PORÓWNANIE KILKU SPOSOBÓW PODDAWANIA MATEK DO RODZIN PSZCZELICH
tekst: Jerzy Marcinkowski
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXVI, 1982 — Jerzy Marcinkowski
strona 43PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXVI 1982
Jerzy Marcinkowski
Oddział Pszczelnictwa ISiK w Puławach
WPROWADZENIE
Wymiana matek w pasiece jest czynnością pracochłonną, a również wymagającą znajomości dobrej metody ich poddawania. Pszczelarze poddają matki wieloma sposobami. Często popełniają przy tym błędy i z reguły wykonują przy poddawaniu matek wiele zbędnych czynności. Obowiązuje przy tym pogląd, że im dłużej po poddaniu do rodziny przetrzymuje się matkę w klateczce, tym łatwiej jest ona przez pszczoły przyjmowana. Celem niniejszej pracy było porównanie skuteczności kilku metod poddawania, a właściwie wymiany matek pszczelich. Wyniki powinny posłużyć do wyboru metody możliwie prostej i skutecznej. Ma to ogromne znaczenie dla praktyki, nie tylko ze względu na uproszczenie zabiegu wymiany matek, ale również może przyczynić się do zmniejszenia strat przy ich poddawaniu, które według opinii samych pszczelarzy są znaczne.
PRZEGLĄD LITERATURY
Literatura na temat poddawania matek jest dość obszerna. W niniejszym przeglądzie przytoczono tylko niektóre pozycje. Ostrowska (1970) podaje, że poddawanie matek przez wylot daje prawie 100% przyjęć. Metodę tę autorka opisuje szczegółowo w swoim podręczniku „Gospodarka pasieczna”. Ta sama autorka opisuje również inne metody jak poddawanie „pod korek”, w izolatorze, „na spirytus” (Ostrowska 1980). W tym samym artykule autorka podaje, że trudniej przyjmowane są matki różniące się rasą od pszczół w rodzinie, do której są poddawane. Hug (1973) jako jedną z najbardziej skutecznych metod poddawania matek podaje metodę „pod korek”, ale klateczkę z matką zaleca umieszczać w pustej ramce. Hüsing (1969) jako niezawodną metodę określa
strona 44
poddawanie matek z zastosowaniem alkoholu. Podobną metodę zaleca Hirschfelder (1970). Kofer (1976) twierdzi, że tym łatwiej pszczoły przyjmują matkę, im krótszy upłynął czas od ich osierocenia. Natomiast Taranow (1975) podaje za Rib, że w przypadku matek niepłodnych im więcej dni upłynęło od osierocenia rodziny, tym lepszy będzie skutek poddania matki. Ten sam autor twierdzi, że bardzo dużą rolę w przyjmowaniu matek odgrywa ich masą (Taranow 1973). Rib (1971) stwierdził, że przedłużająca się przerwa w czerwieniu matki (na skutek jej przetrzymywania w klateczce) bardzo źle wpływa na jej wartość. Badania z poddawaniem matek przeprowadzone przez Szabo (1973) w małych rodzinach i klateczkach wykazały, że najmniej chętnie były przyjmowane matki w rodzinach posiadających czerw.
MATERIAŁ I METODA
Doświadczenie prowadzono w latach 1979—81 w pasiece Oddziału Pszczelnictwa ISiK oraz kilku pasiekach indywidualnych pszczelarzy. Wymieniano matki w rodzinach normalnych oraz w zrobionych tuż przed zabiegiem odkładach. Odkłady stanowiły prawie 1/3 wszystkich rodzin. Poddano ogółem 353 matki. Przy wymianie matek stosowano następujące metody ich poddawania:
- Pod korek. W metodzie tej bezpośrednio po wyłapaniu starej matki (lub zrobieniu bezmatecznego odkładu) umieszczało się młodą unasienioną matkę w klateczce z otworem zamkniętym korkiem, w dolnym rogu ramki z czerwiem, po przeciwnej stronie wylotu. Po 2—3 dniach otwór w klateczce zalepiało się ciastem miodowo-cukrowym oraz paskiem podziurkowanej węzy, po uprzednim przejrzeniu gniazda i zniszczeniu znajdujących się ewentualnie mateczników. W przypadku małego zainteresowania się pszczół matką, przedłużano o 1—2 dni jej pobyt w zamkniętej klateczce.
