PRÓBA OKREŚLENIA OPTYMALNEJ ILOŚCI PSZCZÓŁ DO DOBREGO ZAPYLENIA SADU JABŁONIOWEGO. CZĘŚĆ II

tekst: Leon Bornus, Bolesław Jabłoński, Stanisław Król, Krystyna Kuna, Witold Bystydziński, Maria Opala, Maciej Cegłowski, Henryka Rechnio, Wacław Michalski, Jadwiga Stępor, Jan Stępor

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XX, 1976 — Leon Bornus, Bolesław Jabłoński, Stanisław Król, Krystyna Kuna, Witold Bystydziński, Maria Opala, Maciej Cegłowski, Henryka Rechnio, Wacław Michalski, Jadwiga Stępor, Jan Stępor

strona 21

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XX 1976

CZĘŚĆ II

Leon Bornus, Bolesław Jabłoński

Oddział Pszczelnictwa IS

Stanisław Król, Krystyna Kuna

Pszczelniczy Zakład Doświadczalny IS w Puławach

Witold Bystydziński, Maria Opala

Sadowniczy Zakład Doświadczalny IS w Świerklańcu

Maciej Cegłowski, Henryka Rechnio

Sadowniczy Zakład Doświadczalny IS w Sinołęce

Wacław Michalski, Jadwiga i Jan Stęporowie

Sadowniczy Zakład Doświadczalny w Miłobądziu

WSTĘP

W drugiej części rozważań nad określeniem optymalnej ilości pszczół, potrzebnej do dobrego zapylania 1 ha sadu jabłoniowego, przedstawiamy wyniki zebrane w kilku Sadowniczych Zakładach Doświadczalnych IS na terenie kraju. Były to badania z wielu względów nie tak szczegółowe jak te, które przeprowadzono w Puławach (część I). Chodziło w nich o ogólne porównanie przebiegu prawidłowości zjawisk związanych z zapylaniem i owocowaniem sadów jabłoniowych, w różnych warunkach glebowo-klimatycznych. Włączyliśmy więc tu także odpowiednie wyniki z Puław.

strona 22

METODYKA

Badania przeprowadzono w latach 1974—1975. Poza Puławami wykonano je w Sadowniczych Zakładach Doświadczalnych w Sinołęce (wojew. siedleckie), w Świerklańcu (wojew. katowickie) i w Miłobądziu (wojew. gdańskie). Planowanych badań w Zakładach w Brzeznej (wojew. nowosądeckie) i w Albigowej (wojew. rzeszowskie) nie prowadzono z powodu zmarznięcia pąków kwiatowych wiosną 1974 r.

Szczegółowy opis uzyskiwania zróżnicowanego oblotu kwitnących jabłoni przez pszczoły przy pomocy izolatorów w Puławach opisano w części I naszej pracy. Zróżnicowanie intensywności oblotu jabłoni w dużych sadach innych Zakładów starano się uzyskać przez odpowiednie ustawienie pasiek. Powszechnie wiadomo bowiem, że w miarę wzrostu odległości od pasieki maleje liczba pszczół na kwiatach. Zdecydowano zatem wyszukać w każdym Zakładzie dużą kwaterę sadu, składającą się z dwu dobrze wzajemnie zapylających się odmian jabłoni. Starano się nawet dobrać kwaterę z tych samych odmian we wszystkich miejscowościach, ale okazało się to nieosiągalne. Na początku wybranej kwatery ustawiono tuż przed zakwitnięciem sadów po kilka uli z pszczołami.

Grupy drzew do ścisłych obserwacji wyznaczono w czterech odległościach od miejsca postawienia uli: 80 m, 160 m, 240 m i 320 m. W każdej odległości wytypowano po 3 drzewa jednej odmiany i trzy drugiej, rosnące obok siebie parami, w tym samym rzędzie, bądź w rzędach bezpośrednio sąsiadujących. W sumie doświadczenie składało się z 24 drzew (2 odmiany × 4 odległości × 3 drzewa).

W tak zwanej fazie różowego pąka liczono na każdym drzewie (względnie na wybranym konarze doświadczalnym w 1974 r.) wszystkie pąki kwiatostanowe, a nieco później pąki kwiatowe w 100 losowo wziętych (z sąsiednich drzew tych samych odmian) kwiatostanach. Dzięki temu można było stosunkowo dokładnie określić liczbę kwiatów na drzewie lub na konarze doświadczalnym.

W celu określenia intensywności oblotu jabłoni przez owady zapylające liczono 3 razy dziennie na każdym drzewie (lub na konarze doświadczalnym w 1974 r.) wszystkie pracujące na kwiatach pszczoły miodne, trzmiele oraz inne owady. Obserwacje takie wykonywano przez cały okres pełni (5—7 dni) kwitnienia jabłoni, zawsze w godzinach od 11.00 do 15.00.

Dla kontroli ewentualnego zawiązywania się owoców bez udziału pszczół, jedną gałąź każdego doświadczalnego drzewa okrywano izolatorem z siatki plastykowej (ryc. 1) o oczkach 2 mm × 2 mm. Gałąź taka, licząca od kilkudziesięciu do kilkuset kwiatów, była izolowana przez cały okres kwitnienia.

Czerwcowy opad związków owoców określano w 1974 r. z ilości zawiązków policzonych na konarach doświadczalnych w pierwszych dniach czerwca, oraz z liczby wykształconych owoców, którą ustalono przy

strona 23
Ryc. 1. Izolator z siatki nylonowej na gałęzi jabłoni
Ryc. 1. Izolator z siatki nylonowej na gałęzi jabłoni Isolator from plastic net on the branch of apple tree

zbiorze. W roku 1975 liczono opadłe zawiązki owoców bezpośrednio pod drzewami, raz w końcu czerwca, drugi raz w końcu lipca.

Przy zbiorze wszystkie owoce z drzew i konarów doświadczalnych nie tylko liczono, ale także sortowano według wyborów (ekstra, I, II i owoce poza wyborem) oraz ważono. Ponadto w 3 owocach każdego wyboru z poszczególnego drzewa określano liczbę nasion, wyróżniając przy tym nasiona dobrze wykształcone i nasiona niedorozwinięte.

Wyniki opracowano statystycznie metodą analizy wariancji. Do porównania średnich użyto testu Duncana przy poziomie wiarogodności α = 0,05. Wartości różniące się między sobą istotnie oznaczono w tabelach różnymi literami alfabetu.

