SKŁAD GATUNKOWY TRZMIELI OBLATUJĄCYCH ROŚLINY RÓŻOWATE I SKALNICOWATE

tekst: Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XII, 1968 — Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński

strona 43

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XII, Nr 1 — 2 WRZESIEŃ 1968

Andrzej Ruszkowski

Zakład Roślin Specjalnych IUNG Puławy

i Mieczysław Biliński

Oddział Pszczelnictwa IS

WSTĘP

Do roślin różowatych (Rosaceae) i skalnicowatych (Saxifragaceae) należy większość polskich drzew i krzewów owocowych. Rośliny te, a zwłaszcza malina właściwa, porzeczka czarna, agrest i czereśnia, są na ogół chętnie oblatywane przez trzmiele. Z jednej strony trzmiele biorą poważny udział w ich zapylaniu, z drugiej — stanowią one ważne ogniwo w taśmie pokarmowej niektórych przynajmniej gatunków trzmieli.

Głównym celem niniejszej pracy było ustalenie, które gatunki trzmieli najchętniej odwiedzają drzewa i krzewy owocowe, a tym samym mogą mieć dla plonowania tych roślin szczególne znaczenie. Dla uzyskania pełniejszego obrazu rozpatrzono oblot przez trzmiele także i innych roślin różowatych i skalnicowatych.

Drugim celem było zorientowanie się, czy sąsiedztwo krzewów kwitnących równocześnie z pierwszym pokosem lucerny i koniczyny czerwonej (np. malina właściwa) nie grozi obniżeniem plonów nasion tego pokosu, poprzez odciąganie od niego zapylających gatunków trzmieli.

MATERIAŁ I METODA

Obserwacje prowadzono w latach 1961—67, głównie w Puławach, Wrocławiu i Lesznie Wielkopolskim, a do opracowania wykorzystano ponadto dane z literatury polskiej i krajów sąsiednich.

Okazy złapanych trzmieli oznaczono według klucza Pittioniego (1938, 1939), posługując się pomocniczo także innymi kluczami (Hedicke — 1930, Schmiedeknecht — 1930, Elfving — 1960). Przy porównywaniu procentowego składu gatunkowego trzmieli

strona 44

(tab. 10—12) posługiwano się metodą wspólnych procentów (Ruszkowski — 1968). W pozostałych tabelach (tab. 1—9) brano pod uwagę liczbę informacji o występowaniu danego gatunku trzmiela na omawianej roślinie — przyjmując liczne występowanie trzmiela za 2, a inne wzmianki o występowaniu za 1.

Metoda wspólnych procentów umożliwia dzielenie zróżnicowanych materiałów na grupy w sposób obiektywny i prawie automatyczny, a może być stosowana do tych wszystkich niejednolitych zbiorów i populacji, w których udział procentowy składników jest znany.

Postępowanie przy tej metodzie jest następujące:

  1. Zestawiamy porównywane składy procentowe w formie tabeli (tab. 10 a), numerując je kolejno (L. p.).
  1. Porównujemy te składy parami, wybierając przy każdym składniku (tu: gatunku trzmiela) z dwu wartości procentowych — niższą (czyli „wspólną”, występującą w obu składach), a następnie te „wspólne” wartości procentowe sumujemy (tab. 10 f) — uzyskując „sumę wspólnych procentów”, określającą wielkość podobieństwa zachodzącego pomiędzy dwu składami procentowymi (tab. 10 b).
  1. Obliczywszy podobieństwo składu procentowego, oznaczamy je graficznie przyjmując skalę podaną w tabeli 10, przy czym podobieństwa niższe niż 51% pomijamy.
  1. Porządkujemy otrzymany diagram (tab. 10 c) w ten sposób, żeby najbardziej podobne składy procentowe znalazły się obok siebie (tab. 10 e). Najwygodniej sporządzić w tym celu pomocniczy dendryt (tab. 10 d), w którym łączymy liniami każdy skład procentowy ze składami najbardziej do niego podobnymi.
  1. Wyodrębniamy zaznaczające się w diagramie (jako zwarte kwadraty) grupy składów procentowych.
  1. Szukamy cech wspólnych dla każdej grupy, które by równocześnie różniły ją od grup pozostałych. W ten sposób stosunkowo łatwo można ustalić, który z rozpatrywanych czynników (np. rok, miesiąc, gatunek rośliny, czy miejscowość) wpływał decydująco na zmiany składu procentowego — w tym przypadku składu gatunkowego trzmieli oblatujących kwiaty.

Tereny obserwacji leżące w granicach Polski podzielono na 5 rejonów, dołączając do nich dla porównania dane z krajów sąsiednich:

I — rejon środkowy — Lubelskie, Warszawskie i Łódzkie; II — rejon północno-wschodni — Olsztyńskie, oraz Finlandia, północ ZSRR i tereny borealne; III — rejon północno-zachodni — Poznańskie, Bydgoskie, Gdańskie, Szczecińskie i Koszalińskie oraz Niemcy północne i Anglia; IV — rejon południowo-zachodni — Śląsk i Krakowskie oraz Niemcy południowe, Austria i tereny alpejskie;

strona 45

V — rejon południowo-wschodni — Rzeszowskie oraz Rumunia i Ukraina.

Przyjęty w tej pracy podział na rejony niewiele odbiega od podziału Polski na krainy przyrodniczo-leśne według L. Mroczkiewicza (Wodziczko — 1965). Jedynie Krakowskie łączy on z Rzeszowskiem, a Śląsk uznaje za krainę odrębną. Dzieli też na dwie krainy rejon I: 1 — Warszawskie, oraz północ i wschód Lubelskiego i 2 — Łódzkie, Kieleckie i południowo-zachodnia część Lubelskiego po Lublin i Zamość; oraz rejon III: 1 — Poznańskie i Bydgoskie i 2 — pozostałe tereny.

Dla oszczędności miejsca używano w tekście wyłącznie polskich nazw trzmieli (według Ruszkowskiego — 1967, z wyjątkiem nazwy „trzmiel arktyczny”, która w niniejszej pracy została wprowadzona po raz pierwszy), a w tabelach tylko symboli literowych. Poniżej zamieszczono pełny wykaz polskich i łacińskich nazw trzmieli (w nawiasie podano podrodzaj), oraz symboli literowych, którymi poszczególne gatunki trzmieli zostały oznaczone w tabelach:

T — trzmiel ziemny — Bombus (Terrestribombus) terrestris (L.) i t. gajowy — B. (Terr.) lucorum (L.) Y — t. parkowy — B. (Pratobombus) hypnorum (L.) R — t. leśny — B. (Pr.) pratorum (L.) J — t. tajgowy — B. (Pr.) jonellus (K.) Py — t. wysokogórski — B. (Pr.) pyrenaeus Pér. Lp — t. lapoński — B. (Pr.) lapponicus (F.) O — t. różnobarwny — B. (Soroeensibombus) soroeensis (F.) L — t. kamiennik — B. (Lapidariobombus) lapidarius (L.) A — t. rudy — B. (Agrobombus) agrorum (F.) M — t. żółty — B. (Ag.) muscorum (F.) V — t. zmienny — B. (Ag.) humilis Ill. D — t. rudonogi — B. (Ag.) ruderarius Müll. S — t. rudoszary — B. (Ag.) silvarum (L.) E — t. szary — B. (Ag.) equestris (F.) Le — B. (Ag.) maculidorsis Skor. — prawdopodobnie tylko rasa trzmiela stepowego — B. (Ag.) laesus Mor. H — t. ogrodowy — B. (Hortobombus) hortorum (L.) i t. ciemnopasy — B. (Hor.) ruderatus (F.) U — t. paskowany — B. (Subterraneobombus) subterraneus (L.) I — t. ozdobny — B. (Subt.) distinguendus Mor. F — t. olbrzymi — B. (Subt.) fragrans Pall. P — t. rdzawoodwłokowy — B. (Pomobombus) pomorum Pz. C — t. wielkooki — B. (Confusibombus) confusus Schenck Ma — t. sześciozębny — B. (Alpigenobombus) mastrucatus Gerst. Al — t. alpejski — B. (Alpinobombus) alpinus (L.) Ba — t. polarny — B. (Alp.) balteatus Dahlb. Hp — t. arktyczny — B. (Alp.) hyperbo[?]eus Schönh.

Trzmiela ziemnego i gajowego traktowano łącznie, gdyż są to gatunki bardzo trudne do odróżnienia. Z takiego samego powodu łączono trzmiela ciemnopasego z ogrodowym, a w niektórych przypadkach (tab. 11 i 12) także i trzmiela rudonogiego z kamiennikiem.

strona 46

WYNIKI

TRZMIELE NA PORZECZKACH (RIBES L.) I INNYCH ROŚLINACH SKALNICOWATYCH (SAXIFRAGACEAE)

Na agreście (Ribes grossularia L.) dominował w Lubelskiem (Rejon I) i południowej Finlandii (rejon II) trzmiel parkowy (Y), w rejonach zachodnich (III i IV) ustępując trzmielowi leśnemu (R), ziemnemu i gajowemu (T). Z innych gatunków częściej obserwowano na agreście trzmiela rudego (A) (tab. 1). W Puławach (tab. 10) dominował na tej roślinie zawsze trzmiel parkowy (56—81%), przy znacznym udziale trzmiela ziemnego (T), rudego (A) lub leśnego (R).

Na poprzeczce czarnej (Ribes nigrum L.) najczęściej obserwowano (tab. 1) trzmiela ziemnego lub gajowego (T), a prawie równie często trzmiela rudego (A), parkowego (Y), leśnego (R) i kamiennika (L). W Puławach (tab. 10) dominował przy tym trzmiel rudy (A) lub parkowy (Y), przy znacznym udziale trzmiela leśnego (R) lub ziemnego (T).