- Pod ciasto i węzę. Metoda podobna do poprzedniej z tym, że zamiast korkiem otwór w klateczce od razu zamykano ciastem i podziurkowaną węzą. W tej metodzie nie zachodzi konieczność dodatkowego przeglądania gniazda.
- Pod ciasto i węzę z równoczesnym użyciem alkoholu. Metoda jak powyższa z dodatkowym użyciem alkoholu, którym nasączało się zwitek papieru toaletowego i umieszczało na dnie ula w pobliżu klateczki z matką.
- Pod kołpak. Metoda ta polega na poddaniu młodej matki (bezpośrednio po osieroceniu) pod kołpak z siatki drucianej o wymiarach ok. 15×15 cm. Kołpak taki wbijało się brzegami w plaster tak, aby znalazły się pod nim komórki z wygryzającymi się pszczołami, z zapasem pokarmu oraz z pewną liczbą komórek pustych — przygotowanych do
czerwienia. Po 2—3 dniach kołpak wyjmowano, obserwując jak pszczoły z zewnątrz odnoszą się do matki.
- Przez wylot. Metoda polegała na wcześniejszym (2—5 godzin) osieroceniu rodziny i wpuszczeniu o zmierzchu przez wylot przegłodzonej matki.
Do wymiany używano matek wyhodowanych od importowanych matek rasy kaukaskiej oraz kraińskiej i unasienionych na pasieczysku.
Otrzymane wyniki analizowano statystycznie, przyjmując za powtórzenia 5 kolejnych zabiegów danej metody.
Pewną dyskusję może wzbudzić miejsce, w którym umieszczano klateczkę z matką w pierwszych trzech metodach. Często bowiem zaleca się umieszczenie matki w gornej części ramki. W tym jednak przypadku zadecydowała łatwość umocowania klateczki z boku plastra, jak również możliwość zastosowania zarówno klateczki Zandera jak i klateczki wysyłkowej.
WYNIKI
Dane obejmują razem wyniki z trzech lat badań, gdyż jedynie duża liczba powtórzeń może dać miarodajne wyniki. Istotna różnica wystąpiła jedynie między czterema pierwszymi metodami, a ostatnią tj. poddawaniem przez wylot (tab. 1). Trzeba tu jednak dodać, że z metody tej zrezygnowano w drugim roku badań ze względu na wyraźnie gorsze wyniki i trudności z uzyskaniem odpowiedniej liczby rodzin do wymiany matek. Poza tym przy stosowaniu tej metody za małą wagę przywiązywano do głodzenia matek. Według Ostrowskiej (1980) matka powinna być przed poddaniem umieszczona w pudełku od zapałek (lub innym), ale nie w klateczce, gdzie mogą być resztki pokarmu. W naszym przypadku nie zawsze przestrzegano tej zasady. Mimo to jednak można z dużym prawdopodobieństwem stwierdzić, że metoda ta jest mniej pewna od pozostałych, głównie dotyczy to okresu bezpożytkowego. W tym czasie obronnie nastawione pszczoły często atakują matkę na wylocie lub dennicy, co można czasem usłyszeć bezpośrednio po wpuszczeniu matki przez wylot. Między pozostałymi metodami nie udowodniono statystycznie istotnych różnic. Tak więc o przydatności danej metody decydować będzie jej pracochłonność i stopień skomplikowania. Można uznać, że do masowej wymiany matek pszczelich w pasiekach najlepiej polecać metodę drugą, a więc poddawanie matek w klateczkach „pod ciasto i węzę”.