WARUNKI PRZYRODNICZO-AGROTECHNICZNE DOŚWIADCZEŃ

Sady, w których wykonano omawiane doświadczenie, rosną w dość zróżnicowanych warunkach przyrodniczych, nie tylko ze względu na swe położenie (Świerklaniec na południu Polski, Sinołęka i Puławy w pasie środkowym, Miłobądź na północy), z czym wiążą się różnice klimatyczne, ale także na rodzaj gleby (tab. 1). Warunki agrotechniczne natomiast, które mogłyby wywierać wpływ na kwitnienie, zapylanie i owocowanie sadów, nie różniły się w sposób zasadniczy.

Dla scharakteryzowania pogody w latach badań podano w tabeli 2 średnie miesięczne, względnie średnie dekadowe temperatury oraz sumy opadów. Ogólnie biorąc, zima w 1974 r. była w całym kraju bardzo łagodna i prawie bezśnieżna. Ciepły był także początek wiosny, co przyśpieszyło wegetację zwłaszcza na południu i w centrum Polski. W połowie kwietnia przyszły jednak w całym kraju znaczne ochłodzenia z przymrozkami. Temperatura powietrza przez kilka nocy spadała do —5° i niżej. Spowodowało to na większości obszaru Polski przemarznięcie pąków kwiatowych, sięgające miejscami nawet 100%. Najmniej szkód wyrządziły przymrozki na północy, gdzie wegetacja była, jak zwykle, znacznie opóźniona. W okresie kwitnienia sadów w maju było również

strona 24

Tabela 1 Niektóre dane przyrodniczo-agrotechniczne o badanych sadach Some data of investigated orchards

Rodzaj danych / Type of data Miejscowość — Locality: Puławy Miejscowość — Locality: Świerklaniec Miejscowość — Locality: Sinołęka Miejscowość — Locality: Miłobądź
Wysokość nad pm. / Elevation above sea level 158 m 290 m 160 m 22 m
Rodzaj gleby i klasa bonit. / Type of soil and class bielica lekka szczerk lekk. IV i V kl. bielica lekka szczerk moc. III i IV kl. bielica średn. na glinie zwałowej III kl. bielica ciężka na glinie zwałowej II kl.
Rok założenia sadu / Year of planting orchard 1966 1964 i 1967 1967 1966
Rozstawa rzędów / Spacing of rows 4,7×3,7 m 6×4 m 5×3 m 7×3,5 m
Rodzaj podkładki / Type of rootstock A2 EM XI A2 Antonówka EM V, EM XI
Forma prowadzenia drzew / Shape of trees niskopienne, lekko spłasz. korona półpienne, kor. kulista półpienne, kor. lekko spłaszczona półpienne, korona kulista
Uprawa roli w sadach / Cultivation of soil W międzyrzędziach często koszona murawa a w rzędach ugór herbicydowy
Nawożenie mineralne w kg/ha / Mineral nutrition in kg/ha N — 180 K2O — 200 P2O5 — 80 N — 250 K2O — 120 P2O5 — 100 N — 150 K2O — 220 P2O5 — 20 N — 90 K2O — 110 P2O5 — 45
Stosowane insektycydy / Insecticides used Owadofos Lebaycid Foschlor Metasystoks Owadofos Galeran Roztoczol Metasystoks Lebaycid Owadofos Lebaycid Metasystoks Sadofos Winylofos Galeran Foschlor Metasystoks
Pierwszy rok owocowania / First year of bearing 1969 1969 i 1972 1971 1970
strona 25

Tabela 2 Temperatura i opady w latach badań Temperature and rainfall during investigated period

Miejscowość / Locality Rok / Year Miesiąc — Months: I Miesiąc — Months: II Miesiąc — Months: III Miesiąc — Months: April 1 Miesiąc — Months: April 2 Miesiąc — Months: April 3 Miesiąc — Months: May 1 Miesiąc — Months: May 2 Miesiąc — Months: May 3 Miesiąc — Months: VI Miesiąc — Months: VII Miesiąc — Months: VIII Miesiąc — Months: IX Miesiąc — Months: X Miesiąc — Months: XI Miesiąc — Months: XII
Średnia temperatura powietrza w °C — Average of air temperature in C°
Puławy 1974 —1,1. 3,0 4,5 8,1 6,1 7,3 9,3 13,4 12,0 15,0 14,3 18,1 14,0 4,0 5,5 2,2
1975 2,5 1,1 5,0 8,2 5,3 8,8 13,7 18,5 13,6 16,4 19,4 18,5 16,0 8,0 2,4 0,4
Świerklaniec 1974 0,3 3,0 5,4 10,0 7,0 9,0 10,2 13,5 15,0 15,0 16,5 19,0 13,4 6,0 4,0 3,0
1975 3,0 —1 5,0 8,3 6,0 10,0 14,0 18,0 14,0 16,5 20,0 19,0 17,0 8,2 2,0 0,3
Sinołęka 1974 —1,7 1,7 4,3 9,0 6,0 7,3 9,4 13,6 12,4 15,4 16,4 18,6 13,8 6,3 3,1 1,7
1975 2,2 —0,9 4,6 7,9 4,7 9,1 14,5 19,1 14,2 17,1 20,3 19,6 16,0 7,7 1,0 0,2
Miłobądź 1974 —0,3 2,1 3,5 8,0 6,0 7,2 8,1 12,0 12,0 15,4 16,5 18,4 14,1 8,0 4,3 3,0
1975 3,1 0,8 3,7 5,6 5,0 9,6 15,0 13,8 13,1 15,4 20,0 20,0 17,0 9,0 6,0 2,1
Sumy opadów w mm — Sum of rainfall in mm
Puławy 1974 26 24 4 0 2 9 25 3 34 113 135 98 44 194 36 54
1975 23 10 25 15 30 6 18 3 9 102 122 92 32 44 16 24
Świerklaniec 1974 57 36 3 0 0 35 40 30 22 167 180 99 75 141 44 73
1975 39 13 60 26 22 5 5 26 43 115 152 54 32 103 43 36
Sinołęka 1974 26 42 6 — 1 13 15 — 55 104 95 28 65 228 40 70
1975 35 7 22 7 25 2 27 — 2 108 104 37 31 34 12 26
Miłobądź 1974 21 24 17 0 0 7 27 0 13 125 166 14 35 116 43 49
1975 27 17 33 4 6 2 3 33 0 13 52 47 22 44 34 28
strona 26

stosunkowo chłodno i padały przelotne lecz nie przekraczające na ogół normy deszcze. Natomiast lato, z wyjątkiem września było nie tylko chłodniejsze niż zwykle, ale i bardzo obfite w opady.

