BADANIA NAD MIĘDZYRASOWYMI MIESZAŃCAMI PSZCZOŁY MIODNEJ. II. PORÓWNANIE ORGANÓW ROZRODCZYCH ORAZ EFEKTÓW SZTUCZNEGO I NATURALNEGO UNASIENIANIA PSZCZÓŁ RÓŻNYCH RAS I ICH MIESZAŃCÓW
tekst: Jerzy Woyke, Zygmunt Jasiński, B. Smagowska
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XVIII, 1974 — J. Woyke, Z. Jasiński, B. Smagowska
strona 53PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XVIII GRUDZIEŃ 1974
Prof. dr Leon Bornus — Kierownik Zespołu Badawczego
II. PORÓWNANIE ORGANÓW ROZRODCZYCH ORAZ EFEKTÓW SZTUCZNEGO I NATURALNEGO UNASIENIANIA PSZCZÓŁ RÓŻNYCH RAS I ICH MIESZAŃCÓW
J. Woyke, Z. Jasiński, B. Smagowska
Instytut Biologicznych Podstaw Hodowli Zwierząt Akademii Rolniczej w Warszawie
WSTĘP
Pszczelarze dążąc do zwiększenia produkcji pasiecznej, starają się dobrać odpowiednie dla danego regionu rasy lub linie pszczół względnie ich krzyżówki. Chcąc dokonać właściwego wyboru, należy poznać niektóre cechy porównywanych pszczół, oraz zdobyć umiejętność odpowiedniego postępowania z pszczołami różnych ras.
Produkcyjność rodziny pszczelej zależy w dużym stopniu od jej siły a ta z kolei od liczby zapłodnionych jej składanych przez matki. Intensywność czerwienia uzależniona jest od liczby rurek jajnikowych w jajnikach matki. Starano się więc prześledzić powyższą cechę u matek różnych ras i ich krzyżówek, obserwując również czy u matek mieszańców nie występuje pod tym względem zjawisko heterozji.
Kontrola doboru rodziców, a co za tym idzie utrzymywanie czystości ras lub linii, oraz wytwarzanie odpowiednich krzyżówek pszczół, możliwe jest w Polsce jedynie przez zastosowanie sztucznego unasieniania. Od właściwego unasieniania matek zależy liczba jaj, które mogą zostać zapłodnione. Nie jest dotychczas znana efektywność sztucznego unasieniania matek w zależności od rasy. Dokonano więc obliczeń ile plemni-
Badania niniejsze były finansowane częściowo przez Ministerstwo Rolnictwa PRL oraz w części przez Departament Rolnictwa U.S.A. z kredytów PL 480.
strona 54ków wchodzi do zbiorniczka nasiennego matek różnych ras i ich krzyżówek unasienionych jednakową ilością nasienia.
Efekty sztucznego unasieniania mogą zależeć nie tylko od matek ale i od trutni. Toteż próbowano zbadać możliwości produkcji nasienia przez różne trutnie. W tym celu określano wielkość jąder trutni różnych ras. Ponieważ wszystkie plemniki są wytwarzane przez trutnie jednorazowo w stadium czerwiu, dlatego zbadanie organów rozrodczych wygryzających się z komórek plastra trutni, daje pojęcie o ich możliwości produkowania nasienia.
Efektywność unasieniania może zależeć nie tylko od ilości nasienia, którym matki zostały unasienione ale i od jego właściwości. Porównano więc liczbę plemników przechodzących do zbiorniczka nasiennego matek po unasienieniu ich nasieniem trutni różnych ras i ich krzyżówek.
PRZEGLĄD LITERATURY
Badania nad liczbą rurek jajnikowych u matek dotyczyły wpływu wieku larw i warunków wychowu na liczbę rurek w jajnikach.
Becker (1925), Eckert (1934) i Weiss (1969) nie stwierdzili wpływu wieku larw młodszych niż trzy dni na liczbę rurek jajnikowych u wychowanych matek. Weaver (1957) stwierdził różnicę w liczbie rurek jajnikowych u matek wychowanych z larw trzy dniowych i młodszych. Jordan (1960) oraz Örösi Pál (1960) wykazali, że matki wychowane z jaj miały większą liczbę rurek jajnikowych niż matki wychowane ze starszego czerwiu. Wreszcie Woyke (1971) obliczył, że zachodzi ścisła korelacja między wiekiem czerwiu użytego do wychowu a liczbą rurek jajnikowych i wielkością zbiorniczka nasiennego u dorosłych matek. Coraz precyzyjniejsze wyniki w tym zakresie należy tłumaczyć używaniem do badań bardziej wyrównanego materiału i doskonaleniem techniki wychowu matek.
Soczek (1965) wykazała wpływ różnych sposobów wychowu matek na liczbę rurek w ich jajnikach.
Brak natomiast w literaturze wzmianek o systematycznych badaniach nad porównaniem rurek jajnikowych u matek różnych ras.
Pierwsze wysiłki dotyczące sztucznego unasieniania pszczół zmierzały do opanowania techniki wprowadzenia nasienia do przewodów rozrodczych matek. Po opanowaniu tego zabiegu (Mackensen i Roberts 1948), a w szczególności po skonstruowaniu membranowej strzykawki (Mackensen 1954) do unasieniania matek pszczelich, dalsze badania zmierzały do zwiększenia efektywności sztucznego unasieniania (Mackensen 1955). Początkowo unasieniano matki niewielką ilością nasienia (do 2,5 mm3) i dlatego nie udawało się często uchwycić istotnych różnic po zastosowaniu różnych zabiegów. Odkrycie wielokrotnej kopulacji
strona 55matek pszczelich (Triasko 1951 Alber, Jordan i Ruttner 1955, Taber 1954 i Woyke 1955) nasunęło konieczność zbadania ilości nasienia potrzebnego do unasienienia matek. Woyke (1960, 1963) wykazał, iż matki winny być unasieniane dawką około 8 mm3 nasienia. Po zastosowaniu takiej ilości nasienia udało się stwierdzić zarówno ścisłą zależność liczby plemników w zbiorniczku, od jego wielkości (Woyke 1971), jak i od warunków zewnętrznych, w jakich matki przebywają po zabiegu (Woyke i Jasiński 1973). Dotychczas nie porównywano efektów sztucznego unasieniania matek różnych ras pszczoły miodnej. Woyke (1973 b) porównał natomiast efektywność sztucznego unasieniania pszczoły miodnej Apis mellifera i pszczoły indyjskiej Apis cerana.