Na porzeczkach czerwonych (Ribes rubrum L.), mniej chętnie odwiedzanych przez trzmiele niż porzeczka czarna i agrest, obserwowano te same gatunki trzmieli (tab. 1), co na porzeczce czarnej.

Porzeczek białych natomiast nie oblatywały trzmiele zupełnie.

Oblot ozdobnej porzeczki złotej (Ribes aureum Pursh.) miał w Puławach charakter nieco odmienny (tab. 10), gdyż dominującymi na tej roślinie gatunkami były trzmiel rudy (A) i ogrodowy (H), przy znacznej w niektórych latach domieszce trzmiela ziemnego (T). Niechętnie natomiast oblatywał porzeczkę złotą trzmiel parkowy (Y) i kamiennik (L).

Obserwacje na jaśminowcu (Philadelphus L.), żylistku (Deutzia Thunb.), bergenii (Bergenia Mnch.) i żurawce (Heuchera sanguinea Engelm.) przeprowadzano prawie wyłącznie w Puławach (tab. 2 i 10).

Kwiaty żylistka (Deutzia Thunb.) odwiedzał głównie trzmiel parkowy (Y) przy współudziale trzmiela rudego (A) i leśnego (R). Raz tylko zaobserwowano na tej roślinie także i trzmiela ziemnego (T). Skład gatunkowy trzmieli był tu więc podobny jak przy porzeczkach i agreście.

Na bergenii (Bergenia Mnch.) obserwowano trzmiela ogrodowego (H) i ziemnego (T). Być może skład gatunkowy oblatujących ją trzmieli zbliżony jest do składu obserwowanego na porzeczce złotej.

Na żurawce (Heuchera sanguinea Engelm.) zaobserwowano tylko jeden okaz trzmiela rudego (A) i jeden nieokreślonego trzmiela (L lub D).

Skład gatunkowy trzmieli na kwiatach jaśminowca (Philadelphus L.) w Puławach był zupełnie odmienny niż na kwiatach innych skalnicowatych, wykazywał bowiem dominację trzmiela kamiennika (L) lub w niektóre lata trzmiela parkowego (Y), przy pewnym udziale trzmiela

strona 47

Tabela 1 Gatunki trzmieli obserwowane na porzeczkach i agreście (Ribes L.) Species of bumblebees observed on currants and gooseberry

Rejon / Region Teren obserwacji / Locality T Y R J L D A E I H Źródła / Sources of data
Ribes grossularia L. — agrest
I Puławy, Lubelskie, Polska 1 2 2 — — — 2 — — 1 dane własne 3)
I pow. Puławy „ „ 1 2 — — — — — — — — „ „ 2)
II południowa Finlandia 1 2 2 — 1 — 1 1 1 — Hulkkonen (1928)
III okolice Bremen, Niemcy 1) 1 1 2 1 1 1 1 — — — Alfken (1913)
III Leszno, Poznańskie, Polska 1 — — — — — — — — — dane własne 5)
IV Wrocławskie, Polska 1 — — — — — — — — — dane własne 6)
IV głównie Niemcy (Turyngia) 2 — 2 1 — — — — — — Müller (1873)
IV „ „ — 1 1 — — — — — — — Friese (1926)
IV Śląsk Czeski, CSRS — — 2 — — — — — — — Ducke (1898)
IV Turyngia, Niemcy — 2 2 — — — — — — — Schmiedeknecht (1930)
Ribes nigrum L. — porzeczka czarna
I Puławy, Lubelskie, Polska 2 2 2 — — — 2 — — — dane własne 4)
II południowa Finlandia 2 1 — — 2 1 — 1 1 1 Hulkkonen (1928)
III Anglia, W. Brytania 2 — 2 — — — 2 — — 1 Brian (1957)
IV Wrocław, Polska 1 1 — — 1 — 1 — — — dane własne 5)
Ribes rubrum L. — porzeczki czerwone
I Puławy, Lubelskie, Polska 1 1 1 — — — 1 — — — dane własne 3)
II Olsztyńskie, Polska 1 — 1 — — — 1 — — — Alfken (1912 a)
II południowa Finlandia 1 1 1 — 1 — — — 1 — Hulkkonen (1928)
Ribes aureum Pursh. — porzeczka złota
I Puławy, Lubelskie, Polska 2 1 — — 1 1 2 — — 2 dane własne 4)
IV Wrocław, Polska 1 1 — — 1 — 1 — — — „ „ 5)
Ribes L. spp. — różne porzeczki
I Lubelskie, Polska 9) — — — — — — 1 — — — Strawiński (1959)
II południowa Finlandia 7) 1 — — — — — — — — — Hulkkonen (1928)
III Anglia, W. Brytania 8) 1 — 2 — — — 1 — — — Brian (1957)

Odnośniki — Notes:

  1. Y — z innych terenów, Y — from other locality
  2. B. Opoka 1964
  3. A. Ruszkowski i M. Zadura 1962—67
  4. idem, oraz B. Żak 1967
strona 48
  1. M. Biliński 1966
  2. M. Biliński 1964 — zwracano uwagę wyłącznie na T
  3. Ribes alpinum L. — porzeczka alpejska
  4. Ribes sanguineum L. (= R. sanguineum Pursh.? — porzeczka krwista)
  5. Ribes L. sp. — nie określone porzeczki lub agrest

Objaśnienia symboli — Symbols: 2 — liczny oblot — intense visiting 1 — nasilenie oblotu małe lub nieokreślone — number of visiting bumblebees small or not determined ? — obserwacja niepewna — doubtful observation I — central region II — north-eastern region III — north-western region IV — south-western region V — south-eastern region Symbole trzmieli podano w rozdziale „Materiał i metoda” Symbols for bumblebee species are given in the chapter „Materiał i metoda”

ziemnego (T) i rudego (A). W Południowej Finlandii (Hulkkonen — 1928) licznie obserwowano na jaśminowcu trzmiela rudego (A).

Obserwacje na skalnicy (Saxifraga oppositifolia L., S. aizoides L. i S. hirculus L.) pochodzą z obszarów borealnych i alpejskich (tab. 2) i wskazują na oblot tych roślin przez trzmiele z podrodzajów Alpinobombus Skor. (trzmiel alpejski — Al i arktyczny — Hp) oraz Pratobombus Vogt (trzmiel lapoński — Lp). Trzmiele z podrodzaju Pratobombus Vogt (Y i R) chętnie oblatują rośliny skalnicowate także i w Polsce.

TRZMIELE NA MALINACH (RUBUS L.) ORAZ NA INNYCH ROŚLINACH RÓŻOWYCH (ROSOIDEAE) I TAWUŁOWYCH (SPIRAEOIDEAE)

Na uprawnej i dziko rosnącej malinie właściwej (Rubus idaeus L.) obserwowano (tab. 3) w rejonach południowych (IV—V) głównie trzmiela leśnego (R), rudego (A) i parkowego (Y); w rejonach północnych (I—III) do gatunków dominujących zaliczyć należy oprócz powyższych także trzmiela ziemnego i gajowego (T). W samych Puławach (tab. 11) dominował przy tym zdecydowanie (60—90%) trzmiel parkowy (Y), przy znacznym zwykle udziale (do 40%) trzmiela rudego (A). Maliny oblatuje więc zespół trzmieli w większości (A, R, Y) wyraźnie związanych z drzewami i krzewami. Oprócz tych gatunków dominujących częściej obserwowane były również: trzmiel kamiennik (L), ogrodowy (H), rudonogi (D) i tajgowy (J), przy czym znów większość z nich (H, D, J) związana jest z zaroślami.

Efektywność zapylania maliny właściwej przez trzmiela parkowego (Y) stwierdziliśmy naocznie w Puławach na przykładzie krzewu malin, znajdującego się w klatce zawierającej gniazdo tego gatunku. Owoce malin były w tej klatce znacznie większe i liczniejsze, niż na innych krzewach. Jednakże trzmiel parkowy nie występuje w całej Polsce. Najliczniejszy jest w parkach i ogrodach miejskich Puław, Lublina, Warszawy, Poznania, Wrocławia i Gdańska; rzadki natomiast np.

strona 49

Tabela 2 Gatunki trzmieli obserwowane na innych roślinach skalnicowatych — Saxifragaceae Species of bumblebees observed on other Saxifragaceae

Rejon / Region Teren obserwacji / Locality T Y R Lp L D A H Al Hp Źródła / Sources of data
Philadelphus coronarius L. — jaśminowiec wonny
I Puławy, Polska 1) 1 2 1 — 2 ? 1 1 — — dane własne 6)
II południowa Finlandia — — — — — — 2 — — — Hulkkonen (1928)
IV głównie Niemcy — — 1 — — — — — — — Müller (1873)
Deutzia Thunb. — żylistek
I Puławy — Deutzia Thunb. sp 1 1 1 — — — 1 — — — dane własne 7)
I „ — D. scabra Thunb. — 1 1 — — — — — — — „ „ 8)
I „ — D. sieboldiana Maxim. — — 1 — — — — — — — „ „ 10)
Heuchera sanguinea Engelm. — żurawka
I Puławy, Polska — — — — [?] [?] 1 — — — dane własne 11)
Bergenia Mnch. — bergenia
I Puławy, Polska 1 — — — — — — 1 — — dane własne 9)
IV głównie Niemcy 2) — — — — — — — 1 — — Müller (1873)
Saxifraga L. — skalnica
II Jakucja, ZSRR 3) — — — — — — — — — 1 Panfiłow i inni (1960)
II tereny borealne 3) 4) 5) — — — 1 — — — — — — Pittioni (1942)
IV „ alpejskie 3) — — — — — — — — 1 — „ „
IV „ „ 4) — — — 1 — — — — 1 — „ „
IV Alpy, Szwajcaria 3) 4) — — — — — — — — 1 — Knechtel (1955)

Odnośniki — Notes:

  1. Philadelphus L. sp. — jaśminowiec
  2. B. crassifolia L. — bergenia
  3. S. oppositifolia L. — skalnica naprzeciwlistna
  4. S. aizoides L. — skalnica nakrapiana
  5. S. hirculus L. — skalnica torfowiskowa
  6. A. Ruszkowski i M. Zadura 1961—64
  7. idem 1961—66
  8. idem 1962—65
  9. idem 1965
  10. A. Ruszkowski 1964
  11. A. Ruszkowski 1961 Inne oznaczenia jak w tabeli 1. Other symbols as in table 1.
strona 50

Tabela 3 Gatunki trzmieli obserwowane na malinie właściwej (Rubus idaeus L.) Species of bumblebees observed on raspberry (Rubus idaeus L.)