Po równie łagodnej i prawie bezśnieżnej zimie jak poprzednia, pogoda w pierwszej i w drugiej dekadzie maja 1975 r. była bardzo ciepła, szczególnie na południu i w centrum kraju. Wyjątkowo ciepły, prawie upalny okres nastał tuż przed zakwitnięciem jabłoni i trwał przez cały niemal czas ich kwitnienia. Po nieco chłodniejszym końcu maja i czerwcu całe lato było ciepłe, bardziej słoneczne niż przeciętnie i na ogół średnio bogate w opady.

WYNIKI

Pora i obfitość kwitnienia jabłoni. W obu latach badań najwcześniej jabłonie zakwitały w Puławach oraz w Swierklańcu, a następnie kolejno w Sinołęce i w Miłobądziu (ryc. 2). Rozpiętość w terminie zakwitania jabłoni między południem a północą Polski wynosiła podczas chłodnej wiosny 1974 r. około 12 dni, a przy wysokiej temperaturze w 1975 r. tylko około 4 dni. Ciepło w pierwszej i drugiej dekadzie maja w 1975 r. zadecydowało o tym, że w miejscowościach położonych w pasie centralnym i na południu Polski jabłonie kwitły krócej i tym samym intensywniej

Ryc. 2. Pora kwitnienia jabłoni w różnych miejscowościach Polski
Ryc. 2. Pora kwitnienia jabłoni w różnych miejscowościach Polski Date of apple trees blooming in different localities of Poland 1 — początek i koniec okresu kwitnienia, 2 — pełnia kwitnienia
strona 27

niż w roku poprzednim. Okres masowego kwitnienia trwał w roku 1974 — 4—7 dni, a w roku 1975 — 3—5 dni. Ogólnie można przyjąć, że wszędzie główna masa kwiatów jabłoni rozkwita przeciętnie w czasie 5—6 dni, chociaż cały okres kwitnienia sadów jabłoniowych w danym rejonie trwa przeciętnie około 2 tygodnie. Ważna dla wzajemnego zapylania kwiatów zgodność pory kwitnienia badanych odmian jabłoni była wszędzie bardzo duża. Jedynie w Miłobądziu w 1975 r. odmiana McIntosh zakwitła i przekwitła nieco wcześniej od odmiany Spartan.

Tabela 3 Obfitość kwitnienia badanych odmian jabłoni w kilku miejscowościach Polski Abundance of blooming of investigated apple tree varieties in some localities of Poland

Miejscowość / Locality Rok / Year Odmiana / Variety Liczba pąków kwiatowych w pąku kwiatostanowym / Number of buds in inflorescence % pąków kwiatowych uszkodzonych / % of damaged buds: przemarzniętych / frozen % pąków kwiatowych uszkodzonych / % of damaged buds: zaschniętych / dried up Liczba kwiatów / Number of flowers: na 1 drzewie / on 1 tree Liczba kwiatów / Number of flowers: na 1 ha w mil. szt. / on 1 ha in mil.
Puławy 1974 Jonatan 4,95 10,1 12,7 2.951 1.697
Bankroft 5,03 15,1 17,3 2.888 1.661
1975 Jonatan 5,26 — 5,3 1.595 0.917
Bankroft 5,30 — 16,7 3.109 1.788
Świerklaniec 1974 Jonatan 5,28 73,6 — 588 0.245
Bankroft 3,62 81,5 — 250 0.104
1975 McIntosh 6,02 — 0,17 1.854 0.773
Cortland 5,22 — 0,21 1.101 0.459
Sinołęka 1974 McIntosh 6,00 88,4 — 243 0.162
Cortland 6,00 87,6 — 270 0.180
1975 McIntosh 6,14 — 0,07 2.780 1.854
Cortland 5,88 — 0,07 2.648 1.766
Miłobądź 1974 McIntosh 5,04 0,0 — 2.966 0.940
Spartan 4,68 0,0 — 5.520 1.750
1975 McIntosh 6,31 — 0,30 3.658 1.160
Spartan 5,83 — 0,36 4.755 1.507
strona 28

Obfitsze na ogół kwitnienie jabłoni zapowiadało się w roku 1974 niż w następnym, ale wskutek szkód wyrządzonych przez przymrozki liczba kwiatów zdrowych na drzewach w Świerklańcu i w Sinołęce pozostała mała (tab. 3). Chcąc porównać obfitość kwitnienia sadów należy brać za podstawę nie liczbę kwiatów na drzewie lecz na jednostce powierzchni. Widać to wyraźnie na przykładzie danych w tabeli 3, gdzie przy mniejszej liczbie kwiatów na drzewie np. w Sinołęce w 1975 r. jest ich więcej w przeliczeniu na 1 ha niż w Miłobądziu przy większej liczbie kwiatów na drzewie. Decyduje o tym oczywiście liczba drzew na jednostce powierzchni: w pierwszym sadzie jest ich 667 na 1 ha, a w drugim tylko 317 na 1 ha.

Wszystkie omawiane sady, z wyjątkiem sadu badanego w 1975 r. w Świerklańcu, można uważać za uprawy w pełni owocowania. Jeżeli zatem sady takie wytwarzają normalnie 1,5—1,7 milionów kwiatów na 1 ha, to przy ostatnio często stosowanych gęstszych nasadzeniach można się spodziewać ponad 2 milionów kwiatów na 1 ha w pełni owocującego sadu. Wymaga to odpowiednio większej liczby owadów do zapylania.

Oblot jabłoni przez owady zapylające. Wśród owadów odwiedzających kwiaty jabłoni stwierdzono pszczół miodnych 60—99%, trzmieli — 0,3—10% oraz innych owadów 0,1—40% (tab. 4). W tej ostatniej grupie niemal całość stanowiły różne muchówki, a tylko pojedyncze owady były pszczołami samotnicami z grupy pszczolinek (Andrena). Trudno na razie coś pewniejszego sądzić o roli obserwowanych muchówek w zapylaniu jabłoni w naszych warunkach, gdyż zagadnienie to wymaga jeszcze badań. Najwięcecj muchówek występowało na jabłoniach w Miłobądziu, trzmieli natomiast w Sinołęce. Ogólnie biorąc trzmieli i innych dzikich owadów spotykanych na kwiatach jabłoni nie można brać pod uwagę jako stałych

Tabela 4 Skład procentowy owadów zapylających jabłonie w kilku miejscowościach Polski Percentage composition of insects pollinating apple trees in some localities in Poland

Miejscowość / Locality Rok / Year Gatunek — Species: Pszczoły miodne / honey bees Gatunek — Species: Trzmiele / bumble bees Gatunek — Species: Inne owady / other insectc
Puławy 1974 99,6 0,3 0,1
1975 99,5 0,3 0,2
Świerklaniec 1974 95,6 0,8 3,6
1975 68,0 2,6 23,4
Sinołęka 1974 78,5 10,2 11,3
1975 90,9 2,4 6,7
Miłobądź 1974 74,2 3,3 22,5
1975 59,2 1,1 39,7
strona 29

i pewnych zapylaczy choćby części kwiatów, zwłaszcza w nowoczesnych dużych sadach, gdzie stosuje się normalną chemiczną walkę ze szkodnikami. Jedynymi praktycznie liczącymi się zapylaczami nowoczesnych sadów jabłoniowych są więc u nas pszczoły miodne.