W tabeli 1 przedstawiono procent przyjętych matek razem w rodzinach i odkładach, natomiast tabela 2 obejmuje ten procent oddzielnie. Występuje tu konsekwentnie różnica na korzyść poddawania matek do odkładów. Ciekawe, że w metodzie poddawania matek przez wylot uzyskano tu 100% przyjęć, choć liczba poddanych matek była niewielka i wynosiła zaledwie 9 osobników.
strona 46Tabela 1 Skuteczność sposobów poddawania matek pszczelich Efficiency of various methods of introducing bee queens
| Metoda poddawania matek Method of introducing bee queens | Liczba poddanych matek Number of introduced queens | Procent matek przyjętych Percentage of accepted queens |
|---|---|---|
| 1. pod korek with cork | 97 | 83,51 a |
| 2. pod ciasto i węzę with candy and foundation | 117 | 91,45 a |
| 3. pod ciasto i węzę z alkoholem with candy and foundation and with spirit | 59 | 86,44 a |
| 4. pod kołpak under cover | 50 | 88,00 a |
| 6. przez wylot through entrence | 30 | 63,33 b |
Tabela 2 Skuteczność sposobów poddawania matek pszczelich do rodzin normalnych i odkładów Efficiency of various methods of introducing bee queens into ordinary bee colonies and nucleuses
| Metoda poddawania matek Method of introducing bee queens | W rodzinach normalnych Into ordinary bee colonies: Liczba poddanych matek Number of introduced queens | W rodzinach normalnych Into ordinary bee colonies: % matek przyjętych % of accepted queens | W odkładach Into nucleuses: Liczba poddanych matek Number of introduced queens | W odkładach Into nucleuses: % matek przyjętych % of accepted queens |
|---|---|---|---|---|
| 1. pod korek with cork | 71 | 80,28 | 26 | 92,31 |
| 2. pod ciasto i węzę with candy and fuondation | 84 | 90,47 | 33 | 93,94 |
| 3. pod ciasto i węzę z z alkoholem with candy and foundation and with spirit | 42 | 80,95 | 17 | 100,00 |
| 4. pod kołpak under cover | 31 | 83,87 | 19 | 94,74 |
| 5. przez wylot through entrence | 21 | 47,62 | 9 | 100,00 |
| x̄ | X | 81,53 | X | 95,19 |
Tabela 3 Skuteczność sposobów poddawania matek pszczelich w zależności od terminu zabiegu Efficiency of various methods of introducing bee queens in relation to the date of operation
| Metoda poddawania matek Method of introducing bee queens | do 20 lipca till July 20th: Liczba poddanych matek Number of introduced queens | do 20 lipca till July 20th: % matek przyjętych % of accepted queens | po 20 lipca after July 20th: Liczba podanych matek Number of introduced queans | po 20 lipca after July 20th: % matek przyjętych % of accepted queens |
|---|---|---|---|---|
| 1. pod korek with cork | 51 | 86,27 | 46 | 80,43 |
| 2. pod ciasto i węzę with candy and foundation | 61 | 95,08 | 56 | 87,50 |
| 3. pod ciasto i węzę z alkoholem with candy and foundation and with spirit | 34 | 88,23 | 25 | 84,00 |
| 4. pod kołpak under cover | 28 | 100,00 | 22 | 72,73 |
| 5. przez wylot through entrence | 23 | 65,22 | 7 | 57,14 |
| x̄ | X | 88,83 | X | 81,41 |
W tabeli 3 wyniki podzielono według terminów, na wykonane przed 20 lipca każdego roku oraz po 20 lipca. Występujące różnice korzystniejsze są dla terminu wcześniejszego. Prawdopodobnie większe zróżnicowanie uzyskano by, gdyby dokładnie zanalizowano terminy zakończenia pożytków w poszczególnych pasiekach i podzielono okres wymiany matek na okres trwania pożytku i po pożytku. Było to jednak trudne do przeprowadzenia ze względu na brak danych z poszczególnych pasiek. Wydaje się jednak, że wyniki przedstawione w tabeli 3 i tak dość czytelnie przemawiają za zaletami wcześniejszej wymiany matek.