Porównanie organów rozrodczych trutni od matek różnych ras można znaleźć jedynie w pracy Woyke (1973 a), dotyczącej zarówno trutni haploidalnych jak i diploidalnych.
MATERIAŁ I METODA
Do prowadzonych przez 5 lat (1969—1973) badań włączono następujące rasy pszczół:
- Apis mellifera mellifera, pszczoła środkowo-europejska, najbardziej rozpowszechniona w kraju. Badany ekotyp nazwano pszczołą polską.
- Apis mellifera caucasica, pszczoła kaukaska. Matki tej rasy pochodziły z Kaukazu; są obecnie masowo importowane do kraju.
- Apis mellifera carnica, pszczoła kraińska. Pszczoły te występują masowo na południu Polski. Badane matki pochodziły z Austrii.
Wszystkie trzy powyższe rasy objęto wspólną nazwą — pszczół hodowanych w Polsce.
Celem możliwości porównania tych trzech ras w szerszym aspekcie włączono w jednym roku do badań dodatkowo następujące jeszcze trzy rasy:
- Apis mellifera ligustica, pszczoła włoska, niegdyś importowana do Polski. Badane matki pochodziły z materiału uzyskanego z Kalifornii.
- Apis mellifera adansonii, słynna obecnie w świecie pszczoła afrykańska, której matki uzyskano z Brazylii.
- Apis mellifera lamarkii, pszczoła egipska, uchodząca za jedną z mniejszych pszczół. Badane matki zostały przywiezione z Kairu.
Do badań włączono również matki — mieszańce F1 trzech ras pszczół hodowanych w Polsce.
Do unasienień używano zarówno trutnie ras czystych jak i mieszańce. Trutnie mieszańce pochodziły od matek mieszańców F1. W ten sposób miały one cechy obydwu ras.
strona 56Łącznie zbadano 414 matek, z czego 354 było unasienionych sztucznie, a 60 naturalnie.
Celem uzyskania jednakowych larw do wychowu nowych matek, zamykano matkę w ulu na plastrze pod kołpakiem na przeciąg 6 godzin. Po 72 godzinach od wypuszczenia matki przystąpiono do wychowu matek z larw. Wygryzione matki przetrzymywano przez tydzień w klateczkach Zandera w rodzinie bez matki. Następnie unasieniano matki sztucznie, stosując zawsze jednorazową dawkę 8 mm2 nasienia. Po unasienieniu umieszczano matki napowrót w zaopatrzonych w pokarm klateczkach Zandera wraz z 10 pszczołami towarzyszącymi. Tak przygotowane klateczki z matkami zwracano do bezmatka. Po trzech dniach matki zabijano i ogólnie stosowanym sposobem preparowywano, po czym mierzono wielkość zbiorniczka nasiennego, oraz obliczano liczbę zawartych w nim plemników (Woyke 1960). U większości matek obliczano również liczbę rurek jajnikowych w obydwu jajnikach. Rurki rozdzielano i obliczano w płynie fizjologicznym.
Trutnie przeznaczone do unasieniania traktowano dwojako. W doświadczeniach nad efektem unasieniania matek różnych ras i mieszańców łapano trutnie z wylotków i spermą takich samych trutni unasieniano danego dnia partię matek ze wszystkich grup.
W doświadczeniach nad efektem unasieniań jednakowych matek przez trutnie różnych ras i mieszańce postępowano inaczej. Najpierw wstawiano plaster trutowy do ula odpowiedniej matki. Po zaczerwieniu i zakryciu czerwu trutowego plaster umieszczano w izolatorze z kraty odgrodowej i przenoszono do bezmatka. Wygryzione trutnie pozostawały w izolatorze do chwili użycia ich do unasieniania matek.
WYNIKI
PORÓWNANIE LICZBY RUREK JAJNIKOWYCH U MATEK RÓŻNYCH RAS I ICH KRZYŻÓWEK
Liczba rurek jajnikowych podobnie jak i wielkość zbiorniczka nasiennego są jednymi z cech wywierających poważny wpływ na liczbę produkowanych przez matki i zapładnianych jaj. Ponieważ od wielkości zbiorniczka zależy liczba plemników, jaka może się w nim pomieścić, cecha ta zostanie scharakteryzowana przy omawianiu efektu unasieniania.
Liczba rurek jajnikowych u wszystkich trzech ras pszczół hodowanych obecnie w Polsce wahała się od 181 do 256 w obydwu jajnikach łącznie. Wahania liczby rurek w poszczególnych rasach były mniejsze, ale współczynnik zmienności dla poszczególnych ras był podobny. Srednio najmniejszą liczbę rurek jajnikowych miały matki rasy polskiej, a najwyższą matki rasy kraińskiej (tab. 1). Matki trzech ras różniły się
strona 57istotnie pod względem liczby rurek jajnikowych. Matki rasy polskiej miały istotnie mniej rurek jajnikowych od matek obydwu pozostałych ras, między którymi nie stwierdzono istotnej różnicy w tym względzie (tab. 1).
Celem zorientowania się w możliwościach płodności matek ras pszczół hodowanych w Polsce na tle innych ras, zbadano w 1971 r. dodatkowo liczbę rurek jajnikowych u pszczoły włoskiej, afrykańskiej, oraz małej pszczoły egipskiej. Matki rasy polskiej miały średnio najniższą liczbę rurek jajnikowych. Więcej rurek miały nawet matki małych pszczół egipskich. Matki rasy kaukaskiej i kraińskiej miały jednakową liczbę rurek, przewyższającą liczebnością wielkości stwierdzone u obu poprzednich ras. Największą liczbę rurek stwierdzono u matek pszczół włoskich i nieco tylko niż u nich niższą u afrykańskich. Najwyższa liczba rurek jajnikowych stwierdzona u matek rasy polskiej była niższa niż najniższa u matek pszczół włoskich. Tak więc matki rasy polskiej charakteryzuje najniższa zdolność płodności, a afrykańskiej i w szczególności włoskiej najwyższa.