Zebrane w naszych doświadczeniach wyniki zagęszczenia pszczół na kwiatach zestawiono w tabeli 5. Zarówno w Sinołęce jak i w Swierklańcu i w Miłobądziu nie udało się uzyskać stopniowo zmniejszającego się zagęszczenia pszczół na kwiatach jabłoni w miarę oddalania się od pasieki w granicach do 320 m. Nawet przy niezbyt wysokiej temperaturze w okresie kwitnienia (1974), kiedy loty pszczół są krótsze, odległość ta okazała się za mała. O zwiększeniu jej do takiej, jaką stosowano w Związku Radzieckim (Mielniczenko, 1960) nie może być w naszych warunkach mowy.

Interesującym zjawiskiem w naszych doświadczeniach było jednak to, że intensywniejszym oblotem przez pszczoły raz charakteryzowała się grupa drzew rosnących bliżej ustawionej pasieki innym razem rosnących dalej. Trudno jest to wytłumaczyć, ponieważ nie badano niestety nektaryzowania kwiatów. Wstępne zestawienia procentu owoców w stosunku do liczby kwiatów wykazywały związek lepszego owocowania jabłoni z intensywniejszym oblotem kwiatów przez pszczoły. Znacznie wyraźniej jednak związek ten zaznaczył się, gdy uszeregowano drzewa od najliczniej do najsłabiej oblatywanych przez pszczoły i podzielono je nie na 4 odległościowe, lecz na trzy grupy zależnie od intensywności oblotu kwiatów (A, B, C — tab. 5 — szczegółowe wyjaśnienia w części I). Wobec powyższego zdecydowano się przy takim podziale pozostać tym bardziej, że umożliwia on lepsze porównanie wyników zebranych w Świerklańcu, Sinołęce i Miłobądziu z wynikami z Puław, gdzie zróżnicowanie zagęszczenia pszczół osiągnięto przy pomocy izolatorów.

Zawiązywanie owoców i plonowanie jabłoni w zależności od intensywności oblotu ich przez pszczoły. Wyniki zestawione w tabeli 6 wykazują jasno, że nie tylko w Puławach, ale i w pozostałych 3 miejscowościach ze wzrostem intensywności oblotu kwiatów jabłoni przez pszczoły wzrastał procent ogółu zawiązków w stosunku liczby kwiatów, procent wykształconych owoców, a w konsekwencji także plon owoców z tysiąca kwiatów. Poza tym owoce z drzew lepiej oblatywanych przez pszczoły wykazały w Puławach, Świerklańcu i Miłobądziu pewną tendencję do nieco większej liczby nasion. Natomiast średnia masa jednego jabłka oraz procentowy udział owoców ekstra i pierwszego wyboru nie ulegała istotnemu zróżnicowaniu. Jedynie bardzo nieliczne owoce, które zawiązały się z kwiatów izolowanych przed dostępem pszczół, wyrosły w Puławach wyraźnie większe od pozostałych, natomiast w Świerklańcu i w Miłobądziu mniejsze. Owe nieliczne owoce, powstałe pod izolatorami z kwiatów zapylonych prawdopodobnie przypadkowo przez jakieś drobne przedostające się przez siatkę owady, zawierały zawsze i wszędzie zaledwie

strona 30

Tabela 5 Średnie zagęszczenie pszczół na 1000 kwiatów w różnej odległości od pasieki, i po uporządkowaniu drzew na 3 grupy doświadczalna (A, B, C), według stopnia intensywności oblotu ich przez pszczoły Average density of honey bees on 1000 flowers in different distances from apiary and after assembling of trees in to the 3 investigated groups (A, B, C) according to the degree of bee visiting intensity their flowers

Miejscowość / Locality Rok / Year Odmiana / Variety Odległość od pasieki w m / Distanse from apiary in m: 80 Odległość od pasieki w m / Distanse from apiary in m: 160 Odległość od pasieki w m / Distanse from apiary in m: 240 Odległość od pasieki w m / Distanse from apiary in m: 320 Grupy drzew według intensywności oblotu / Groups of trees according to bee visiting intensity: A Grupy drzew według intensywności oblotu / Groups of trees according to bee visiting intensity: B Grupy drzew według intensywności oblotu / Groups of trees according to bee visiting intensity: C
Puławy**
1974 Jonatan — — — — 2,90 1,93 1,02
Bankroft — — — — 2,88 2,27 1,49
1975 Jonatan — — — — 1,30 1,16 0,72
Bankroft — — — — 0,49 0,31 0,22
Świerklaniec
1975 Jonatan 4,59 7,96 4,41 4,62 8,02 4,76 3,41
Bankroft 2,26 5,44 2,73 2,49 6,84 2,34 1,28
1975 McIntosh 0,15 0,25 0,26 0,28 0,38 0,21 0,12
Cortland 0,43 0,59 0,29 0,53 1,00 0,44 0,19
Sinołęka
1974 McIntosh 1,59 2,48 1,51 2,34 2,95 1,78 1,26
Cortland 2,22 2,08 2,25 2,64 2,87 2,29 1,72
1975 McIntosh 0,83 0,56 0,78 0,69 0,99 0,72 0,42
Cortland 1,20 1,78 1,92 1,16 1,98 1,53 1,05
Miłobądź
1974 McIntosh 1,69 1,33 1,69 1,36 2,64 1,21 0,81
Spartan 2,56 0,95 0,90 1,78 1,93 1,54 1,18
1975 McIntosh 0,57 0,34 0,39 0,41 0,83 0,51 0,37
Spartan 0,15 0,36 0,23 0,18 0,48 0,25 0,18
Średnio — Average 1,52a 2,10a 1,47a 1,54a 2,41c 1,45b 0,97a
  • W Miłobądziu kolejne odległości od pasieki wzrastały co 60 m. ** W Puławach nie stosowano zróżnicowanej odległości od pasiek, lecz okrywanie drzew siatką przy różnej długości dnia.

połowę tej liczby nasion co jabłka powstałe w wyniku zapylania kwiatów przez pszczoły.

