu okazało się, że kwiaty te mają wolne, nie zrośnięte z rurką żagielki (ryc. 1). Reszta płatków tworzy rurkę, ale niezbyt długą (ok. 7,8 mm) i węższą od normalnej. Nektar w tej rurce wznosi się bardzo wysoko (do 4 mm), ale dostęp do niego musi być dla owadów niełatwy, ponieważ rurka ta ma u góry dodatkowe zwężenie. Pręciki są całkowicie pozbawione pylników, jest więc to okaz męskosterylny. W paru przekwitniętych już główkach można namacać po kilka zaledwie nasion. Roślina może zatem zawiązywać nasiona, ale jest zapewne słabo zapylana przez owady z powodu małej atrakcyjności jej kwiatów. Świadczy o tym obecność nektaru, wznoszącego się bardzo wysoko niemal w każdym kwiecie, wziętym z kilkunastu całkowicie rozkwitłych już główek. Jest więc to mutacja negatywna, nie mająca szans na utrzymanie się w warunkach naturalnych.

Mimo takiego stwierdzenia roślinę tę przeniosłem do szklarni i nadałem jej symbol „delta”. Tutaj każdą z jej nowo rozwiniętych 36 główek zapyliłem ręcznie pyłkiem wziętym z innej rośliny ojcowskiej. Dostarczycielami pyłku były (24 szt.) uprzednio przyniesione z okolicznych pól rośliny o krótszej rurce oraz (12 szt.) wybrane z krótszą rurką rośliny ze szwedzkiej odmiany Merkur, której próbkę nasion otrzymałem ze Svalof. Liczba zawiązanych nasion była stosunkowo wysoka (18—42 nasion w jednej główce).
Zimę przetrwało tylko kilka ukorzenionych sadzonek delty. Nasiona natomiast z każdej główki oddzielnie wysiałem wiosną na rozsadniku w szklarni, a w maju młode rośliny przesadziłem na pole. Pierwsze pokolenie delty okazało się bardzo zróżnicowane, zarówno pod względem budowy i kształtu kwiatów, jak też wielkości i pokroju całych roślin oraz odporności na choroby grzybowe i wirusowe. Rośliny o kwiatach typu delta pojawiły się tylko w potomstwie 3 główek, przy czym w jednym
strona 239w 100%, w drugim w 44%, a w trzecim w 16%. Potomstwo pozostałych 33 główek miało kwiaty normalne.
Rośliny typu delta nie miały jednak kwiatów całkowicie podobnych do rośliny macierzystej. Charakteryzowały się one mniej lub bardziej wolnym żagielkiem, ale reszta płatków korony nie tworzyła zrośniętej rurki. Dzięki temu pszczoły miodne mogły swobodnie pobierać nektar. Jednak zapylanie tych kwiatów nie było łatwe, ponieważ szyjka słupka nie zawsze wychylała się z łódeczki podczas pobierania nektaru przez owady. U niektórych roślin typu delta występowały szczątkowe nie pękające pylniki, z minimalną ilością słabo wykształconych ziaren pyłku. Poza tym wszystkie rośliny z kwiatami delta były na ogół słabe, o wyraźnie cieńszych blaszkach liściowych niż normalne i wykazywały dużą wrażliwość na mączniaka. Z kilku lepszych okazów zebrałem jednak po trosze nasion w celu ich wysiewu dla dalszych obserwacji.

Rośliny potomne 33 główek delty miały kwiaty normalne ale znacznie zróżnicowane pod względem długości rurki korony, która wahała się u różnych okazów od 7 do 12 mm (ryc. 2). Długość rurki kwiatowej u tych roślin nie wiązała się jednak z ich wielkością. Pojedynki o najkrótszej rurce i najlepnej zielonej masie wziąłem do dalszych krzyżówek. łudząc się nadzieją, że może uda się kiedyś dojść do wartościowej koniczyny o cechach korzystnych dla pszczelarstwa i dla rolnictwa. Materiałem męskosterylnym zainteresowano się w Instytucie Hodowli i Aklimatyzacji Roślin w Radzikowie.
Opisany typ męskosterylnego mutanta koniczyny czerwonej z rozszczepioną rurką kwiatową pojawił się zapewnie już wiele razy. Z informacji
strona 240ustnych jest mi wiadome, że przed wieloma laty został on opisany w Niemczech, a ostatnio znaleziono go w jednej ze stacji hodowli roślin w Związku Radzieckim.
SPIS LITERATURY
Čumakov V., Husarova M. (1964) — Vyzkum kwitnutia, opelovania a doopelovania datelinovin. Wyd. Slov. Akad. Ved, Bratislava, s. 11—129.
Kress H. (1950) — Über der Züchtungwert von Rotkleeformen mit kurzer Blütenrohre. Ztschr. f. Pflanzenzüchtung, 41(2) : 167—194.
Micke A. (1966) — Über Veranderungen der Blütenrohrenlange beim Rotklee (Tr. pratense L.) durch Umwelteinflusse. Acker- u. Pfl. Bau, 124(2) : 179—188.
Smaragdowa N. P. (1960) — Morfofizjołogiczeskoje sbliżenie miedonosnoj pczeły i krasnogo klewiera. Opylenie sielskochoziajstwiennych rastienij pczełami. Wyp. 3, Min. Sielsk. Choz. SSSR, s. 276—284.
Smaragdowa N. P. (1969) — Klewier i pczeły w nieczernoziemnoj połosie. Izdat. Moskowsk. Uniwersiteta.
Sokołowska B. P. (1958) — Nowyj sort klewiera s ukoroszczonym wieńczykom. Biuł. naucz.-tiechn. inf. naucz.-issled. inst., Moskwa, 3—4 : 40—43.
ОСОБЕННЫЙ СЛУЧАЙ МУТАЦИИ ЦВЕТОВ КРАСНОГО КЛЕВЕРА
Б.Яблонский
Резюме
В этой работе описано мужско-стерильного мутанта красного клевера с расщепионой цветовой трубкой, которого найдено на семенной плантации в Скерневицах в 1963 г.
PARTICULAR CASE OF RED CLOVER FLOWERS MUTATION
Bolesław Jablonski
Summary
In the paper man sterille mutant flower of red clover with splited corolla tube was described, which had been find on the field of red clover cultivated for seed production in 1963 at Skierniewice.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 238: „Svalof” → Svalöf
- s. 238, podpis ryc. 1: „comparision” → comparison
- s. 239, podpis ryc. 2: „shorthest” → shortest
- s. 239: „najlepnej” → najlepszej
- s. 239: „zapewnie” → zapewne
- s. 240, literatura: „kwitnutia” → kvitnutia
- s. 240, literatura: „Über der Züchtungwert” → Über den Züchtungswert
- s. 240, literatura: „Blütenrohre” → Blütenröhre
- s. 240, literatura: „Veranderungen” → Veränderungen
- s. 240, literatura: „Blütenrohrenlange” → Blütenröhrenlänge
- s. 240, literatura: „Umwelteinflusse” → Umwelteinflüsse
- s. 240, streszczenie rosyjskie: „расщепионой” → расщеплённой
- s. 240, streszczenie angielskie: „man sterille” → male sterile
- s. 240, streszczenie angielskie: „splited” → split
- s. 240, streszczenie angielskie: „had been find” → had been found