Tabela 1 Liczba rurek jajnikowych u matek Number of ovarioles of queens
| Rasa matek / Race of queens | 1-szy rok/1-st year à’11 matek/queens: Średnia ± błąd / Mean ± st. error | 1-szy rok/1-st year à’11 matek/queens: Współczynnik zmienności / Coeff of var. % | 2-gi rok /2-nd year à’11 matek/queens: Średnia ± błąd / Mean ± st. error | 2-gi rok /2-nd year à’11 matek/queens: Współczynnik zmienności / Coeff. of var. % | 3-ci rok/3-rd year à’13 matek/queens: Średnia ± błąd / Mean ± st. error | 3-ci rok/3-rd year à’13 matek/queens: Współczynnik zmienności / Coeff. of var. % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Polska A. m. mellifera | 211,8±4,7 a* | 7.3 | 229,9±5,4 a | 7,9 | 208,5±3,5 a | 6,0 |
| Kaukaska A. m. caucasica | 230,6±4,9 b | 7,1 | 259,6±4,0 b | 5,1 | 250,2±6,0 be | 8,6 |
| Kraińska A. m. carnica | 233,6±5,6 b | 7,8 | 259,9±5,3 b | 6,6 | 261,0±5,4 bc | 7,5 |
| Włoska A. m. ligustica | 295,3±2,3 c | 3,4 | ||||
| Egipska A. m. lamarkii | 243,3±4,5 d | 6,1 | ||||
| Afrykańska A. m. adansoni | 279,8±5,5 e | 6,5 | ||||
| Pol. × Kauk. A. mell. × A. cauc. | 270,5±7,1 c | 9,4 | ||||
| Pol. × Kraiń. A. mell. × A. carn. | 189,5±5,7 d | 10,9 | ||||
| Kauk. × Kraiń. A. cauc. × A. carn. | 248,7±8,4 e | 12,2 |
- Odmienne litery alfabetu oznaczają istotną różnicę między średnimi.
- Different letters indicate significant difference between means.
Matki poszczególnych ras różniły się istotnie pod względem liczby rurek jajnikowych. Nie zdołano stwierdzić istotnej różnicy w liczbie rurek jajnikowych między matkami kaukaskimi i kraińskimi. Wszystkie inne różnice były istotne lub nawet bardzo wysoko istotne. Widać z tego, iż matki rasy polskiej charakteryzuje istotnie niższa płodność niż wszystkich pozostałych ras, a matki ras afrykańskich i włoskich istotnie wyższa płodność niż u wszystkich pozostałych ras.
Ponieważ ostatnio wprowadza się do pasieki coraz więcej pszczół mieszańców, postanowiono porównać w 1972 r. możliwości produkcji jaj przez matki ras czystych i ich mieszańce. U matek ras czystych występowała mniejsza zmienność w liczbie rurek jajnikowych niż u matek mieszańców. Spośród matek ras czystych najmniejszą liczbę rurek jajnikowych miały matki rasy polskiej a najwyższą rasy kraińskiej.
Wśród matek mieszańców najwyższą liczbę rurek jajnikowych stwierdzono w krzyżówce polska × kaukaska. Matki tej krzyżówki miały istotnie wyższą liczbę rurek jajnikowych niż obydwie rasy wyjściowe (tab. 1). Tak więc daje się zauważyć zjawisko heterozji. Matki mieszańce ras polskiej i kraińskiej miały istotnie niższą liczbę rurek jajnikowych niż matki ras wyjściowych. Matki mieszańce ras kaukaskiej i kraińskiej miały również niższe liczby rurek jajnikowych niż matki obydwu ras wyjściowych. Statystycznie udowodniono jednak istotną różnicę tylko między mieszańcami tych dwu ras a krainkami.
Z powyższych danych widać, iż w zależności od doboru ras u mieszańców występuje zjawisko heterozji w liczbie rurek jajnikowych lub też nie tylko, że nie uzyskuje się wyników pośrednich między rasami użytymi do krzyżowania, ale otrzymuje się nawet wyniki gorsze od obydwu ras wyjściowych.
Stosunki liczbowe między poszczególnymi rasami były bardzo podobne w kolejnych doświadczeniach. Przez wszystkie lata matki rasy polskiej miały najmniejszą liczbę rurek jajnikowych. Wyższe lecz bardzo zbliżone do siebie liczby rurek jajnikowych miały matki rasy kraińskiej i kaukaskiej. W ciągu wszystkich lat występowała pewna tendencja do wyższej liczby rurek u matek kraińskich niż kaukaskich.
Matki mieszańce kaukasko-polskie miały istotnie wyższą liczbę rurek niż matki ras wyjściowych. Jednakowoż matki włoskie pochodzące z Ameryki miały jeszcze wyższą liczbę rurek jajnikowych niż matki mieszańce.
SZTUCZNE UNASIENIANIE MATEK RÓŻNYCH RAS I ICH KRZYŻÓWEK
Unasienianie matek trzech ras. Po unasienieniu matek trzech ras pszczół hodowanych w Polsce dawką 8 mm3 nasienia, przeszło do ich zbiorniczków nasiennych od 1.908 tys. do 4.840 tys. plemników. Jest to rozpiętość
strona 59bardzo znaczna, sięgająca prawie 3 milionów. Wahania w liczbie plemników w zbiorniczku nasiennym matek poszczególnych ras były mniejsze. Pomimo to różnica w liczbie plemników pomiędzy najlepiej i najgorzej unasienioną matką danej rasy, wynosiła około 2 milionów. Najwyższy współczynnik zmienności stwierdzono u matek rasy kraińskiej. Matki rasy polskiej miały w zbiorniczku średnio najwyższą liczbę plemników, a rasy kraińskiej najniższą. Zachodziło bardzo wysoko istotne zróżnicowanie liczby plemników w zbiorniczku matek różnych ras. Matki rasy kaukaskiej i polskiej nie różniące się istotnie między sobą miały bardzo wysoko istotnie więcej plemników w zbiorniczku niż matki krainki (tab. 2).