Rejon / Region Teren obserwacji / Locality T Y R J A M S D L H O Ma Źródła / Sources of data
I Puławy, Lubelskie, Polska 1 2 1 — 2 — — 1 1 1 — — dane własne 4)
II okolice Moskwy, ZSRR — 1 — — 1 — — — — — — — Panfiłow (1956)
II południowa Finlandia 1 2 2 — — — — — — — — — Hulkkonen (1928)
III Pomorze Zachod., Polska — — — 1 1 — — — — — — — Blüthgen (1919)
III okolice Bremen, Niemcy 1 — 2 2 1 1 1 2 1 1 1 — Alfken (1913)
III Anglia, W. Brytania 2 — 2 — 1 — — — — — — — Brian (1957)
IV głównie połudn. Niemcy — — 2 — 2 1 1 — — 1 — — Müller (1873)
IV „ „ „ — 1 1 — — — — — — — — — Schmiedeknecht (1930)
IV Styria, Austria 1 1 — — — — — — — — — — Fritsch (1906)
IV Karkonosze, CSRS 1 1 1 — 1 — — 1 1 1 — 1 May (1948)
IV Wrocław 1) Polska — 2 1 — 1 — — — — — — — dane własne 5)
IV Oborniki Śląskie 1) „ 1 — 1 — 1 — — — 1 — — — „ „ 6)
IV Babia Góra 2) „ — — 1 1 1 — — — — — — — Dylewska (1966)
IV Myślenice 3) „ — — — — 1 — — — 1 1 — — Ćwierzyk 7)
V głównie Rzeszowskie „ — 2 — — — — — — — — — — Śnieżek (1894)

Odnośniki — Notes:

  1. woj. wrocławskie
  2. woj. krakowskie
  3. Plebańska Góra k. Myślenic woj. krakowskie
  4. A. Ruszkowski i M. Zadura 1961—67
  5. A. Ruszkowski 1962
  6. M. Biliński 1966
  7. J. Ćwierzyk 1962 — maszynopis pracy magisterskiej w aktach Zakładu Zoologii Systematycznej PAN w Krakowie Inne oznaczenia jak w tab. 1 Symbols as in table 1

w Krakowie i na terenach typowo rolniczych. Trzmiel ten gnieździ się głównie w dziuplach drzew lub w drewnianych budynkach, a oblatuje najchętniej kwiaty krzewów owocowych i ozdobnych. Tam gdzie gatunek ten jest rzadki, dominującymi okażą się na malinie właściwej prawdopodobnie trzmiel rudy (A), leśny (R) lub ziemny (T).

Na różnych gatunkach malin i na jeżynach (tab. 4) na pierwszy plan wysuwa się trzmiel leśny (R), ziemny (T) oraz rudy (A), a z innych gatunków obserwowano na nich częściej trzmiela parkowego (Y) i tajgowego (J). Ogólny zespół gatunków dominujących jest tu więc zupełnie podobny jak na malinie właściwej.

Jeśli zaś chodzi o różnice rejonowe, to w rejonach południowych (IV—V) częściej niż w północnych (I—III) obserwowano na tych rośli-

strona 51

Tabela 4 Gatunki trzmieli obserwowane na różnych gatunkach jeżyn i malin (Rubus L.) Species of bumblebees observed on different species of raspberries

Rejon / Region Teren obserwacji / Locality T O Y R J Py A M V S E D L I U H Ma Źródła / Sources of data
I pow. Puławy, Polska 1) — — 1 1 — — — — — — — ? — — — — — dane własne 13)
I pow. Wieluń 7), Polska — — — — — — ? — — — — — — — — — — dane własne 14)
II Olsztyńskie, Polska — — — 1 — — — — — — — — — — — — — Alfken (1909a)
II ZSRR — — 1 — — — — — — — — — — — — — — Wowejkow (1954)
II Kraje borealne 2) — — — — — — — — — — — — — — — — — Pittioni (1942)
III pow. Kępno 8), Polska 2 — — 2 — — 1 — — — — — — — — — — dane własne 15)
III Gdańskie „ — — — 1 — — — — — — — — — — — — — Alfken (1912b)
III Wielkopolska 9) „ 3) 1 — — — — — 1 — — — — — — — — — — Torka (1912)
III Pomorze Zach. 10), Polska — — 1 — — — — — — — — — — — — — — Blüthgen (1919)
III Bremen, Niemcy 1 2 — 1 — — 1 — — 1 1 — — 1 — — — Alfken (1913)
III „ „ 1) 1 1 — 1 — — 1 — — 1 — — — 1 — — — „ „
III „ „ 3) 1 — — — — — — 1 — — — — — — — — — „ „
III „ „ 4) 1 — — — 1 — — 1 — — — — — — — — — „ „
III Anglia 2 — — 2 — — 2 — — — — — — — — 1 — Brian (1957)
IV Tatry 11), Polska 1 — — 2 — 1 — — — — — — — — — — — Dylewska (1958
IV Pieniny 11), Polska 1 — — 2 — — 1 — — — — — — — — — 1 „ (1962)
IV Babia Góra 11) „ 1 1 1 — 1 1 — — — — — — — — — 1 1 „ (1966)
IV Beskid Średni 11) „ 1 — 1 — — — 1 — — — — — — — 1 — — Żak 18)
IV Wrocław, Polska 1) 1 — — — — — — — — — — — — — — — — dane własne 16)
IV Wrocławskie „ 3) 1 — — — — — — — — — — — — — — — — dane własne 17)
IV Śląsk (CSRS i Polska) — — — 1 — — — — — — — 1 — — — — — Dittrich 1903)
IV Turyngia, Niemcy — — — 2 2 — — — — — — — — — — — — Schmiedeknecht (1930)
IV głównie płd. Niemcy — — 1 1 — — — — — — — — — — — — — Friese (1926)
IV „ „ „ 1) 1 — — 1 1 — 1 — — 1 — — — — — 1 — Müller (1873)
IV Styria, Austria 5) — — — 1 — — — — — — — — — — — — — Fritsch (1906)
IV „ „ 6) — — — 1 — — — — 1 — — — — — — — — Fritsch (1906)
V połudn. 12) Polska 1) — — — 2 — — — — — — — — — — — — — Śnieżek (1894)
V głównie Rumunia 1 — 1 1 — — 1 — — — — — 1 — — — — Knechtel (1955)

Odnośniki — Notes:

  1. Rubus fruticosus L. — jeżyna (nazwa zbiorowa)
  2. trzmiel lapoński (Lp) na moroszce — R. chamaemorus L.
  3. R. caesius L. — jeżyna popielica
  4. R. spectabilis Pursh.
  5. R. styriacus Hal.
  6. R. bifrons Vest. — jeżyna dwubarwna
  7. Łódzkie
  8. Poznańskie
strona 52
  1. Poznańskie i Bydgoskie
  2. Szczecińskie i Koszalińskie
  3. Krakowskie 12 głównie Rzeszowskie
  4. A. Ruszkowski i M. Zadura 1961—64
  5. Z. Ruszkowska 1963
  6. J. Ruszkowski 1960
  7. A. Ruszkowski 1962 i M. Biliński 1964
  8. M. Biliński 1964 (zwracano tu uwagę tylko na trzmiela ziemnego i gajowego — T)
  9. B. Żak 1964—65 — maszynopis pracy magisterskiej w aktach Zakładu Zoologii Systematycznej PAN w Krakowie Inne oznaczenia jak w tab. 1 Symbols as in table 1

nach trzmiela parkowego (Y). Nie zaznaczyła się natomiast różnica odnośnie trzmiela ziemnego (T), wyraźna przy malinie właściwej. Tylko w rejonie IV obserwowano trzmiela wysokogórskiego (Py) i sześciozębnego (Ma), gdyż są to gatunki górskie. W tym tylko rejonie był też częstszy trzmiel tajgowy (J). Trzmiele: różnobarwny (O), żółty (M) i ozdobny (I) obserwowane były natomiast wyłącznie w rejonie III.

Na róży (Rosa polyantha S. et Z., R. canina L. i Rosa L. sp.) w rejonie I (tab. 5 i 11) zdecydowanie dominował trzmiel parkowy (Y) przy nieznacznej domieszce trzmiela ziemnego (T). Nieliczne obserwacje z innych rejonów dotyczą głównie trzmiela ziemnego i gajowego (T). Oprócz tych dwu gatunków obserwowano na róży nieco częściej jedynie trzmiela rudego (A).