Wśród owoców powstałych z kwiatów zapylonych przez pszczoły, większe z nich zawierały na ogół nieco większą ogólną liczbę nasion, a wśród nich mniejszy procent nasion niędorozwiniętych (tab. 7). Świadczy to, że większe jabłka wyrastały zawsze, niezależnie od odmiany i miejscowości, z kwiatów lepiej zapylonych.

strona 31

Porównując między sobą odmiany w poszczególnych miejscowościach (tab. 8) można dostrzec, że na ogół różnie intensywnie były one oblatywane przez pszczoły. W parze odmian Jonatan-Bankroft kwiaty pierwszej były chyba bardziej atrakcyjne dla pszczół, a w parze McIntosh—Cortland zawsze intensywniej odwiedzane były kwiaty Cortlanda, McIntosh natomiast górował nad Spartanem. Odmiana lepiej oblatywana przez pszczoły zawiązywała prawie zawsze większą ogólną liczbę zawiązków owoców w stosunku do posiadanych kwiatów. Proporcje te układały się jednak różnie, gdy wziąć pod uwagę procent wykształconych owoców. Jest to całkowicie zrozumiałe, ponieważ szlachetne odmiany jabłoni zrzucają zawsze w czerwcu i lipcu nadmiar zawiązków. Opadają w tym czasie także zawiązki z drzew, na których nie ma ich za wiele, ale dzieje się to w przypadkach słabego zapylenia kwiatów.

Plon owoców z 1 ha kształtował się różnie, ponieważ zależy on nie tylko od procentu wykształconych owoców w stosunku do liczby kwiatów, ale także od liczby kwiatów wytworzonych na jednostce powierzchni sadu. W niemałym stopniu zależy on zapewne także od właściwości dziedzicznych odmiany. Różne odmiany przy tej samej obfitości kwitnienia i podobnym stopniu intensywności oblotu przez pszczoły, mogą prawdopodobnie różnie nie tylko zawiązywać, ale i wykształcać owoce. W naszych doświadczeniach np. McIntosh w Swierklańcu oraz w Sinołęce w 1975 r. (roku 1974 nie należy brać pod uwagę ze względu na przemarznięcia kwiatów), chociaż był słabiej oblatywany od Cortlanda, wykształcił więcej owoców z tej samej liczby kwiatów. Ponieważ kwitł on jeszcze obficiej od Cortlanda, wydał w rezultacie wyższe plony jabłek z 1 ha sadu, pomimo, że z natury ma drobniejsze owoce.

Plonowanie jabłoni a obfitość ich kwitnienia i oblotu przez pszczoły. Podstawą do uzyskania wysokich zbiorów owoców jest oczywiście przede wszystkim odpowiednio duża liczba kwiatów na 1 ha sadu. Dlatego jednak nawet bardzo intensywny oblot, wynoszący 3—9 pszczół jednocześnie pracujących na 1000 kwiatów w Sinołęce i w Świerklańcu w roku 1974 (kiedy miało miejsce przemarznięcie ponad 80% pąków kwiatowych) nie mógł uratować sytuacji, chociaż w stosunku do liczby kwiatów plon był dwukrotnie wyższy niż normalnie (tabela 9). Przy małej liczbie kwiatów na jednostce powierzchni sadu i w dodatku przy słabym oblocie ich przez pszczoły powstaje sytuacja mało atrakcyjna dla producenta owoców. Przykładem mogą tu być dane ze Świerklańca, gdzie w roku 1975 przy blisko 4-krotnie obfitszym kwitnieniu niż w roku poprzednim, lecz przy znacznie słabszym oblocie, plony były małe. Łatwo sobie wyobrazić jak znikome byłyby zbiory jabłek w wypadku słabszego kwitnienia jabłoni.

Uwagę zwraca także fakt, że w 1975 r. w Miłobądzu przy stosunkowo małym zagęszczeniu pszczół na kwiatach, uzyskano dość dobre plony owoców. Nie wykluczone więc, że pewną rolę w zapylaniu jabłoni odegrały tam wspomniane wyżej muchówki, które stanowiły aż 40% ogółu

strona 32

Tabela 6 Wpływ różnej intensywności oblotu kwiatów jabłoni przez pszczoły na zawiązywanie owoców i plonowanie Influence of different bee visiting intensity of apple tree flowers on fruit setting and crop.