Podział na rodziny, które były tej samej rasy co poddawana matka i rodziny innej rasy niczego nam nie wykazał (tab. 4). Wyniki nie potwierdzają powszechnego poglądu, że łatwiej przyjmowane są matki tej samej rasy co rodzina, do której są one poddawane. Trzeba tu jednak zaznaczyć, że ze względu na brak danych z pasiek z poza Instytutu na temat rasy rodzin, liczba zabiegów uwzględnionych w tej tabeli była znacznie mniejsza niż w tabelach poprzednich (przeciętna liczebność grupy wynosiła tu 24 zabiegi). Zmniejsza to znacznie reprezentatywność tych danych.
strona 48Tabela 4 Skuteczność sposobów poddawania matek w zależności od zgodności rasy matki i rodziny pszczele Efficiency of various methods of introducing bee queens in relation to race agreement between queens and bee colonies
| Metoda poddawania matek Method od introducing bee queens | przy zgodności ras race agreement: Liczba poddanych matek Number of introduced queens | przy zgodności ras race agreement: % matek przyjętych % of accepted queens | przy niezgodności ras race disagreement: Liczba poddanych matek Number of introduced queens | przy niezgodności ras race disagreement: % matek przyjętych % of accepted queens |
|---|---|---|---|---|
| 1. pod korek with cork | 43 | 86,05 | 21 | 80,95 |
| 2. pod ciasto i węzę with candy and foundation | 44 | 88,64 | 39 | 89,74 |
| 3. pod ciasto i węzę z alkoholem with candy and foundation and with spirit | 25 | 80,00 | 11 | 90,91 |
| 4. pod kołpak under cover | 24 | 87,50 | 10 | 100,00 |
| 5. przez wylot through entrence | 12 | 50,00 | 7 | 57,14 |
| x̄ | X | 83,11 | X | 86,36 |
WNIOSKI
Do masowej wymiany matek w pasiece należy polecać metodę „pod ciasto i węzę” jako metodę skuteczną i stosunkowo mało pracochłonną.
W celu uzyskania pewniejszych wyników w poddawaniu matek należy polecać tworzenie do tego celu odkładów.
Wyraźny wpływ na skuteczność poddawania matek ma termin wykonywania tych zabiegów. Terminy wcześniejsze zapewniają większy procent przyjętych matek.
LITERATURA
Hirschfelder H. (1970) — Eine neue Beweiselungmethode. Mit Alkohol. Allg. dt. Imkerztg., 4(8) : 190.
Hug A. (1973) — Zeusetzen von Königinnen. Allg. dt. Imkerztg., 7(6) : 152.
Hüsing J. O. (1969) — Eine neue und zuverlässige Methode der Beweiselungstechnik Lehr-u Forsch-Bienenzucht. Tallermühle, 2(5) : 207—217.
Kofer H. (1976) — Die beiden wichtigen zeitlichen Kriterien beim Zusetzen einer Koenigen. Allg. dt. Imkerztg., 10(4) : 133—134.
strona 49Ostrowska W. (1970) — Porównanie kilku metod poddawania matek pszczelich. Pszczelarstwo, 21(7) : 5—6.
Ostrowska W. (1974) — Gospodarka pasieczna. PWRiL.
Ostrowska W. (1980) — Chów matek na własny użytek. (cz. V). Poddawanie matek. Pszczelarstwo, 31(7) : 6—8.
Rib R. D. (1971) — Wlijanie pererywa w jajcekładkie na matok. Pčelovodostvo, 50(6) : 10—11.
Szabo T. I. (1973) — Comparison of behavioral of queenless caged workers and nunclei of Apis mellifera L. towards introduced queen. Am. Bee J., 113(4) : 135—138.
Taranov G. F. (1973) — O sposobnosti pčel wybrat łudšuju matku. Pčelovodstvo, 53(11) : 16—18.
Taranov G. F. (1975) — Biologiceskije osnovy podsadki matok. Pčelovodstvo, 55(3) : 7—10.