Na różnych (co najmniej 8) gatunkach pięciornika (Potentilla L.) obserwowano trzmiela ziemnego (T), parkowego (Y), rudonogiego (D), kamiennika (L), rudego (A), szarego (E) i leśnego (R). Ze względu na fragmentaryczność tych danych trudno jednak ustalić, które z wymienionych gatunków dominowały (być może T i Y). Prawdopodobnie pięciornik należy do roślin oblatywanych przez liczne gatunki trzmieli, ale tylko sporadycznie.

Jeszcze rzadziej odwiedzane były przez trzmiele poziomki (Fragaria vesca L.) i truskawki (F. grandiflora hort.). Zanotowano na nich tylko trzmiela ziemnego (T) i kamiennika (L), a więc gatunki związane głównie z terenami otwartymi, pozbawionymi zarośli.

Również zresztą i róża oblatywana była przez trzmiele słabo, choć niewątpliwie liczniej niż pięciornik czy poziomki.

Kuklik zwisły (Geum rivale L.) należy do roślin chętnie oblatywanych przez trzmiele, szczególnie zaś w rejonach północnych (II—III), a najobficiej w południowej Finlandii (11 gatunków trzmieli, w czym 7 licznie). Ogólnie biorąc dominowały na kukliku: trzmiel kamiennik (L), rudy (A), leśny (R), ziemny (T) i ogrodowy (H), a częściej niż inne obserwowane były także trzmiel rudonogi (D), parkowy (Y) i ozdobny (I). Wysoki procent trzmiela ogrodowego (H) i kamiennika (L) na kukliku różni go od wszystkich innych omawianych roślin różowatych (tab. 6 i 11).

strona 53

Tabela 5 Gatunki trzmieli obserwowane na róży, poziomkach i pięciorniku Species of bumblebees observed on Rosa L., Fragaria L. and Potentilla L.

Rejon / Region Teren obserwacji / Locality T Y R J L D A E H Źródła / Sources of data
Rosa L. — róża
I Puławy, Polska 1) 1 2 — — 1 1 — — dane własne 16)
I „ „ 2) 1 2 — — 1 ? 1 — 1 „ „ 14)
I Lublin „ 2) — 1 — — — — — — — „ „ 18)
I Warszawa „ 2) 1 1 — — — — — — ? „ „ 15)
I „ „ 1) — 1 — — — — — — — „ „ 17)
I „ „ 3) — 2 — — — — — — — „ „ 17)
II południowa Finlandia 3) 1 — — 1 — — — — — Hulkkonen (1928)
III Anglia, W. Brytania 3) 2 — 1 — — — 1 — — Brian (1957)
IV Babia Góra, Polska 4) 1 — — — — — — — — Dylewska (1966)
Fragaria vesca L. — poziomka
I Puławy, Polska — — — — 1 — — — — dane własne 21)
I Puławy, Polska 5) 1 — — — — — — — — dane własne 19)
II południowa Finlandia 1 — — — — — — — — Hulkkonen (1928)
Potentilla L. — pięciornik 22)
I Warszawa, Polska 6) — 1 — — — — — — — dane własne 17)
I Warszawa, Polska 7) — — — — — — 1 — — dane własne 20)
II Olsztyńskie, Polska 8) — — — — 1 — 1 1 — Alfken (1912a)
II okolice Moskwy, ZSRR 9) — 1 — — — — — — — Panfiłow (1956)
II południowa Finlandia 10) 1 1 — — — — — — — Hulkkonen (1928)
III okolice Bremen, Niemcy 11) 1 — — — — 1 — — — Alfken (1913)
III Anglia, W. Brytania 12) 1 — 1 — — — — — — Brian (1957)
IV Babia Góra, Polska 12) — — — 1 — — — — — Dylewska (1966)
IV Wrocław, Polska 13) — — — — 1 ? — — — dane własne 19)
V głównie Rumunia 9) — — — — — 1 — — — Knechtel (1955)

Odnośniki — Notes:

  1. R. canina L. — szypszyna
  2. R. polyantha S. et Z. — róża bukietowa
  3. Rosa L. sp. — róża
  4. R. pendulina L. — róża alpejska
  5. F. grandiflora hort. — truskawki
  6. P. rupestris L. — pięciornik skalny
  7. P. hippiana Lehm. —
  8. P. verna L. — p. wiosenny
  9. Potentilla L. sp. — pięciornik
  10. T na P. anserina L. (pięciorniku gęsim) Y na P. thuringiaca Bernh. ssp. goldbachi (Rupr.) Adl.
  11. P. reptans L. — p. rozłogowy
  12. P. erecta (L.) Hampe — p. kurze ziele
  13. L. na Potentilla L. sp. oraz obserwacja wątpliwa (L lub D) na P. fruticosa L.
  14. A. Ruszkowski i M. Zadura 1961—66
  15. A. Ruszkowski i M. Zadura 1963—64, oprócz podanych gatunków trzmieli wątpliwa obserwacja trzmiela różnobarwnego (O)
  16. A. Ruszkowski, M. Zadura i J. Ruszkowska 1961—67
  17. M. Zadura 1963
strona 54
  1. A. Ruszkowski 1966
  2. „ 1962
  3. „ 1964
  4. „ 1963, w insektarium
  5. Pittioni (1942) podaje jeszcze z terenów alpejskich (rejon IV) trzmiela lapońskiego (Lp) na Potentilla haynaldiana (synonimiki tego gatunku pięciornika nie udało się ustalić). Inne oznaczenia jak w tab. 1 Symbols as in table 1

Tabela 6 Gatunki trzmieli obserwowane na kukliku, wiązówce i siedmiopaleczniku Species of bumblebees observed on Geum L., Filipendula Mill. and Comarum L.

Rejon / Region Teren obserwacji / Locality T Y R J A M S E D L O C P H I F Źródła / Sources of data
Geum rivale L. — kuklik zwisły
I Puławy, Polska — 1 1 — 1 — — — — 1 — — — 1 — — dane własne 4)
I Puławy, Polska 1) — — 1 — — — — — — 1 — — — — — — dane własne 5)
II Olsztyńskie, Polska 1 — — — — — — — — — — — — — 1 — Alfken (1912a)
II okolice Moskwy, ZSRR — — — — 1 — — — — — — — — — — — Panfiłow (1956)
II ZSRR 2) — — 1 — — — — — — — — — — — — — Wowejkow (1954)
II południowa Finlandia 2 1 2 1 2 — — 2 1 2 1 — — 2 2 — Hulkkonen (1928)
III Wielkopolska, Polska 1 — — — 1 — — — — 1 — — 1 — — — Torka (1912)
III Gdańskie, Polska — — 2 — 1 1 — — 2 2 — — — — — — Alfken (1909b)
III Pomorze Zach., Polska — — — — — — — — 1 — — — — — — — Blüthgen (1919)
IV głównie płd. Niemcy 3) 1 1 1 1 1 1 2 — — 1 — 1 — 2 — 1 Müller (1873)
V głównie Rumunia 1 — — — — — — — — — — — — — — — Knechtel (1955)
Filipendula ulmaria (L.) Max. — wiązówka błotna
II okolice Moskwy, ZSRR — 1 — — — — — — — — — — — — — — Panfiłow (1956)
II południowa Finlandia 1 1 1 — — — — — 1 — — — — — — — Hulkkonen (1928)
III Bremen, Niemcy 1 — — — — — — — — — — — — 1 — — Alfken (1913)
III Anglia, W. Brytania 2 — 1 — — — — — — — — — — — — — Brian (1957)
Comarum palustre L. — siedmiopalecznik błotny
II południowa Finlandia 1 1 1 — — — — — — — — — — — — — Hulkkonen (1928)
II Laponia 6) — — — 1 — — — — — — — — — — — — Friese (1908)

Odnośniki — Notes:

  1. Geum aleppicum Jacq. — kuklik sztywny
  2. Geum L. sp.
  3. F — w rejonie V? — gdyż B. fragrans Pall. w rejonie IV nie występuje
  4. A. Ruszkowski i M. Zadura 1963—67 oraz B. Żak 1967
  5. A. Ruszkowski 1962 i 1967
  6. Friese (1908) zanotował na Comarum palustre L. także i trzmiela polarnego (Ba), a Pittioni (1942) podaje z tej rośliny w krajach borealnych trzmiela polarnego (Ba), lapońskiego (Lp) i alpejskiego (Al). W krajach tych obserwowano też trzmiele na innych roślinach z podrodziny Rosoideae, a mianowicie trzmiela polarnego (Pittioni 1942) na sybaldii rozesłanej (Sibbaldia procumbens L.) oraz trzmiela lapońskiego (Pittioni 1942, Panfiłow i inni 1960) na dębiku (Dryas octopetala L. i D. punctata Juz.). Inne oznaczenia jak w tab. 1 Symbols as in table 1
strona 55

Tabela 7 Gatunki trzmieli obserwowane na roślinach tawułowych (Rosaceae, Spiraeoideae) Spiecies of bumblebees observed on spirea and other Spiraeoideae