Ponieważ wiadomo, iż liczba plemników przechodzących do zbiorniczka nasiennego zależy w dużym stopniu od jego wielkości (Woyke 1971), zbadano wielkość tego organu u wszystkich matek trzech ras. Średnio największy zbiorniczek miały matki rasy kaukaskiej, a najmniej-
Tabela 2 Liczba plemników w zbiorniczku nasiennym (tys.) No. of spermatozoa in spermatheca (thous) of artificially inseminated queens
| Rasa matek / Race of queens | 1-szy rok / 1-st year a’20 matek / queens: Średnia ± błąd / Mean ± st. error | 1-szy rok / 1-st year a’20 matek / queens: Współczynnik zmienności / Coeff. of var. % | 2-gi rok / 2-nd year a’10 matek / queens: Średnia ± błąd / Mean ± st. error | 2-gi rok / 2-nd year a’10 matek / queens: Współczynnik zmienności / Coeff. of var. % | 3-ci rok / 3-rd year a’13 matek / queens: Średnia ± błąd / Mean ± st. error | 3-ci rok / 3-rd year a’13 matek / queens: Współczynnik zmienności / Coeff. of var. % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Polska A. m. mellifica | 3982±121 a* | 13,6 | 3444±325 a | 29,9 | 4054±120 a | 10,7 |
| Kaukaska A. m. caucasica | 3676±137 a | 16,6 | 3597±325 a | 28,6 | 3510±220 b | 22,5 |
| Kraińska A. m. carnica | 2818±136 b | 21,4 | 2125±158 b | 23,5 | 3019±145 c | 17,3 |
| Włoska A. m. ligustica | 2680±321 bc | 37,8 | ||||
| Egipska A. m. lamarkii | 3356±197 ac | 18,6 | ||||
| Afrykańska A. m. adansoni | 2876±144 ac | 15,8 | ||||
| Pol. × kauk. A. mell. × A. cauca. | 4452±142 a | 16,5 | ||||
| Pol. × krain. A. mell. × A. carn. | 3996±122 ab | 11,0 | ||||
| Kauk. × Krain. A. cauc. × A. carn. | 2870±192 c | 24,0 |
- Odmienne litery alfabetu oznaczają istotną różnicę między średnimi
- Different letters indicate significant difference between means
Tabela 3 Objętość zbiorniczka nasiennego (mm3) Volume of spermathecae (mm3) of artifically inseminated queens
| Rasa matek / Race of queens | 1 rok / 1-st year à’20 matek / queens: Średnia ± błąd / Mean ± st. error | 1 rok / 1-st year à’20 matek / queens: Współczynnik zmienności / Coeff. of var. % | 2-gi rok / 2 nd year à’10 matek / queens: Średnia ± błąd / Mean ± st. error | 2-gi rok / 2 nd year à’10 matek / queens: Współczynnik zmienności / Coeff. of var. % | 3-ci rok / 3-rd year à’13 matek / queens: Średnia ± błąd / Mean ± st. error | 3-ci rok / 3-rd year à’13 matek / queens: Współczynnik zmienności / Coeff. of var. % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Polska A. m. mellifera | 1,031±0,027 a* | 11,6 | 0,911±0,030 ac | 10,4 | 0,885±0,026 a | 9,2 |
| Kaukaska A. m. caucasica | 1,043±0,030 a | 12,9 | 0,897±0,032 ac | 11,4 | 0,988±0,024 bd | 8,8 |
| Kraińska A. m. carnica | 1,002±0,037 a | 17,6 | 0,955±0,030 a | 9,9 | 0,844±0,029 a | 12,8 |
| Włoska A. m. ligustica | 0,838±0,024 c | 9,1 | ||||
| Egipska A. m. lamarkii | 0,849±0,037 c | 13,9 | ||||
| Afrykańska A. m. adansoni | 1,072±0,048 b | 14,1 | ||||
| Pol. × Kauk. A. mell. × A. cauc. | 1,109±0,032 c | 10,4 | ||||
| Pol. × Kraiń. A. mell. × At. carn. | 0,911±0,016 ab | 5,9 | ||||
| Kauk. × Kraiń. A. cauc. × A. carn. | 0,957±0,040 d | 15,4 |
- Odmienne litery alfabetu oznaczają istotną różnicę między średnimi.
- Different letters indicate significant difference between means.
szy rasy kraińskiej. Nie stwierdzono tu jednak zróżnicowania istotnego (tab. 3).
W rezultacie tego, koncentracja plemników w zbiorniczku nasiennym, tj. liczba plemników przypadająca na 1 mm3 zbiorniczka, przedstawiała się podobnie. Znaczy to, że matki rasy polskiej i kaukaskiej miały najwyższą koncentrację plemników, nie różniące się istotnie między sobą. Natomiast matki rasy kraińskiej miały istotnie niższą koncentrację plemników niż matki obu pozostałych ras (tab. 4).
Unasienianie matek sześciu ras. Spośród wszystkich sześciu badanych ras najwięcej plemników miały w zbiorniczku nasiennym matki rasy kaukaskiej i polskiej, (tab. 2), które nie różniły się w tym względzie między sobą istotnie. Najmniej plemników miały w zbiorniczku matki rasy kraińskiej. Matki pszczół hodowlanych poza Polską miały pośrednie liczby plemników. Wśród ras pszczół hodowanych poza krajem, największa liczba
strona 61plemników znajdowała się w zbiorniczku matek rasy egipskiej, a najniższa u matek włoskich. Jest to wynik dość niespodziewany, gdyż biorąc za podstawę wielkość samych pszczół należałoby raczej oczekiwać wyników wręcz odwrotnych. Matki włoskie miały istotnie mniej plemników w zbiorniczku nasiennym, niż polskie i kaukaskie. Natomiast pomimo, że średnio miały więcej plemników niż matki kraińskie nie udowodniono statystycznie istotnej różnicy w liczbie plemników u tych dwu ras matek (tab. 2).
Zbiorniczki nasienne sześciu badanych ras były różnej wielkości (tab. 3). Największy zbiorniczek miały matki rasy afrykańskiej. Matki wszystkich trzech ras pszczół hodowanych w Polsce miały istotnie mniejszy zbiorniczek, ale wielkość jego wśród tych trzech ras nie różniła się istotnie. Najmniejszy zbiorniczek nasienny miały matki pszczół włoskich. Lecz w porównaniu do pszczół hodowanych w Polsce, był on istotnie mniejszy jedynie od wielkości zbiorniczka matek kraińskich (tab. 3).