Miejscowości i odmiany / Locality and variety Rok / Year Średnie zagęszczenie pszczół na 1000 kwiatów / Average of bees density an 1000 flowers W stosunku do liczby kwiatów % / To number of flowers %: związków / young fruits W stosunku do liczby kwiatów % / To number of flowers %: owoców / fruits Masa jednego jabłka w g / Weight of 1 apple in g % owoców ekstra i 1 wyboru / % fruits extra and I class Liczba nasion w jabłku / Number of seeds in apple Plon owoców z 1000 kwiatów / Fruits crop from 1000 flowers: w kg Plon owoców z 1000 kwiatów / Fruits crop from 1000 flowers: %
Puławy (Jonatan Bankroft) 1974 2,89c 44,2a. 24,7b 92a 99a 6,6c 22,7a. 100
2,10b 38,5a 17,7a 105b 99a 6,0b 17,8a 78,4
1,26a 33,4a. 17,2a 103b 99a 5,9b 16,9a. 74,4
0 2,0 1,2 136c 100a 2,6a 0,6 2,6
1975 0,89c 32,8b 17,4b 120a 99a 6,8c 21,0b 100
0,73b 24,0b 10,9a 118a 99a 6,5c 12,5a 59,5
0,47a 14,1a 6,9a 126b 99a 5,4b 8,3a 39,5
0 0,4 0,2 149c 100a 3,2a 0,4 1,9
Świerklaniec (Jonatan Bankroft oraz McIntosh Cortland) 1974 7,43c 59,1c 43,1b 99a 76a 6,9b 34,7a 100
3,55b 49,7b 30,0a 109a 79a 6,4b 31,9a 72,3
2,35a 40,2a 23,2a 110a 80a 6,6b 26,5 61,4
0 0,2 0,1 90a 100b 3,0a 0,2 1,9
1975 0,69c 7,6a 4,2a 145a 97a 6,2b 6,1a. 100
0,33b 8,2a 3,5a 157a 96a. 6,6b 5,4a 89,1
0,16a 6.3a 2,8a 150a 97a 5,9b 3,7a 60,7
0 0,1 0,04 135a 100a. 3,0a 0,1 0,01
strona 33
Miejscowości i odmiany / Locality and variety Rok / Year Średnie zagęszczenie pszczół na 1000 kwiatów / Average of bees density an 1000 flowers W stosunku do liczby kwiatów % / To number of flowers %: związków / young fruits W stosunku do liczby kwiatów % / To number of flowers %: owoców / fruits Masa jednego jabłka w g / Weight of 1 apple in g % owoców ekstra i 1 wyboru / % fruits extra and I class Liczba nasion w jabłku / Number of seeds in apple Plon owoców z 1000 kwiatów / Fruits crop from 1000 flowers: w kg Plon owoców z 1000 kwiatów / Fruits crop from 1000 flowers: %
Sinołęka (McIntosh Cortland, 1974 2,91c 53,1a 34,0a 121a 99a 7,9a 41,3a. 100
2,04b 44,7a 26,3a 118a 99a 7,6a 30,5a 73,8
1,49a 47,9a 27,8a 113a 98a 8,0a 31,1a 75,3
0 4,4 0,0 — — — — —
1975 0,74c 30,3a 14,0a 133a 99a 5.8b 18,1a. 100
0,56c 29,3a 12,1a 125a 98a 5.6b 14,1a. 79,0
0,37a 26,5a 10,2a 126a 91a. 6.0b 14,2a 78,5
0 1,7 0,6 130a 100a. 3,4a 1,5 8,2
Miłobądź (McIntosh Spartan) 1974 2,28c 33,2a 17 7a 122c 90a. 8,8b 19,8a 100
1,38b 34,0a 17,5a 123c 98a 6,2b 19,7a 99,5
0,99a 31,6a 16,6a 104b 96a 7,4b 18,7a 94,4
0 5,0 0,6 85a 0 1,0a 0,8 4,0
1975 0,67c 32,1a 25,4b 118b 92a 7,9b 31,1c 100
0,38b 30,4a 17,3a 110a 93a 7,8b 18,6b 59,8
0,27a 28,9a 16,1a 111a 93a 7,4b 15,8a 50,8
0 2,0 0,4 116b 100b 3,5a 0,03 0,1
  • — kropki przy literach znaczą, że różnice między średnimi wewnątrz klasy są bliskie istotności.
strona 34

Tabela 7 Liczba nasion w jabłkach różnej wielkości Number of seeds in apples of different size

Miejscowość / Locality Rok / Year Odmiana / Variety Liczba wszystkich nasion w jednym owocu wyboru / Number all seeds in 1 fruit: ekstra Liczba wszystkich nasion w jednym owocu wyboru / Number all seeds in 1 fruit: I Liczba wszystkich nasion w jednym owocu wyboru / Number all seeds in 1 fruit: II % nasion niedorozwiniętych w owocu wyboru: / % of seeds undeveloped in fruit: ekstra % nasion niedorozwiniętych w owocu wyboru: / % of seeds undeveloped in fruit: I % nasion niedorozwiniętych w owocu wyboru: / % of seeds undeveloped in fruit: II
Puławy 1974 Jonatan 5,65 5,22 5,17 5,0 5,2 4,8
Bankroft 6,95 6,67 5,76 3,9 12,6 25,2
1975 Jonatan 6,19 5,36 5,64 3,6 3,4 8,2
Bankroft 7,03 6,97 6,97 5,3 2,7 13,5
Świerklaniec 1974 Jonatan 6,22 7,07 5,63 6,7 9,2 10,1
Bankroft 7,30 7,70 6,94 2,7 3,4 8,4
1975 McIntosh 6,28 5,90 5,60 24,8 20,9 31,3
Cortland 6,80 6,85 6,00 14,7 16,4 16,8
Sinołęka 1974 McIntosh 6,97 6,30 4,95 14,3 13,5 33,7
Cortland 7,78 9,17 7,73 16,4 18,2 24,1
1975 McIntosh 4,36 3,75 3,44 10,1 29,6 45,9
Cortland 8,44 7,59 7,97 13,2 25,3 24,3
Miłobądź 1975 McIntosh 8,36 7,56 7,27 18,9 21,7 29,9
Spartan 9,22 8,19 7,25 22,6 24,4 25,2
Średnio — Average 6,90b 6,66b 6,17a 11,6a 14,7a 21,5b

obserwowanych na kwiatach owadów. Należy ponadto uwzględnić fakt, że okres kwitnienia jabłoni był na północy zawsze dłuższy niż w pasie środkowym i na południu Polski, wobec czego w dłuższym czasie tę samą pracę na kwiatach mogła wykonać odpowiednio mniejsza liczba pszczół. Z powyższego wynika jednocześnie, że średnie zagęszczenie nie jest dostatecznie precyzyjną miarą stopnia intensywności oblotu kwiatów przez pszczoły. Należy też zdawać sobie sprawę z tego, że nasze badania nie mogły mieć charakteru badań ścisłych. Obserwatorzy pszczół nie byli specjalnie przygotowanymi entomologami, wobec czego pewien procent pracujących na kwiatach owadów mógł niejednokrotnie ujść uwadze. Nie mniej wydaje się, że pewne orientacyjne liczby, co do ilości pszczół potrzebnych do dobrego zapylania 1 ha sadu jabłoniowego, można dzięki nim w przybliżeniu określić. Za podstawę do rozważań mogą posłużyć jednak tylko dane z tych lat, w których sady kwitły w przybliżeniu dostatecznie obficie. W rachubę wchodzą zatem dane z obu lat w Puławach, z 1975 r. w Sinołęce oraz z 1974 r. w Miłobądzu. Ze względu na nieznaną

strona 35

Tabela 8 Zawiązywanie owoców i plonowanie kilku odmian jabłoni w różnych miejscowościach Polski Fruit setting and crop of few varieties of apple trees in different localities of Poland