Gatunek rośliny / Plant species Rejon i tereny obserwacji / Region and locality: rejon Rejon i tereny obserwacji / Region and locality: teren T Y R J A M D L H Źródła / Sources of data
Spiraea japonica L. F. I Puławy, Polska 2 2 1 — 1 — ? — 1 dane własne 3)
Spiraea japonica L. F. I Warszawa „ 1 — — — — — — — — „ „ 7)
S. bumalda Burv. I Puławy „ 1 2 — — 1 — — — 1 „ „ 3)
S. bumalda Burv. I Warszawa „ — 1 — — — — — — — „ „ 8)
S. menziesii Hook. I Puławy „ — 1 — — — — — — — „ „ 9)
S. salicifolia L. II połdn. Finlandia 1 1 — — — — — — — Hulkkonen (1928)
S. salicifolia L. 1) IV głów. płd. Niemcy ? — — ? — ? — — — Müller (1873)
S. ulmifolia L. 1) IV „ „ „ ? — — ? — ? — — — Müller (1873)
S. chamaedrifolia L. I Puławy, Polska 1 2 1 — 1 — ? — — dane własne 4)
S. media Schm. 2) I „ „ 1 2 — — 1 — — 1 1 „ „ 6)
S. arguta Zabel x S. hypericifolia L. I „ „ — — — — 1 — — — — „ „ 10)
Spiraea L. sp. IV Śląsk, Polska i CSRS — 1 — — — — — — — Dittrich (1903)
Sorbaria sorbifolia (L.) A. Br. IV Wrocław, Polska 1 — — — — — — — — dane własne 10)
Sorbaria sorbifolia (L.) A. Br. 1) IV głów. płd. Niemcy ? — — ? — ? — — — Müller (1873)
Sorbaria sorbifolia (L.) A. Br. II połdn. Finlandia 1 1 1 — — — — — — Hulkkonen (1928)
Aruncus silvester Kost. I Puławy, Polska 2 2 — — — — — — — dane własne 4)
Physocarpus opulifolius Max. I „ „ 1 1 — — — — — 1 — „ „ 5)
Holodiscus discolor (Pursh) Max. I Warszawa, Polska 1 — — — — — — — — „ „ 8)

Odnośniki — Notes:

  1. Müller (1873) podaje łącznie trzmiele obserwowane na S. salicifolia L., S. ulmifolia L. i S. sorbifolia (L.) A. Br., nie wiadomo więc, które gatunki trzmieli występowały na poszczególnych gatunkach roślin.
  2. oraz mieszaniec S. media Schm. x S. chamaedrifolia L.
  3. A. Ruszkowski i M. Zadura 1961—66
  4. „ „ 1961—65
  5. „ „ 1965
  6. „ „ 1962—65 i J. Ruszkowska — 1963
  7. M. Zadura 1963
  8. A. Ruszkowski 1964
  9. „ 1962 i 1965
  10. „ 1962 Inne oznaczenia jak w tab. 1 Symbols as in table 1
strona 56

W Puławach, gdzie roślina ta występowała raczej rzadko, dominował na kukliku zwisłym trzmiel rudy (A), przy subdominacji trzmiela ogrodowego (H) oraz przy pewnym udziale trzmiela parkowego (Y), leśnego (R) i kamiennika (L). Trudno jednak mówić o jakichś różnicach rejonowych, gdyż w każdym rejonie (I—IV) jeden tylko z autorów podawał obszerniejsze dane o oblocie kuklika. Jako roślina wczesnowiosenna może kuklik stanowić wartościowe ogniwo w taśmie pokarmowej wielu gatunków trzmieli i sąsiedztwo jego z nasiennikami motylkowych pastewnych byłoby jak najbardziej wskazane.

Na wiązówce błotnej — Filipendula ulmaria (L.) Max. obserwowanej wyłącznie w rejonach północnych (II i III), spotykano trzmiela ziemnego lub gajowego (T), oraz trzmiele z podrodzaju Pratobombus Vogt. (Y i R). Na siedmiopaleczniku błotnym — Comarum palustre L. (wyłącznie w rejonie II) zanotowano podobną grupę trzmieli przy dominacji podrodzaju Pratobombus Vogt (Y, R, J, Lp). Skład gatunkowy trzmieli na wiązówce i siedmiopaleczniku (tab. 6) przypomina więc skład gatunków oblatujących różę.

Na roślinach tawułowych (Spiraeoideae) dominowały (tab. 7) trzmiel parkowy (Y), ziemny i gajowy (T), zarówno w rejonie I, z którego pochodziła większość obserwacji, jak też w rejonach II i IV. Z innych gatunków częściej obserwowane były na tych roślinach trzmiel rudy (A), leśny (R) i ogrodowy (H). Na tawule (Spiraea L.) w Puławach (tab. 11) dominował trzmiel parkowy (56—100%), przy znacznym zwykle udziale trzmiela rudego (do 24%), lub ziemnego (do 30%), a na parzydle leśnym (Aruncus silvester Kost.) liczebność trzmiela ziemnego dorównywała w zasadzie liczebności trzmiela parkowego (Y = 50 do 67%, T = 33 do 50%). Z obu tych roślin, podobnie jak i z róży, trzmiele zbierały wyłącznie pyłek.

Nie zaznaczyły się przy tym (w Puławach) większe różnice pomiędzy składem trzmieli na poszczególnych gatunkach tawuły (Spiraea L.), pomimo, że tawuła średnia (S. media Schm.) i ożankolistna (S. chamaedrifolia L.), kwitły wcześniej niż tawuła drobna (S. bumalda Burv.) i japońska (S. japonica L. F.).

TRZMIELE NA ROŚLINACH JABŁKOWYCH (POMOIDEAE) I ŚLIWOWYCH (PRUNOIDEAE)

Do roślin śliwowych (Prunoideae) i jabłkowych (Pomoideae) należą wszystkie polskie drzewa owocowe, z wyjątkiem orzecha (Juglans L.).

Na roślinach śliwowych (tab. 8) dominował we wszystkich rejonach trzmiel ziemny i gajowy (T). Podobnie na roślinach jabłkowych (tab. 9). Jedynie w Puławach trzmiel parkowy (Y) na czereśni (tab. 12) dorównywał niekiedy liczebnością tamtym dwu gatunkom trzmieli, a na irdze — Cotoneaster Med. (tab. 9 i 12) stawał się nawet gatunkiem dominującym.

strona 57

Tabela 8 Gatunki trzmieli obserwowane na roślinach śliwowych (Prunoideae) Species of bumblebees observed on Prunoideae plants

Rejon / Region Teren obserwacji / Locality T R Y J L D A H F Źródła / Sources of data
Cerasus avium (L.) Moench — czereśnia
I Puławy, Lubelskie, Polska 2 1 2 — — 1 1 1 — dane własne 16)
I Puławy-Kępa 1) Polska 2 — 1 — 1 1 — — — „ „ 14)
IV Wrocław, Polska 1 — — — 1 — — — — „ „ 18)
IV głównie Niemcy połdn. ? — — — ? — — ? — Müller (1873) 22)
V Ukraina, ZSRR 1 — — — — — 1 — — Niewkrita (1957)
Cerasus vulgaris Mill. — wiśnia pospolita
I Puławy, Lubelskie, Polska 2 — 1 — — — — — — dane własne 17)
I Góra Puławska, pow. Puławy 2 — — — — — — — — dane własne 13)
II południowa Finlandia 2 — — 1 1 — — — — Hulkkonen (1928)
III okolice Bremen, Niemcy 1 — — — 1 1 1 — — Alfken (1913)
IV Wrocław, Polska 1 — — — — — — — — dane własne 18)
IV głównie Niemcy połdn. ? — — — ? — — ? — Müller (1873) 22)
V Ukraina, ZSRR — — — — — — — — 1 Bramson (1879)
V Ukraina, ZSRR 2) 1 — — — — — 1 — — Niewkrita (1957)
Inne gatunki śliwowych — other Prunoideae
I Puławy, Lubelskie, Polska 3) 1 — — — — — — — — dane własne 21)
I Puławy, Lubelskie, Polska 4) 2 — 1 — — — — — — „ „ 14)
I Góra Puławska, pow. Puławy 4) 1 — — — — — — — — „ „ 13)
I Puławy 5) 1 — — — — — — — — „ „ 20)
I Puławy 7) 2 1 1 — — 1 1 1 — „ „ 15)
II południowa Finlandia 11) 1 — — — 1 — — — — Hulkkonen (1928)
II południowa Finlandia 12) 1 — 1 — — — 1 — — Hulkkonen (1928)
II okolice Moskwy, ZSRR 12) 1 — — — — — — — — Panfiłow (1956)
III Leszno, Pozn., Polska 9) 1 — — — 1 — — — — dane własne 18)
III okolice Bremen, Niemcy 10) — 1 — — — — 1 — — Alfken (1913)
IV Wrocławskie, Polska 9) 1 — — — — — — — — dane własne 18)
IV Wrocławskie, Polska 9) 1 — — — — — — — — dane własne 19)
IV głównie połudn. Niemcy 6) ? — — — ? — — ? — Müller (1873) 22)
V głównie Rumunia 3) — 1 — — — — — — — Knechtel (1955)

Odnośniki — Notes:

  1. k. Puław w dolinie Wisły
  2. T — na Cerasus Mill. sp.
  3. Prunus L. sp. — śliwa (a w starszej literaturze także i inne Prunoideae)
  4. P. insititia Juslen — lubaszka
  5. P italica Borkh. — renkloda
  6. P. domestica L. — węgierka
strona 58
  1. P. cerasifera Ehrh. v. divaricata Ldb. — ałycza; H — także na P. cerasifera Ehrh.v. atripurpurea Jaeg. 8 P. nipponica Matsum.
  2. Persica vulgaris Mill. — brzoskwinia
  3. Amygdalus triloba Ricker — migdał trójklapowy
  4. Cerasus pennsylvanica Lois. — wiśnia pensylwańska
  5. Padus avium Mill. — czeremcha zwyczajna
  6. A. Ruszkowski 1962
  7. A. Ruszkowski i M. Zadura 1962
  8. „ „ 1962—1964
  9. „ „ 1962—1966
  10. „ „ 1962—1967
  11. M. Biliński 1966
  12. „ 1964 (brano tu pod uwagę tylko T)
  13. M. Zadura 1964
  14. B. Żak 1967
  15. Müller (1873) podał trzmiele łącznie z Cerasus avium (L.) Moench, C. vulgaris Mill. i Prunus domestica L. Inne oznaczenia jak w tab. 1 Symbols as in table 1

Z innych gatunków stosunkowo często obserwowane były na roślinach śliwowych i jabłkowych trzmiel rudy (A), parkowy (Y), kamiennik (L) i leśny (R), a rzadziej nieco trzmiel ogrodowy (H) i rudonogi (D).