Tabela 4 Koncentracja plemników w zbiorniczku (tys./mm3) Concentration of spermatozoa in spermatheca (thous/mm3) of artificially inseminated queens
| Rasa matek / Race of queens | 1 rok / 1 st year à’20 matek/queens: Średnia ± błąd / Mean ± st. error | 1 rok / 1 st year à’20 matek/queens: Współczynnik zmienności / Coeff. of var. % | 2-gi rok / 2-nd year à’10 matek / queens: Średnia ± błąd / Mean ± st. error | 2-gi rok / 2-nd year à’10 matek / queens: Współczynnik zmienności / Coeff. of var. % | 3-ci rok / 3-rd year à’13 matek / queens: Średnia ± błąd / Mean ± st. error | 3-ci rok / 3-rd year à’13 matek / queens: Współczynnik zmienności / Coeff. of var. % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Polska A. m. mellifera | 3861±223 a* | 17,4 | 3810±365 ad | 30,3 | 4595±124 a | 9,8 |
| Kaukaska A. m. caucasica | 3570±163 a | 20,5 | 4071±302 ad | 23,5 | 3569±215 bc | 21,7 |
| Kraińska A. m. carnica | 2854±145 b | 22,7 | 2366±172 b | 23,0 | 3631±218 c | 21,7 |
| Włoska A. m. ligustica | 3333±368 cd | 49,8 | ||||
| Egipska A. m. lamarkii | 4241±332 a | 24,8 | ||||
| Afrykańska A. m. adansoni | 2797±149 bc | 16,8 | ||||
| Pol. × Kauk. A. mell. × A. cauc. | 4026±241 cd | 21,6 | ||||
| Pol. × Kraiń. A. mell. × A. carn. | 4391±125 ad | 10,3 | ||||
| Kauk. × Kraiń. A. cauc. × A. carn. | 3035±241 b | 28,7 |
- Odmienne litery alfabetu oznaczają istotną różnicę między średnimi.
- Different letters indicate significant differences between means.
Należy się spodziewać, iż zróżnicowanie wielkości zbiorniczków różnych ras spowoduje istotne przesunięcia w koncentracji plemników w zbiorniczku w stosunku do bezwzględnej liczby znajdujących się tam plemników. Najwyższą koncentrację plemników stwierdzono w zbiorniczku matek rasy egipskiej (tab. 4). Nieco niższą, lecz nie różniącą się od niej istotnie koncentrację wykazano w zbiorniczkach matek rasy kaukaskiej i polskiej. Jeszcze niższą koncentrację stwierdzono u matek rasy włoskiej, lecz nie udowodniono istotnej różnicy między koncentracją u tej rasy a u matek rasy polskiej i kaukaskiej. Spośród wszystkich ras najniższa koncentracja plemników zachodziła w zbiorniczku matek kraińskich. Poza pszczołą afrykańską, koncentracja plemników u matek kraińskich była istotnie niższa niż u matek wszystkich pozostałych ras (tab. 4).
Unasienianie matek trzech ras czystych i ich krzyżówek. W następnym doświadczeniu porównywano efekty sztucznego unasieniania matek ras czystych i ich krzyżówek. Spośród ras czystych najwięcej plemników znajdowało się w zbiorniczku matek rasy polskiej, a najmniej u krainki. Różnice w liczbie plemników między wszystkimi trzema rasami były statystycznie istotne (tab. 2). Matki mieszańce polsko-kaukaskie miały w zbiorniczku nasiennym więcej plemników niż obydwie rasy wyjściowe. Statystycznie zdołano jednak udowodnić istotną różnicę w liczbie plemników jedynie między tymi mieszańcami, a pszczołami kaukaskimi. Matki mieszańce polsko-kraińskie miały pośrednią liczbę plemników w stosunku do obydwu ras wyjściowych. Liczba plemników u tych mieszańców zbliżała się bardziej do spotykanej u matek rasy polskiej, od której nie różniła się istotnie. Była natomiast istotnie wyższa od spotykanej u matek kraińskich. Matki mieszańce kaukasko-kraińskie miały mniej plemników niż obydwie rasy wyjściowe. Średnia liczba plemników u tych mieszańców była istotnie niższa od stwierdzonej u matek kaukaskich.
Spośród ras czystych największy zbiorniczek miały matki rasy kaukaskiej, a najmniejszy kraińskiej. Matki mieszańce polsko-kaukaskie miały zbiorniczek większy niż obydwie rasy wyjściowe. Zbiorniczek tych mieszańców był istotnie większy od spotykanego u wszystkich innych grup matek (tab. 3). Można tu więc mówić o występowaniu heterozji. Mieszańce kaukasko-kraińskie miały zbiorniczek pośredni w stosunku do ras wyjściowych. Aczkolwiek mieszańce miały mniejszy zbiorniczek niż matki kaukaskie, to jednak nie udowodniono istotnej różnicy między średnimi wielkościami zbiorniczków tych dwu grup matek. Zbiorniczek mieszańca był natomiast istotnie większy od stwierdzonego u matek kraińskich. Matki mieszańce polsko-kraińskie miały zbiorniczek większy od obydwu ras wyjściowych. Statystycznie nie stwierdzono jednak istotnej różnicy między mieszańcami a rasami czystymi. Z powyższych danych widać, iż matki polskie przyczyniły się w krzyżówkach z obydwu pozostałymi rasami do zwiększania zbiorniczków ponad wielkości spotykane u pszczół polskich. Natomiast matki kaukaskie, pomimo że doprowadzały
strona 63do wystąpienia heterozji w krzyżówce z pszczołą polską, dawały jedynie wyniki pośrednie w krzyżówce z pszczołą kraińską.
Porównując liczbę plemników w stosunku do wielkości zbiorniczka można stwierdzić, że jedynie mieszańce polsko-kaukaskie miały zarówno największą liczbę plemników, jak i największe zbiorniczki. W pozostałych grupach matek wzajemne stosunki układały się odmiennie. Pomimo, że matki kaukaskie miały istotnie większe zbiorniczki od matek polskich, to te ostatnie miały istotnie więcej plemników niż matki kaukaskie. Podobnie mieszańce kaukasko-kraińskie pomimo, że miały najmniej plemników, wcale nie miały najmniejszych zbiorniczków.
W rezultacie takich układów, największa koncentracja plemników zachodziła w zbiorniczkach matek polskich. Koncentracja plemników w zbiorniczkach mieszańców polsko-kaukaskich była istotnie niższa. Najniższą koncentrację plemników stwierdzono w zbiorniczkach mieszańców kaukasko-kraińskich (tab. 4).
PORÓWNANIE EFEKTU NATURALNEGO UNASIENIANIA MATEK RÓŻNYCH RAS I ICH KRZYŻÓWEK
Ponieważ przekonano się, że występują znaczne wahania w liczbie plemników w zbiorniczkach nasiennych sztucznie unasienionych matek jednej rasy jak i między rasami, starano się zbadać czy podobne zjawisko zachodzi u matek unasienionych naturalnie. Nie wykluczone, że różne matki, lub matki różnych ras kopulują z różną liczbą trutni, wyrównując w ten sposób różnice w stopniu unasienienia, lub też może jeszcze je zwiększając.