Miejscowość — Locality Rok / Year Odmiana / Variety Średnie zagęszczenie pszczół na 1000 kwiatów / Average of bees density on 1000 flowers W stosunku do liczby kwiatów % / To number of flowers %: zawiązków / young fruits W stosunku do liczby kwiatów % / To number of flowers %: owoców / fruits Średnia masa jednego jabłka w g / Weight of 1 apple in g % owoców ekstra i I wyboru / % fruits extra and I class Liczba nasion w jabłku / Number of seeds in apple Plon owoców w sadzie / Fruits crop in orchard: z 1000 kwiatów w kg / from 1000 flowers in kg Plon owoców w sadzie / Fruits crop in orchard: z 1 ha w t. / from 1 ha in t.
Puławy 1974 Jonatan 1,95a 31,9a 24,3a 93b 99a 6,1a 21,5a 35,7a
Bankroft 2,21a 56,6b 25,2a 91a 99a 7,7a 23,9a 37,7a
1975 Jonatan 1,30b 49,0b 27,3b 122a 98b 6,5a 33,3b 28,3b
Bankroft 0,49a 16,6a 7,4a 118a 86a 7,0b 8,8a 17,6a
Świerklaniec 1974 Jonatan 5,40b 45,7a 17,2a 111a 87b 6,0a 19,9a 4,7*
Bankroft 3,49a 53,7b 47.0b 100a 71a 7,2b 62,1b 4,9*
1975 McIntosh 0,24a 4,9a 3,8 123a 93a 5,8a 4,6a 4,0b
Cortland 0,55b 9,9b 3,2 178b 99a 6,7b 5,6a 2,0a
Sinołęka 1974 McIntosh 2,00a 43,7a 26,3a 116a 98a 6,4a 29,9a 4,9*
Cortland 2,30a 55,2b 32,5a 118a 99a 9,2b 38,7b 6,9*
1975 McIntosh 0,36a 20,1a 14,0a 114a 94a 3,6a 15,8a 30,4b
Cortland 0,76b 37,3b 11,0a 142b 97a 8,0b 15,3a 25,9a
Miłobądź 1974 McIntosh 1,55a 35,7a 23,7b 106a 90a — 25,4b 23,7*
Spartan 1,55a 30,1a 10,7a 125b 99a 7,5 13,4a 23,5*
1975 McIntosh 0,57b 31,9b 19,8 118b 92a 7,3a 24,4a 23,8a
Spartan 0,31a 29,1a 19,4 108a 93a 8,1b 19,3a 26,2a
  • Plony zebrane z całych kwater

na razie bliżej rolę muchówek w zapylaniu jabłoni w naszych warunkach, wypada pominąć tutaj dane miłobądzkie z ostatniego roku.

Jak wynika z tabeli 9, liczba pszczół jednocześnie pracujących na 1 ha sadu w dniach najlepszego oblotu wahała się w wymienionych wyżej miejscowościach od 1570 do 5780. Przyjmując, że z jednej rodziny pszczelej może na kwiatach przebywać jednocześnie około 3 tys. zbieraczek (zbieraczki będące w drodze z pasieki na kwiaty i z powrotem oraz oddające

strona 36

Tabela 9 Zestawienie plonowania badanych sadów jabłoniowych z obfitością ich kwitnienia i oblotu kwiatów przez pszczoły Arrangement of crop of investigated apple orchards with abundance of blooming and bee visiting of their flowers

Miejscowość / Locality Liczba drzew na 1 ha / Number trees per 1 ha Rok badań / Year of invstigation Liczba kwiatów na 1 ha w mln. szt. / Number of flowers on 1 ha in mln Plony owoców / Fruits crop: z 1000 kwiatów w kg / from 1000 flowers in kg Plony owoców / Fruits crop: z 1 ha sadu w t / from 1 ha in t Zagęszczenie pszczół / Density of bees: na 1000 kwiatów / on 1000 flowers: średnie w okresie kwitnienia / average n bloom period Zagęszczenie pszczół / Density of bees: na 1000 kwiatów / on 1000 flowers: w najlepszym dniu / in best day Zagęszczenie pszczół / Density of bees: na 1 ha sadu / on 1 ha of orchard: średnie w okresie kwitnienia / average in bloom period Zagęszczenie pszczół / Density of bees: na 1 ha sadu / on 1 ha of orchard: w najlepszym dniu / in best day Ilość zatrudnionych rodzin pszczelich na 1 ha sadu / Number of working bee colonies on 1 ha of orchard
Puławy 575 1974 1,679 22,7 36,7 2,08 3,45 3497 5799 1,93
1975 1,352 21,0 22,9 0,89 1,30 1207 1762 0,59
Świerklaniec 471 1974 0,165 41,0 4,8 4,94 9,26 815 1527 0,51
1975 0,616 5,1 3,0 0,39 0,48 239 302 0,10
Sinołęka 667 1974 0,171 34,3 5,9 2,15 3,24 376 554 0,54
1975 1,805 15,6 28,2 0,55 0,87 1000 1570 0,52
Miłobądź 317 1974 1,345 19,4 23,5 1,52 1,68 2038 2264 0,75
1975 1,333 21,8 25,0 0,44 0,65 583 861 0,29
strona 37

pożytek w ulu nie wchodzą tu w rachubę), to na 1 ha sadu przypadało od 0,5 do 2 rodzin pszczelich. Jeżeli dalej wziąć pod uwagę, że zarówno w Puławach w roku 1975, jak i w Miłobądzu a także w Sinołęce plony owoców mogłyby być wyższe, ponieważ jabłonie kwitły dostatecznie obficie, ale obloty przez pszczoły były słabe oraz to, że im bliżej górnej granicy plonów, tym więcej potrzeba pracy pszczół dla uzyskania 1 tony jabłek (co zostało udokumentowane w I części naszych rozważań na temat zapylania jabłoniowych sadów), to wypada przyjąć, że do dobrego zapylenia 1 ha sadu jabłoniowego potrzeba przynajmniej dwu rodzin pszczelich.

Wydaje się, że 2 rodziny pszczele na 1 ha sadu powinny być uważane za obsadę minimalną dla dużych sadów. W sadach mniejszych, gdzie zawsze istnieje większa możliwość rozlecenia się części pszczół na inne uprawy, należy dążyć do zapewnienia większej obsady — 3, a nawet 4 lub 5 rodzin pszczelich na 1 ha nowoczesnego, w pełni owocującego sadu jabłoniowego. Niebezpieczeństwo rozlecenia się pszczół na inne atrakcyjne rośliny, jaką jest na przykład w tym czasie rzepak ozimy, istnieje zwłaszcza w przypadku pasiek stacjonarnych, a także pasiek przywożonych do sadu zbyt wcześnie, kiedy drzewa jeszcze nie kwitną, a jednocześnie panuje ciepła słoneczna pogoda. Pszczoły wówczas są bardzo aktywne, lecą daleko, gdzie w naszych warunkach znajdują zwykle kwitnące rzepaki. Wskutek swej wierności kwiatom, pożytek z drzew owocowych, który pojawi się tylko nieco później, pozostaje przez nie niezauważany. Przypuszczamy, że zjawisko to miało miejsce w 1975 r. w większości naszych sadów.