Udział trzmiela rudego (A) i kamiennika (L) zaznaczył się szczególnie wyraźnie w oblocie czereśni — Cerasus avium (L.) Moench, wiśni pospolitej — C. vulgaris Mill. i jabłoni — Malus domestica Borb. Te trzy gatunki drzew (a zwłaszcza czereśnia) były chętnie odwiedzane przez trzmiele. Z innych roślin śliwowych chętniej oblatywane były jedynie ałycza — Prunus cerasifera Ehrh. v. divaricata Ldb. i lubaszka — P. insititia Juslen, a z jabłkowych — irga ostrolistna — Cotoneaster acutifolia Turcz. i irga pomarszczona — C. bullata Bois. W niektórych jednak latach nawet czereśnia i jabłoń zupełnie nie były odwiedzane przez trzmiele. Miało to miejsce przede wszystkim wtedy, gdy albo mróz uszkodził pąki kwiatowe (zwłaszcza czereśni), albo też oziębienie zbiegło się z okresem kwitnienia.

PORÓWNANIE OBLOTU PRZEZ TRZMIELE RÓŻNYCH ROŚLIN RÓŻOWATYCH I SKALNICOWATYCH

Porównanie składu gatunkowego trzmieli odwiedzających różne rośliny skalnicowate (agrest, porzeczkę czarną, czerwoną i złotą oraz jaśminowiec i żylistek) w Puławach i Wrocławiu daje podstawę do wyróżnienia (tab. 10) czterech zasadniczych grup:

1 — z dominacją trzmiela parkowego (Y = 38 do 81%) i zwykle ze znaczną domieszką trzmiela ziemnego (T), rudego (A) lub leśnego (R);

2 — z dominacją trzmiela ziemnego i gajowego (T = 40 do 43%) przy znacznym udziale trzmiela parkowego (Y), rudego (A) i kamiennika (L);

strona 59

Tabela 9 Gatunki trzmieli obserwowane na roślinach jabłkowych (Pomoideae) Species of bumblebees observed on Pomoideae plants

Rejon / Region Teren obserwacji / Locality T Y R J L D A H O Źródła / Sources of data
Malus Mill. — jabłoń
I Puławy, Lubelskie, Polska 2) 1 1 1 — — 1 1 — — dane własne 22)
I Puławy-Górna Niwa 1) 2) 2 — — — 2 — — — — „ „ 14)
I Góra Puławska, pow. Puławy 3) 1 — — — — — — — — „ „ 15)
I Puławy 4) — 1 — — — — — — — „ „ 16)
I pow. Krasnystaw, Lubelskie 2) 1 — — — — — — — — „ „ 24)
II południowa Finlandia 5) 2 1 1 1 1 — 1 1 1 Hulkkonen (1928)
III okolice Bremen, Niemcy 5) 1 — — — — — 1 1 — Alfken (1913)
III Leszno, Poznańskie, Polska 2) 1 — — — 1 — — — — dane własne 13)
IV Wrocław, Polska 2) 1 — — — 1 — — — — dane własne 13)
IV głównie połudn. Niemcy 5) 1 — — — 1 — 1 2 — Müller (1873)
IV Styria, Austria 5) — — 1 — — — 1 — — Fritsch (1906)
Pirus communis L. — grusza pospolita
I Puławy, Lubelskie, Polska 1 — — — — — 1 — — dane własne 17)
I Góra Puławska, pow. Puławy 1 — — — — — — — — dane własne 15)
III Bydgoskie i Poznańskie, Polska — — — — 1 — — — — Torka (1912)
III okolice Bremen, Niemcy 1 — — — — — 1 — — Alfken (1913)
IV głównie połudn. Niemcy 1 — — — — — — — — Müller (1873)
V głównie Rumunia 6) 1 — — — — — — — — Knechtel (1955)
Cydonia japonica Pers. — pigwa japońska
I Puławy, Lubelskie, Polska 1 1 — — — — 1 — — dane własne 20)
III okolice Bremen, Niemcy 1 — — — — 1 1 — — Alfken (1913)
Crataegus L. — głóg
I Puławy, Polska 7) 1 — — — — — — — — dane własne 23)
V głównie Rumunia 1 — — — — — — — — Knechtel (1955)
Sorbus aucuparia (Hill.) Bernh. — jarzębina
I Puławy, Polska — 1 — — — — 1 1 — dane własne 23)
II południowa Finlandia 12) 1 1 1 — — 1 — 1 — Hulkkonen (1928)
III okolice Bremen, Niemcy 1 — — — — — 1 — — Alfken (1913)
Cotoneaster Med. — irga
I Puławy, Polska 8) 1 2 1 — — — 1 — — dane własne 21)
I Puławy, Polska 9) — 2 1 — — — 1 — — „ „ 19)
I Warszawa, Polska 10) — 1 — — — — — — — „ „ 18)
IV Wrocławskie, Polska 11) 1 — — — — — — — — „ „ 13)
III Anglia, W. Brytania 1 — 1 — — — — — — Brian (1957)

Odnośniki do tabeli 9 — na str. 60

strona 60

Odnośniki — Notes:

  1. około 3 km od śródmieścia Puław
  2. Malus domestica Borb. — jabłoń domowa
  3. M. silvestris (L.) Mill. — jabłoń dzika
  4. M. pumila Mill. v. paradisiaca Schneid. — jabłoń rajska
  5. Pirus malus L. (Malus Mill. sp.) — jabłoń
  6. Pirus L. sp. — grusza (a w starszej literaturze także i jabłoń)
  7. Crataegus intricata Lange — głóg szkarłatny
  8. Cotoneaster acutifolia Turcz. — irga ostrolistna
  9. C. bullata Bois. — irga pomarszczona
  10. C. zabeli Schneid.
  11. C. horizontalis Decne — irga pozioma
  12. R i Y zbierały na tej roślinie tylko wydzieliny mszyc R and Y gathered only plant-louses excreta
  13. M. Biliński (1966)
  14. B. Żak i M. Biliński 1967
  15. A. Ruszkowski 1962
  16. „ 1963
  17. „ 1962—1963
  18. „ 1964
  19. A. Ruszkowski i M. Zadura 1962
  20. „ „ 1962—1963
  21. „ „ 1962—1964
  22. „ „ 1962—1967
  23. M. Zadura 1964
  24. B. Opoka 1964 Inne oznaczenia jak w tab. 1 Symbols as in table 1

3 — z dominacją trzmiela ogrodowego (H = 31 do 43%), i trzmiela rudego (A = 30 do 41%);

4 — z dominacją trzmiela rudego (A = 56 do 75%) i znaczną domieszką trzmiela leśnego (R);

5 — z dominacją trzmiela kamiennika (L = 58 do 86%).

Do grupy 1 zaliczyć należy wszystkie obserwacje z agrestu (z Puław i pobliskiego Kazimierza Dolnego), porzeczek czerwonych i żylistka oraz część obserwacji z porzeczki czarnej i jaśminowca; do grupy 2 — z porzeczki czarnej i złotej we Wrocławiu; do grupy 3 — z porzeczki złotej w Puławach, do 4 — z porzeczki czarnej w tejże miejscowości, a do 5 — większość obserwacji z jaśminowca. Obserwacje z porzeczki złotej w Puławach w 1967 r. stanowią przejście między grupą 2 a 3, wykazując dominację trzmiela rudego (A), przy subdominacji trzmiela ziemnego (T) oraz znacznej domieszce kamiennika (L) i ogrodowego (H).

Występuje wyraźna różnica pomiędzy składem gatunkowym trzmieli, odwiedzających w Puławach złotą porzeczkę (dominacja H lub A) i agrest (dominacja Y). Skład trzmieli obserwowany na jaśminowcu, żylistku i porzeczkach czerwonych podobny jest raczej do obserwowanego na agreście a na porzeczkach czarnych — do obserwowanego na porzeczce złotej.

Na porzeczce czarnej i złotej we Wrocławiu (rejon IV) dominował trzmiel ziemny (T) i parkowy (Y), a w Puławach (rejon I) trzmiel rudy (A) i ogrodowy (H). Zbyt mała liczba danych nie pozwala jednak na

strona 61

rozstrzygnięcie, czy chodzi tu o różnice między rejonem I i IV, czy tylko o różnice między środowiskami botanicznymi miejsc obserwacji.

Porównanie oblotu przez trzmiele różnych roślin różowych (Rosoideae) i tawułowych (Spiraeoideae) przeprowadzono głównie na materiałach obserwacyjnych z Puław (tab. 11).

Większość składów procentowych tworzy w diagramie zwartą grupę, o wyraźnej dominacji trzmiela parkowego (Y = 50 do 100%). Jedynie fragmentaryczne obserwacje na Rubus L. sp. z powiatu Kępno (rejon III) wykazują dominację trzmiela ziemnego (T), a obserwacje na malinie właściwej (R. idaeus L.) w Obornikach Śląskich (rejon IV) i na kukliku zwisłym (Geum rivale L.) w Puławach — dominację trzmiela rudego (A). Powyższe trzy składy gatunkowe, a także nawiązujący do nich skład trzmieli oblatujących jeżyny w okolicach Puław, różnią się od pozostałych wyższym także procentem trzmiela leśnego (R = 12 do 30%) i zwykle trzmiela kamiennika (L = do 17%).