Po naturalnym unasienieniu przeszło do zbiorniczka poszczególnych matek od 2.117 tys. do 7.337 tys. plemników, co stanowi bardzo dużą rozpiętość. Zmienność liczby plemników w zbiorniczku wewnątrz poszczególnych ras lub mieszańców była również duża, wahając się od 17% do 32% w stosunku do średniej dla grupy. Średnio największa liczba plemników znalazła się po naturalnym unasienieniu w zbiorniczkach matek mieszańców polsko-kaukaskich. Możliwe więc, że występuje tu zjawisko heterozji. Najniższa liczba plemników znajdowała się w zbiorniczkach matek mieszańców kaukasko-kraińskich. W zbiorniczkach tych matek znajdowało się mniej plemników niż u obu ras wyjściowych (tab. 5).
Przeprowadzona analiza wariancji nie wykazała istotnego zróżnicowania liczby plemników w zbiorniczkach matek różnych ras lub ich mieszańców. Tak więc o istotnych różnicach w stopniu napełnienia zbiorniczków naturalnie unasienionych matek można będzie powiedzieć dopiero po zbadaniu wielkości zbiorniczków i obliczeniu koncentracji.
strona 64Tabela 5 Charakterystyka naturalnie unasienianych matek trzech ras i ich mieszańców Characteristic of naturally inseminated queens of three races and their hybrids
| Rasa matek / Race of queens | szt. / No. | Liczba plemników w zbiorniczku w tys. / No. of spermatozoa in spermat. (thous): Średnia ± błąd / Mean ± st. error | Liczba plemników w zbiorniczku w tys. / No. of spermatozoa in spermat. (thous): Współczynnik zmienności / Coeff. of var. % | Objętość zbiorniczka nasiennego mm3 / Volume of spermatheca mm3: Średnia ± błąd / Mean ± st. error | Objętość zbiorniczka nasiennego mm3 / Volume of spermatheca mm3: Współczynnik zmienności / Coeff. of var. % | Koncentracja plemników w zbiorniczku nasiennym (tys./mm3) / Concentration of spermatozoa in spermatheca (thous/mm3): Średnia ± błąd / Mean ± st. error | Koncentracja plemników w zbiorniczku nasiennym (tys./mm3) / Concentration of spermatozoa in spermatheca (thous/mm3): Współczynnik zmienności / Coeff. of var. % |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Polska A. m. mellifera | 12 | 4364±300 a* | 23,9 | 0,980±0,027 a | 9,4 | 4482±327 ac | 25,2 |
| Kaukaska A. m. caucasica | 14 | 4492±245 a | 20,0 | 1,015±0,017 a | 6,1 | 4430±238 a | 20,1 |
| Kraińska A. m. carnica | 9 | 4268±236 a | 16,5 | 0,945±0,019 a | 6,0 | 4539±296 ac | 19,8 |
| Polska × Kaukaska A. mell. × A. cauc. | 9 | 5132±399 a | 23,3 | 0,825±0,039 b | 14,0 | 6214±370 b | 17,8 |
| Polska ± Kraińska A. mell. × A. carn.. | 8 | 4746±292 a | 16,9 | 0,882±0,041 b | 13,3 | 5483±439 bc | 22,7 |
| Kauk. × Kraińska A. caus. × A. carn. | 8 | 3726±287 a | 21,8 | 0,994±0,025 a | 7,2 | 3781±319 a | 23,9 |
- Odmienne litery alfabetu oznaczają istotną różnicę między średnimi.
- Different letters indicate significant differences between means.
Objętości zbiorniczka u poszczególnych matek wahały się w granicach od 0,697 mm3 do 1,151 mm3. Średnio największe zbiorniczki miały matki rasy kaukaskiej i polskiej, a najmniejsze mieszańce polsko-kaukaskie. Tak więc stwierdzona uprzednio duża liczba plemników w zbiorniczku matek mieszańców polsko-kaukaskich nie została spowodowana większym zbiorniczkiem. Średnie objętości zbiorniczków matek różnych ras i mieszańców różniły się istotnie. Matki mieszańce polsko-kaukaskie miały istotnie mniejsze zbiorniczki od obydwu ras wyjściowych. Należy więc przypuszczać, że nastąpią istotne różnice koncentracji plemników w zbiorniczkach nasiennych matek różnych grup.
Nastąpiło zwiększenie zmienności koncentracji plemników w stosunku do zmienności bezwzględnej liczby plemników w zbiorniczkach tych samych grup matek. Różnice między średnimi wielkościami koncentracji plemników różnych grup matek zwiększyły się w stosunku do bezwzględnej liczby plemników w zbiorniczkach. Analiza wariancji wykazała istotne zróżnicowanie koncentracji plemników w zbiorniczkach różnych
strona 65grup matek. Największa koncentracja zachodzi w zbiorniczkach matek mieszańców polsko-kaukaskich. Porównanie tych wyników z rezultatami sztucznego unasieniania wykaże czy mieszańce te kopulowały z większą liczbą trutni, czy też bardziej aktywnie przeprowadzały plemniki do zbiorniczków nasiennych niż inne matki. Koncentracja plemników w zbiorniczku tych mieszańców była istotnie wyższa aniżeli u obydwu czystych ras wyjściowych. Następna grupa matek mieszańców polsko-kraińskich miała o około 1 milion wyższą koncentrację plemników w zbiorniczku aniżeli matki czystych ras wyjściowych. Jednak nie zdołana wykazać tu statystycznie istotnej różnicy. Koncentracje plemników w zbiorniczkach matek ras czystych były bardzo zbliżone do siebie i nie wykazano tu istotnych różnic. Pozostała grupa matek mieszańców kaukasko-kraińskich miały w ogóle najniższą koncentrację plemników w zbiorniczku. Jednak nie zdołano udowodnić statystycznie istotnej różnicy w stosunku do czystych ras wyjściowych. Mieszańce kaukasko-kraińskie miały natomiast istotnie niższą koncentrację plemników w zbiorniczku aniżeli pozostałe mieszańce. Tak więc mieszańce polsko-kaukaskie i polsko-kraińskie napełniły zbiorniczki po naturalnym unasienieniu w najwyższym stopniu, a mieszańce kaukasko-kraińskie w najniższym.