PODSUMOWANIE I WNIOSKI

Stwierdzono, że głównymi zapylaczami sadów jabłoniowych w 4 badanych miejscowościach były pszczoły miodne, których obserwowano na kwiatach 60—99% wśród wszystkich zapylaczy. Trzmiele, których obserwowano 0,3—10% oraz pozostałe owady, wśród których były głównie muchówki i sporadycznie tylko trafiały się pszczoły samotnice, stanowiły element bardzo zmienny, wobec czego nie mogą być traktowane jako stałe zapylacze choćby części kwiatów jabłoni.

Korzystny wpływ zwiększonego oblotu kwiatów jabłoni przez pszczoły na procent zawiązywanych owoców w stosunku do liczby kwiatów, a w konsekwencji i na plon owoców stwierdzono we wszystkich sadach. Przy średnim zagęszczeniu 0,16 pszczoły na 1000 wytworzonych w sadzie kwiatów plon owoców wynosił 3,7 kg, a przy zagęszczeniu 2,91 pszczoły na 1000 kwiatów plon jabłek z owych tysiąca kwiatów przekraczał 40 kg.

Ustalono, że w badanych sadach, przy normalnym ich kwitnieniu i plonach od 23 do 37 ton owoców z 1 ha, w dniach najlepszego odlotu pracowało na kwiatach od 1670 do 5780 pszczół na 1 ha. Odpowiada to mniej

strona 38

więcej od 0,5 do 2 rodzinom pszczelim. Zatem 2 rodziny pszczele na 1 ha sadu powinny stanowić obsadę minimalną. Biorąc pod uwagę dużą możliwość rozlatywania się pszczół poza sady, należy obsadę tę zwiększać do 3, a nawet do 4 lub 5 rodzin pszczelich na 1 ha sadu.

W celu zapewnienia lepszego oblotu jabłoni trzeba pszczoły do sadu przywozić w momencie, kiedy już przynajmniej 10% kwiatów kwitnie, a ule rozmieszczać możliwie równomiernie wewnątrz sadu.

LITERATURA

Free J. B. (1970) — Insect pollination of crops. Acad. Press, London and New York.

Mielniczenko A. N. (1960) — Opylenie sielskochoziajstviennych rastenii pczełami. WASCHNIŁ, Moskwa.

ПОПЫТКА ОПРЕДЕЛЕНИЯ ОПТИМАЛЬНОГО КОЛИЧЕСТВА ПЧЕЛ ДЛЯ ХОРОШЕГО ОПЫЛЕНИЯ ЯБЛОННОГО САДА

Часть II

Л. Борнус и другие

Резюме

Константировано, что не только в центральной части Польши (Синоленка, Пулавы), но также на юге (Сверкланец) и на севере (Милобондз) главными опылителями яблони являются медоносные пчелы. Весной везде в садах очень мало шмелей и одиночных пчел. Иногда немного в большем количестве могут выступить разные, малозначительные для опыления, двукрылые.

Кроме того, константировано, что независимо от климатических и почвенных разниц, в каждой местности урожаи яблок были тем высше, чем в более большом количестве облетались цветы яблони медоносными пчелами, что подтвергают данные по мировой литературе. При 3 пчелах на число 1000 развитых цветов, во время цветения садов, что дает 2 семьи на 1 га, получено 35 тон яблок. Сокращене посещения пчел о 40% снижалось урожай яблок на 8 тон менее, а сокращение облета пчел о дальше 20% снижалось общий урожай о 12 тон на 1 га.

Следует принять две средней силы пчелиные семьи, как минимальной состав 1 га в полноте плодосящего сада. Однако лучшее было бы применение высшего состава, до 4 а даже до 5 семней пчел на 1 га сада.

AN ATTEMPT TO ESTIMATE THE OPTIMAL NUMBER OF HONEY BEES FOR A GOOD POLLINATION OF APPLE ORCHARD

Part II

L. Bornus and others

It was stated that not only in a center part of Poland (Sinołęka, Puławy) but also in the south (Świerklaniec) and in the north (Miłobądz) honey bees are the main pollinators of apple trees. There is a very small number of bumble bees and

strona 39

solitary bees during spring time in orchards. Sometimes flies can appear in a bigger number but they are rather useless for pollination.

Furthermore it was found that independently on climatic and soil differences apple crops were higher where greater amount of honey bees was visiting apple trees and it is confirmation of data stated in the world literature. By three bees working on 1000 developed flowers, during whole period of blooming, what gives two colonies on 1 ha, obtained 35 tons of apples. Decreased of visit of bees about 40% gave less cropabove 8 tons, and next decreased visit for 20% gave total crop less about 12 tons.

For good pollination of 1 ha in full bearing apple orchard it is necessary to supply at least two bee colonies of medium strength. Better would be to supply even more bees, as many as 4 or 5 bee colonies for 1 ha of apple orchard.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 22: „opad związków” → opad zawiązków
  • s. 26, 29, 31: „Swierklańcu” → Świerklańcu
  • s. 28: „Najwięcecj” → Najwięcej
  • s. 28, tab. 4: „insectc” → insects
  • s. 29: „w stosunku liczby” → w stosunku do liczby
  • s. 30: „niędorozwiniętych” → niedorozwiniętych
  • s. 30, tab. 5: „grupy doświadczalna” → grupy doświadczalne
  • s. 30, tab. 5: „Distanse” → Distance
  • s. 30, tab. 5, Świerklaniec, Jonatan i Bankroft: „1975″ → 1974
  • s. 32, tab. 6: „związków / young fruits” → zawiązków / young fruits
  • s. 32, tab. 6: „density an 1000″ → density on 1000
  • s. 33, tab. 6: „17 7a” → 17,7a
  • s. 34, tab. 7: „Number all seeds” → Number of all seeds
  • s. 36, tab. 9: „invstigation” → investigation
  • s. 36, tab. 9: „average n bloom period” → average in bloom period
  • s. 37: „najlepszego odlotu” → najlepszego oblotu
  • s. 37: „od 1670 do 5780″ → od 1570 do 5780
  • s. 38, streszczenie: „Константировано” → Констатировано
  • s. 38, streszczenie: „тем высше” → тем выше
  • s. 38, streszczenie: „подтвергают” → подтверждают
  • s. 38, streszczenie: „тон” → тонн
  • s. 38, streszczenie: „Сокращене” → Сокращение
  • s. 38, streszczenie: „плодосящего” → плодоносящего
  • s. 38, streszczenie: „семней” → семей
  • s. 39, streszczenie: „cropabove” → crop above

Podobne wpisy