Pozostałe składy rozpadają się na trzy grupy:

1 — najliczniejsza, o najsilniej zaznaczonej dominacji trzmiela parkowego (Y = 84 do 100%);

2 — o dominacji trzmiela parkowego (Y = 50 do 78%), przy subdominacji trzmiela rudego (A = 13 do 40%);

3 — o dominacji trzmiela parkowego (Y = 50 do 82%), przy subdominacji trzmiela ziemnego lub gajowego (T = 11 do 50%).

Obserwacje z róży (Rosa L.) weszły głównie do grupy 1, z maliny właściwej (Rubus idaeus L.) wyłącznie do grupy 1 i 2, a z parzydła leśnego (Aruncus silvester Kost.) wyłącznie do grupy 3. Natomiast obserwacje z tawuły (Spiraea L.) znalazły się we wszystkich trzech grupach, niezależnie od gatunku rośliny. Można więc stwierdzić, że róża oblatywana jest w Puławach prawie wyłącznie przez trzmiela parkowego (Y). Podobnie maliny, ale przy częstej subdominacji trzmiela rudego (A). Natomiast subdominacja trzmiela ziemnego (T) występowała niemal wyłącznie na parzydle i tawułach.

Szczególnie silna dominacja trzmiela parkowego (grupa 1) wystąpiła w latach 1962, 1965 i 1967, a subdominacja trzmiela rudego (grupa 2) — przede wszystkim w roku 1964 i 1966. Wydaje się, że charakter składu procentowego trzmieli oblatujących rośliny różowe i tawułowe, z wyjątkiem może subdominacji trzmiela ziemnego, zależał w Puławach w większej mierze od meteorologicznych warunków roku niż od gatunku oblatywanej rośliny.

Przeprowadzone na koniec porównanie składu gatunkowego trzmieli odwiedzających kwiaty ważniejszych drzew i krzewów owocowych, do których dołączono z roślin jabłkowych także irgę — Cotoneaster Med., pozwala wyróżnić w Puławach trzy typy tego składu (tab. 12):

1 — o dominacji trzmiela parkowego (Y = 56 do 94%) i częstej subdominacji trzmiela rudego (A) lub leśnego (R);

strona 62

2 — o dominacji trzmiela ziemnego (T = 53 do 100%) i subdominacji trzmiela parkowego (Y) lub kamiennika (L);

3 — przejściowy, o mniej wyraźnej dominacji trzmiela parkowego, ziemnego, lub rudego (Y = 0 do 50%, T = 5 do 50%, A = 9 do 75%).

Typ 1 reprezentują obserwacje na agreście, malinach i irdze w parku pałacowym i w bezpośrednim jego sąsiedztwie; typ 2 — obserwacje na drzewach owocowych w dzielnicach Puław położonych wśród pól względnie na skraju lasu sosnowego; typ 3 — obserwacje na jabłoni, czereśni i porzeczce czarnej w okolicy parku.

Z jednej więc strony trzmiel ziemny (T) chętniej odwiedzał drzewa owocowe niż krzewy, a trzmiel parkowy (Y) chętniej krzewy owocowe; z drugiej strony — trzmiel parkowy (Y) i rudy (A) występowały znacznie liczniej w okolicy parku niż bliżej pól.

Brak co prawda dostatecznej liczby obserwacji na krzewach owocowych rosnących z dala od parku. Obserwacje na agreście w Kazimierzu Dolnym i na porzeczce złotej w Górnej Niwie, a także na złotej i czarnej we Wrocławiu (tab. 10) — wskazują jednak na znacznie większy udział procentowy trzmiela ziemnego (T) na tych terenach niż w parku — analogicznie jak na drzewach owocowych.

PROBLEM ODCIĄGANIA TRZMIELI OD UPRAW NASIENNYCH LUCERNY I KONICZYNY CZERWONEJ

Czy rośliny różowate i skalnicowate mogą odciągać trzmiele od oblotu pierwszego pokosu lucerny i koniczyny czerwonej? Pytanie to może dotyczyć jedynie roślin kwitnących równocześnie z lucerną i koniczyną, a więc przede wszystkim malin (Rubus idaeus L.), róż (Rosa L.) i niektórych (kwitnących w czerwcu) gatunków tawuły. Nie wchodzi tu w grę parzydło, gdyż roślina ta oblatywana jest przez trzmiele bardzo krótko (zaledwie kilka dni).

Kwiaty malin, róż i tawuły przyciągają głównie trzmiela parkowego (Y), ziemnego i gajowego (T), rudego (A) oraz leśnego (R).

Obserwacje nad oblotem lucerny (Ruszkowski — 1968) i koniczyny czerwonej (Ruszkowski i Biliński — 1968) wykazują, że trzmiel leśny (R) nie odgrywa żadnej roli w oblocie tych roślin, a trzmiel parkowy (Y) odgrywać może pewną rolę na lucernie, ale raczej jedynie lokalnie.

Trzmiele ziemny i gajowy (T) w środowiskach o bogatej florze niechętnie oblatują tak maliny jak i motylkowe pastewne. Natomiast tam, gdzie flora jest uboga (np. na wielu terenach typowo rolniczych), można się spodziewać, że maliny będą odciągały te trzmiele od lucerny (zjawisko niekorzystne) i od koniczyny czerwonej (zjawisko pożądane, ze

strona 63

względu na szkodliwość przegryzania przez te trzmiele rurek kwiatowych).

Najbardziej niekorzystne byłoby odciągnięcie od lucerny i koniczyny trzmiela rudego (A), który wydaje się najwartościowszym z trzmieli zapylających obie te rośliny. Z obserwacji w Puławach wynika, że maliny czy tawuła mogą go odciągać w pewnym stopniu od lucerny (i to jedynie od pierwszego pokosu), natomiast koniczyna czerwona jest rośliną tak bardzo dla niego atrakcyjną, że należy się raczej obawiać odciągania go przez koniczynę od malin.

Ogólnie biorąc należy więc stwierdzić, że pewne ryzyko odciągania trzmieli przez rosnącą w pobliżu malinę właściwą lub tawułę może zachodzić jedynie w odniesieniu do lucerny.

WNIOSKI

  1. Dla zapylania i plonowania drzew i krzewów owocowych największe znaczenie (spośród trzmieli) mogą mieć: trzmiel parkowy — Bombus hypnorum (L.), ziemny — B. terrestris (L.), gajowy — B. lucorum (L.), rudy — B. agrorum (F.) i leśny — B. pratorum (L.), a lokalnie także trzmiel kamiennik — B. lapidarius (L.), ogrodowy — B. hortorum (L.) i rudonogi — B. ruderarius Müll.
  1. Trzmiel parkowy — B. hypnorum (L.) dominuje na kwiatach krzewów owocowych głównie w sąsiedztwie parków i ogrodów miejskich. W tych zaś rejonach i środowiskach, gdzie jest rzadki — zastępują go zwykle w dominacji na krzewach owocowych trzmiel ziemny — B. terrestris (L.) lub gajowy — B. lucorum (L.), które z reguły dominują w całym kraju na drzewach owocowych.
  1. Trzmiel rudy — B. agrorum (F.) może brać większy udział w oblocie drzew i krzewów owocowych, a zwłaszcza porzeczki czarnej, we wszystkich okolicach obfitujących w zarośla liściaste. Należy się jednak spodziewać, że będzie zwykle ustępował liczebnością trzmielowi parkowemu i ziemnemu.
  1. Drzewa i krzewy owocowe oblatywane są zarówno przez trzmiele związane z zaroślami czy lasem, jak też i przez gatunki terenów otwartych. Dlatego o wysokiej liczebności trzmieli w sadzie decydować będzie prawdopodobnie nie rejon czy typ środowiska botanicznego, lecz głównie obfitość roślin dostarczających trzmielom pokarmu podczas całego sezonu oraz odpowiednie miejsca gniazdowania i brak nadmiernej chemizacji środowiska.
  1. Sąsiedztwo maliny właściwej, róż i tawuły może być niekorzystne dla pierwszego pokosu lucerny nasiennej. Natomiast dla koniczyny czerwonej może być ono pożyteczne dzięki odciąganiu tych gatunków trzmieli, które uszkadzają jej kwiaty.
strona 64
  1. Rośliny różowate i skalnicowate, a zwłaszcza: porzeczka czarna, agrest, kuklik, czereśnia i jabłoń — stanowią źródło pokarmu dla wielu gatunków trzmieli w trudnym okresie wczesnowiosennym, który decyduje o liczebności trzmieli podczas całego sezonu wegetacyjnego. Dlatego też sąsiedztwo tych roślin trzeba uznać za bardzo korzystne dla wszelkich upraw zapylanych przez trzmiele.

Powyższe wnioski należałoby jeszcze sprawdzić na większym materiale obserwacyjnym, zebranym w różnych rejonach kraju. Trzeba by również zbadać efektywność zapylania drzew i krzewów owocowych przez trzmiele w porównaniu z efektywnością pszczoły miodnej. Dopiero wtedy będzie można w pełni ocenić znaczenie gospodarcze trzmieli w sadownictwie.