PORÓWNANIE TRZYLETNICH WYNIKÓW BADAŃ NAD SZTUCZNYM I NATURALNYM UNASIENIANIEM
Zachodziła duża zgodność w wynikach uzyskiwanych w kolejnych latach. U różnych ras zachodziły również te same proporcje w wynikach dotyczących matek unasienianych sztucznie jak i naturalnie. Matki rasy polskiej i kaukaskiej unasienione w ciągu trzech lat sztucznie lub naturalnie miały zbliżoną do siebie liczbę plemników w zbiorniczku nasiennym (tab. 6). Matki rasy kraińskiej miały zawsze mniej plemników w zbiorniczku niż matki obydwu uprzednio wymienionych ras. Matki krainki uniesienione naturalnie miały również średnio mniej plemników, chociaż w tym wypadku nie stwierdzono różnic istotnych.
Matki ras hodowanych poza Polską miały w zbiorniczku nasiennym zwykle pośrednie liczby plemników pomiędzy spotykanymi u matek kraińskich i dwu pozostałych ras.
Matki mieszańce polsko-kaukaskie, niezależnie od tego czy były unasienione sztucznie czy naturalnie, miały w zbiorniczku nasiennym więcej plemników niż obie rasy wyjściowe. Można więc mówić w tym wypadku o występowaniu heterozji. Natomiast matki mieszańce kaukasko-kraińskie, zarówno unasienione naturalnie jak i sztucznie, miały w zbiorniczku nasiennym mniej plemników niż matki ras wyjściowych.
Matki kaukaskie miały zwykle nieco większy zbiorniczek nasienny niż matki polskie. Matki rasy kraińskiej miały natomiast prawie zawsze
strona 66Porównanie średniej liczby plemników (tys.) w zbiorniczku nasiennym matek Comparison of the mean numbers of spermatozoa (thous). in the spermatheca of inseminated queens.
| Rasa matek / Race of queens | Sztuczne unasiennianie / Artificiel insemination: 1-szy rok / 1 st year | Sztuczne unasiennianie / Artificiel insemination: 2-gi rok / 2-nd year | Sztuczne unasiennianie / Artificiel insemination: 3-ci rok / 3-rd year | Naturalne unasienianie / Natural insemination |
|---|---|---|---|---|
| Polska A. m. mellifera | 3.982 | 3.444 | 4.054 | 4.364 |
| Kaukaska A. m. caucasica | 3.676 | 3.597 | 3.510 | 4.492 |
| Kraińska A. m. carnica | 2.818 | 2.125 | 3.019 | 4.268 |
| Włoska A. m. ligustica | 2.680 | |||
| Egipska A. m. lamarkii | 3.356 | |||
| Afrykańska A. m. adansoni | 2.876 | |||
| Pol. × Kaukaska A. mell × A. cauc. | 4.452 | 5.132 | ||
| Pol. × Kraińska A. mmell. × A. carn. | 3.996 | 4.746 | ||
| Kauk. × Kraińska A. cauc. × A. carn. | 2.870 | 3.726 |
najmniejszy zbiorniczek. Spośród ras hodowanych poza Polską duży zbiorniczek miały matki rasy afrykańskiej, a mały włoskiej. Wielkość zbiorniczka u mieszańców przedstawiała się różnie, ale średnio największy zbiorniczek spośród wszystkich grup i powtórzeń stwierdzono w jednej grupie właśnie matek mieszańców polsko-kaukaskich (tab. 3 i 5).
Po obliczeniu koncentracji plemników zaszły pewne zmiany w stosunku do uszeregowania kolejności liczby plemników w zbiorniczku. Tym niemniej sztucznie i naturalnie unasienione matki rasy polskiej miały zwykle nieco wyższą koncentrację plemników w zbiorniczku nasiennym niż matki rasy kaukaskiej. Matki krainki miały na ogół niższą koncentrację plemników od obydwu uprzednio wymienionych ras. Spośród matek mieszańców matki kaukasko-polskie miały wyższą koncentrację plemników, niż mieszańce kaukasko-kraińskie (tab. 4 i 5).
WIELKOŚĆ JĄDER TRUTNI TRZECH RAS
Przypuszczając, że wyniki sztucznego unasieniania mogą zależeć również od zdolności produkcji nasienia przez trutnie różnych ras, porównywano wielkość ich jąder. Średnia długość jąder trutni rasy polskiej
strona 67wynosiła 4,9 mm przy wahaniach od 4,7 do 5,3 mm średniej dla trutni od poszczególnych matek. Różnica między najdłuższym a najkrótszym jądrem trutni pochodzących od jednej matki wynosiła od 1 mm (matka nr 5) do 1,3 mm (nr 2), a dla całej rasy równała się 1,9 mm (tab. 7).
Średnia szerokość jąder była równa 2,5 mm a grubość 1,8 mm. Średnia objętość jąder wszystkich trutni rasy polskiej równała się 12,0 mm3 przy wahaniach średniej dla trutni od poszczególnych matek od 11,4 mm3 do 13,1 mm3. Różnica objętości jąder trutni pochodzących od jednej matki była dość duża, gdyż mieściła się w granicach od 4,6 mm3 (matka nr 2) do 5,9 mm3 (nr 5), a dla całej rasy wynosiła aż 6,4 mm3, co stanowi ponad 50% wartości średniej.
Tabela 7 Średnie wielkości jąder trutni trzech ras (średnie z 125 trutni od 5 matek w każdej rasie) Mean sizes of testes of drones of three races (Means for 125 drones from 5 queens in every race)
| Rasa trutni / Race of drones | Długość / Length mm | Szerokość / Width mm | Grubość / Thickness mm | Objętość / Volume mm3 |
|---|---|---|---|---|
| Polska A. m. mellifera | 4,935 ±0,021 a | 2,545 ±0,010 a | 1,828 ±0,010 a | 12,055 ±0,099 a |
| Kaukaska A. m. caucasica | 4,848 ±0,025 b | 2,468 ±0,010 b | 1,873 ±0,010 b | 11,745 ±0,100 b |
| Kraińska A. m. carnica | 5,073 ±0,022 c | 2,606 ±0,013 c | 1,873 ±0,009 b | 13,004 ±0,117 c |
- Odmienne litery alfabetu oznaczają istotną różnicę między średnimi.
- Different letters indicate significant differences between means.
Średnia długość jąder trutni rasy kaukaskiej wynosiła 4,8 mm, a różnica między najkrótszym i najdłuższym jądrem u wszystkich zbadanych trutni wynosiła 2,2 mm. Tak więc wahania były nieco większe niż u trutni rasy polskiej.