СРАВНЕНИЕ НЕСКОЛЬКИХ СПОСОБОВ ПОДСАЖИВАНИЯ МАТОК В ПЧЕЛИНЫЕ СЕМЬИ
Е. Марцинковски
Резюме
В 1979-1981 гг. проведено в нескольких пасеках опыт с обменом осемененных маток, пятью способами:
- В клеточке с отверстием, закрытым пробкой. Спустя около 2—3 дня пробку заменено канди, а также начатком вощины с дырочками, одновременно осматривая все пчелиное гнездо и уничтожая находящиеся там маточники.
- В клеточке с отверстием сразу залепленным канди и начатком вощины с дырочками.
- Как во втором методе с добавочным применением спирта, которым нацеживано сверток туалетной бумаги и помещено на дне улья (под клеточкой).
- Под колпаком из сетки (около 15 × 15/см), который вбивалось в соты с выгрызающимися пчелами, а также с пищей и пустыми клетками. Спустя 2—3 дня колпак устраняется.
- Через леток в сумерки после прежнего (на 2—5 часов) обезматочения семьи.
Подсаживание маток в первых четырех методах происходило непосредственно после обезматочения семьи. Полученные результаты представлено в процентах принятых маток: Метод 1 — 83,51%, 2 — 91,45%, 3 — 86,44%, 4 — 88,00%, 5 — 63,33%. Статистически доказано разницу между первыми четырьмя методами и последним методом. На основании вышеуказанных результатов рекомендуется при обмене маток, подсаживание их по второму методу, то есть в клеточке с отверстием, залепленным канди и вощиной, как метод менее всего трудоемкий.
strona 50COMPARISON OF SOME METHODS OF INTRODUCING QUEENS INTO HONEYBEE COLONIES
J. Marcinkowski
Summary
Over the years 1979—81 experiments were conducted in several apiaries exchanging inseminated queens in five various ways:
- In little cages closed with corks. After about 2—3 days the cork was replaced with candy and a strip of perforated foudation. Prior to that, the nest was carefuly checked, the queen cells found in the nest being disposed of.
- In little cages with openings immediately plastered with candy and a strip of fundation.
- As in 2.; additionally spirit was applied to saturate a piece of toilet paper placed at the bottom of a hive (under the cage).
4 . Under cover made of fine wire-metting (approx. 15 by 15 cm) which were stuck in the comb with bees emerging of brood as well as with feed and empty cells. After 2—3 days the covers were away.
- Through the hive entrance at twilight; the bee colony having been previously dequeened (2—5 hrs before).
In the first four methods, the introduction of queens took place immediately after dequeening the colony. The results below represent the percentage of queens accepted in each method:
Method 1: 83,51%; 2: 91,45%; 3: 86,44%; 4:88,00%; 5: 63,33%.
The difference between the first four methods and the last one was proved statistically. Considering the results obtained, it was recommended to introduce queens, while exchanging them, according to the 2nd method, as the siplest and most convenient.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 44: „odgrywa ich masą” → odgrywa ich masa
- s. 45: „w gornej” → w górnej
- s. 46, tab. 1: „6. przez wylot” → 5. przez wylot
- s. 46–48, tab. 1–4: „through entrence” → through entrance
- s. 46, tab. 2: „fuondation” → foundation
- s. 46, tab. 2: „węzę z z alkoholem” → węzę z alkoholem
- s. 47, tab. 3: „Liczba podanych matek” → Liczba poddanych matek
- s. 47, tab. 3: „queans” → queens
- s. 48, tab. 4: „rodziny pszczele” → rodziny pszczelej
- s. 48, tab. 4: „Method od introducing” → Method of introducing
- s. 48, literatura: „Beweiselungmethode” → Beweiselungsmethode
- s. 48, literatura: „Zeusetzen” → Zusetzen
- s. 48, literatura: „einer Koenigen” → einer Koenigin
- s. 49, literatura: „Pčelovodostvo” → Pčelovodstvo
- s. 49, literatura: „nunclei” → nuclei
- s. 50, streszczenie: „foudation” → foundation
- s. 50, streszczenie: „carefuly” → carefully
- s. 50, streszczenie: „fundation” → foundation
- s. 50, streszczenie: „wire-metting” → wire-netting
- s. 50, streszczenie: „siplest” → simplest