Serdeczne podziękowanie składamy Pani Marii Zadurze oraz innym Osobom za pomoc w zbieraniu obserwacji i materiału dowodowego, jak również Pani Mgr Zofii Miczyńskiej za pomoc w oznaczaniu roślin, a Pani Dr Mirosławie Dylewskiej za sprawdzenie niektórych oznaczeń trzmieli.

LITERATURA

Alfken J.D. (1909 a) — Beitrag zur Kenntnis der Apidenfauna von Ostpreussen. Schr. Physiol. -ökon Gesell. Königsberg. 50 : 320—345

Alfken J.D. (1909 b) — Beitrag zur Kenntnis der Apidenfauna von Westpreussen (Sammelbericht). Ber. Westpr. Bot. -zool. Ver. Danzig 31 : 101—123

Alfken J.D. (1912 a) — Die Bienenfauna von Ostpreussen. Schr. Physiol. -ökon. Gesell. Königsberg. 53 : 114—182

Alfken J.D. (1912 b) — Die Bienenfauna von Westpreussen. Ber. d. Westpr. Bot. -zool. Ver. Danzig 34 : 1—96

Alfken J.D. (1913) — Die Bienenfauna von Bremen. Abh. Naturwiss. Ver. Bremen. 22

Blüthgen P. (1919) — Die Bienenfauna Pommerns. Stet. Ent. Z. Stettin 80

Bramson I. Z. (1879) — Die Hymenoptera Mellifera der Umgegend von Jekaterinoslaw. Bull. Soc. Nat. Mosc. 54(2) : 253—306

Brian A. D. (1957) — Differences in the flowers visited by four species of bumble-bee and their causes. J. Animal Ecol. 26 (1) : 71—98

Dittrich R. (1903) — Verzeichnis der bisher in Schlesien aufgefundenen Hymenopteren. I Apidae. Zeitschr. f. Entom., N. F. 28 : 22—54

Ducke A. (1898) — Die Bienenfauna Österreich. -Schlesiens. Ent. Nachricht. Berlin 24 : 129—146

Dylewska M. (1958) — Fauna trzmieli (Bombus Latr.) i trzmielców (Psithyrus Lep.) Tatr Polskich. Acta Zool. Crac. 3 : 137—197

Dylewska M. (1962) — Apoidea Pienińskiego Parku Narodowego. Część I. Megachilidae i Apidae (partim). Acta Zool. Crac. 7 : 423—481.

Dylewska M. (1966) — Apoidea Babiej Góry. Acta Zool. Crac. 11 : 112—175

Elfving R. (1960) — Die Hummeln u. Schmarotzerhummeln Finnlands. Helsinki

strona 65

Friese H. (1908) — Über die Bienen (Apidae) der Russischen Polarexpedition 1900—1903 und einiger anderen arktischen Ausbeuten. St. -Petersburg.

Friese H. (1926) — Die Bienen, Wespen, Grab- und Goldwespen. Die Insekten Mitteleuropas, insbesondere Deutschlands. Stuttgart.

Fritsch K. (1906) — Beobachtungen über blütenbesuchende Insekten in Steiermarck. Verh. zool. -bot. Gesell. Wien. 56 (2—3) : 135.

Honczarenko J. (1965) — Trzmiele (Bombus Latr.) zapylające koniczynę czerwoną (Trifolium pratense L.) w okolicach Szczecina. Szczec. Tow. Nauk. Wydz Nauk Przyr. -Roln. 20 (1).

Hulkkonen O. (1928) — Zur Biologie der südfinnischen Hummeln. Annal. Universitatis Aboensis. 3 (1) Ser. A.

Knechtel W. K. (1955) — Fauna Republicii populare Romane. Insekta. Hymenoptera. 9 (1) : 1—111

May J. (1948) — Bionomie rodu Bombus Latr. a Psithyrus Lep. (IV) Čmelaci v Krkonošich. Čas. Čs. Spol. Ent. Praha. 45 : 146—155

Müller H. (1873) — Die Befruchtung der Blumen durch Insekten und die gegenseitigen Anpassungen beider. Leipzig

Niewkrita O. M. (1957) — K izuczeniju nasiekomych-opylitielej czereszni i wiszni na Ukrainie. Z b. prac. Zool. Muzeju. A. N. URSR, 28 : 49—61 (według Ref. żurn. biol. 1958, ref. 73586)

Panfiłow D. W. (1956) — K ekołogiczeskoj charakteristikie szmielej w usłowjach Mcskowskoj obłasti. Ucz. zap. Moskowsk. Gorodskogo Pedag. Inst. im W. P. Potemkina. 61

Panfiłow D. W., Szamurin W. F., Jurcew B. A. (1960) — O sopriażennom rasprostranienii szmielej i bobowych w Arktikie. Biull. Moskowskogo Obszczestwa Ispytatielej Prirody. 65 (3): 53—62

Pittioni B. (1938) — Die Hummeln u. Schmarotzerhummeln der Balkan-Halbinsel, I Allgemeiner Teil. Mitt. Königl. Naturwiss. Inst. Sofia. 11 : 12—68

Pittioni B. (1939) — Die Hummeln u. Schmarotzerhummeln der Balkan-Halbinsel, II Spezieller Teil. Mitt. Königl. Naturwiss. Inst. Sofia 12 : 49—122

Pittioni B. (1942) — Die borealalpinen Hummeln und Schmarotzerhummeln. (Hym., Apidae, Bombinae) Teil I. Mitt. Königl. Naturwiss. Inst. Sofia. 15 : 155—218

Ruszkowski A. (1967) — Proponowane nazwy polskie dla trzmieli — Bombus Latr. i trzmielców — Psithyrus Lep. (Hym., Apidae). Polskie Pismo Entom. 37 (3) : 611—616

Ruszkowski A. (1968) — Oblot lucerny przez trzmiele. Pam. Puławski — Prace IUNG 31

Ruszkowski A., Biliński M. (1968) — Oblot koniczyny czerwonej przez trzmiele. Pam. Puławski — Prace IUNG 31

Schmiedeknecht O. (1930) — Die Hymenopteren Nord und Mitteleuropas. 2 Auflage. Jena

Strawiński K. (1959) — Trzmiele jako zapylacze koniczyny. Polskie Pismo Entom. 1—2 (13—14) : 63—76

Śnieżek J. (1894) — O krajowych gatunkach trzmieli. Spr. Kom. Fizj. A. Um. 29

Torka V. (1912) — Die Bienen der Provinz Posen. Zeitschr. Naturwiss. Abt. Posen. 20 : 97—181

Wodziczko A. (1965) — Na straży przyrody, wydanie 3, Warszawa

Wowejkow G. S. (1954) — Razwiedienije szmielej w celach opylenija krasnogo klewiera. Moskwa—Leningrad (cytowane według Honczarenko 1965)

strona 66

ВИДЫ ШМЕЛЕЙ ПОСЕЩАЮЩИХ РАСТЕНИЯ ИЗ СЕМЕЙСТВА РОЗОЦВЕТНЫХ И КАМНЕЛОМКОВЫХ

А. Рушковски и М. Билиньски

Резюме

Представлено видовой состав шмелей посещающих в Польше плодовые деревья, ягодные кусты и другие растения из семейства розоцветных (Rosaceae) и камнеломковых (Saxifragaceae).

Авторы опирались на собственных наблюдениях (с 1961—1967 гг.) дополненных литературными данными из Польши и соседних стран. Смородины, крыжовник, малины, ежевики, черешня, вишня, яблони и сливы посещались главным образом шмелями: Bombus terrestris (L.), B. lucorum (L.), B. hypnorum (L.), B. agrorum (F.), B. pratorum (L.) а локально также — B. lapidarius (L.), B. ruderarius Müll., B. hortorum (L.). Похожий тоже видовой состав шмелей посещающих цветы других розоцветных и камнеломковых растений.

Соседство малины обыкновенной, розы или таволги может быть неблагоприятное для урожая семян из первого покоса люцерны, а локально полезное для урожая семян красного клевера. Соседство смородины чёрной, крыжовника, гравилата (Geum rivale L.), черешни и яблони должно иметь полезное влияние на количество популяции шмелей опыляющих культурные растения.

BUMBLEBEE SPECIES ON FLOWERS OF SAXIFRAGACEAE AND ROSACEAE PLANTS

A. Ruszkowski and M. Biliński

Summary

The species of bumblebees visiting fruit-trees and fruit-bushcs and also the other Saxifragaceae and Rosaceae plants grown in Poland were here presented.

The authors’ observations (1961—1967) were completed by some data from Polish and foreign literature.

Ribes L., Rubus L., Cerasus Mill., Malus Mill. and Prunus L. were visited mainly by Bombus terrestris (L.), B. lucorum (L.), B. hypnorum (L.), B. agrorum (F.) and B. pratorum (L.) but locally also by B. lapidarius (L.), B. ruderarius Müll. and B. hortorum (L.). Similar composition of bumblebee species were also observed on flowers of the other Rosaceae and Saxifragaceae plants.

Rubus L., Rosa L., and Spiraea L. growing near lucerne or red clover could be unprofitable for the seed yield of the lucerne (1 -st cutting), but favourable locally for the seed yield of the red clover. Ribes nigrum L., R. grossularia L., Geum rivale L., Cerasus avium (L.) Moench or Malus Mill. growing near fields — should be favourable for all the crops pollinated by bumblebees.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 46: „poprzeczce” → porzeczce
  • s. 55, tab. 7: „Spiecies” → Species
  • s. 65, literatura (Fritsch): „Steiermarck” → Steiermark
  • s. 65, literatura (Panfiłow 1956): „Mcskowskoj” → Moskowskoj
  • s. 66, Summary: „fruit-bushcs” → fruit-bushes

Podobne wpisy