Średnia szerokość wynosiła 2,5 mm a grubość 1,9 mm. Średnia objętość jąder trutni rasy kaukaskiej wynosiła 11,7 mm3 przy wahaniach średniej dla trutni od poszczególnych matek od 10,6 mm3 do 12,3 mm3. Różnica między największym a najmniejszym jądrem wszystkich trutni kaukaskich była równa 11,1 mm3, czyli była prawie tak duża jak sama średnia. Skrajne wartości musiały jednak stanowić jedynie pojedyncze wypadki, gdyż z obliczeń wynika, że średnie odchylenie objętości było u trutni rasy polskiej (1,56 mm3) prawie takie same jak u trutni rasy kaukaskiej (1,58 mm3).
Średnia długość jąder trutni rasy kraińskiej wynosiła 5,073 mm przy wahaniach średniej od 4,9 mm (nr 1) do 5,2 mm (nr 4). Różnica między
strona 68najdłuższym a najkrótszym jądrem wszystkich trutni równała się 2,1 mm. Trutnie kraińskie miały jądra o średniej szerokości 2,6 mm i grubości 1,9 mm.
Średnia objętość wynosiła 13,0 mm3, przy wahaniach średniej od 12,7 mm3 (nr 3) do 14,5 mm3 (nr 2). Różnica między największym a najmniejszym jądrem równała się 8,4 mm3. Była więc mniejsza niż u trutni kaukaskich, ale średnie odchylenie (1,84) wskazuje, że zmienność objętości u trutni rasy kraińskiej było największe.
Tak więc trutnie kaukaskie miały najmniejsze jądra, a kraińskie największe.
UNASIENIANIE MATEK POLSKICH NASIENIEM TRUTNI TRZECH RAS
Celem stwierdzenia czy plemniki przechodzą w większej ilości do zbiorniczka nasiennego matek w zależności od rasy trutni, porównano efekty sztucznego unasieniania matek rasy polskiej jednakową ilością (8 mm3) nasienia od trutni różnych ras.
Wyniki unasieniania wykazują duże zróżnicowanie w liczbie plemników wchodzących do zbiorniczka nasiennego matek (tab. 8). Wartości graniczne dla wszystkich unasienień wahały się od 1,8 mil. do 7,1 mil.
Tabela 8 Charakterystyka matek krajowych unasienionych trutniami trzech ras. Characteristic of. A. m. mellifera queens inseminated artificially by drones of three races Średnie z 22 matek Means for 22 queens
| Rasa trutni / Race of drones | Liczba plemników w zb. (tys.) / Number of spermatozoa in sperm. (thous.): Średnia ± błąd / Mean ± st. error | Liczba plemników w zb. (tys.) / Number of spermatozoa in sperm. (thous.): Współczynnik zmienności / Coeff. of var. % | Objętość zbiorniczka (mm3) / Volume of spermath. (mm3): Średnia ± błąd / Mean ± st. error | Objętość zbiorniczka (mm3) / Volume of spermath. (mm3): Współczynnik zmienności / Coeff. of var. % | Koncentracja plemników w zb. tys./mm3 / Concentration of sp. in sperm. thous/mm3: Średnia ± błąd / Mean ± st. error | Koncentracja plemników w zb. tys./mm3 / Concentration of sp. in sperm. thous/mm3: Współczynnik zmienności / Coeff. of var. % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Polska A. m. mellifera | 4.074±266 a* | 30,6 | 1,024±0 036 a | 16,6 | 3,938±176 a | 20,9 |
| Kaukaska A. m. caucasica | 3,887±190 a | 22,9 | 1,062±0,01 a | 14,1 | 3,733±218 a | 27,3 |
| Kraińska A. m. carnica | 4,086±181 a | 20,8 | 1,072±0,01 a | 14,0 | 3,824±147 a | 18,0 |
- Te same litery alfabetu oznaczają brak istotnej różnicy między średnimi.
- Identical letters indicate lack of significant difference between means.
Różnica wynosiła więc ponad 5,0 mil. plemników. Zróżnicowanie w poszczególnych grupach matek unasienionych trutniami jednej rasy było mniejsze. Współczynnik zmienności wykazuje, że największe zróżnicowanie wystąpiło u matek unasienionych trutniami polskimi, a więc trutniami tej samej rasy co matka (tab. 8).
Średnia liczba plemników wchodząca do zbiorniczka nasiennego matek unasienionych trutniami trzech ras różniła się nieznacznie. W zbiorniczku matek unasienionych nasieniem trutni rasy polskiej i kraińskiej znaleziono nieco więcej plemników niż po unasienieniu trutniami kaukaskimi. Analiza wariancji nie wykazała istotnego wpływu rasy trutni na liczbę plemników wchodzących do zbiorniczka matek. Możliwe, że przy większej liczbie powtórzeń udało by się wykazać jakieś różnice.
Wiadomo, że liczba plemników wchodzących do zbiorniczka nasiennego matki zależy w dużym stopniu od jego wielkości. Dlatego celem uzyskania większej precyzji zbadano ten czynnik, ażeby następnie obliczyć koncentrację plemników w zbiorniczku.
Wszystkie matki w liczbie 66 miały zbiorniczki o średnicy powyżej 1 mm. Wielkość średniej średnicy 1,26 mm jak i objętości 1,05 mm3 jest bardzo zbliżona do wartości charakterystycznych dla matek wychowywanych z larw 1-no dniowych (Woyke 1971). Wskaźnik zmienności zarówno dla średnicy 5,56 mm jak i dla objętości zbiorniczków 14,28 mm3 był niewielki, co wskazuje, że matki stanowiły materiał wyrównany.
Tabela 8 przedstawia wielkości zbiorniczków nasiennych tych samych matek po podzieleniu ich na trzy grupy, z których każda została unasieniona nasieniem trutni innej rasy. Zarówno średnia średnica jak i średnia objętość zbiorniczka matek trzech grup różniła się nieznacznie. Najmniejsze średnie zbiorniczki miały matki z grupy, która została unasieniona trutniami rasy polskiej. Jednakowoż analiza wariancji nie wykazała istotnego zróżnicowania wielkości zbiorniczków u matek omawianych trzech grup. Zachodziło natomiast duże zróżnicowanie w koncentracji nasienia w poszczególnych zbiorniczkach. Porównując jednak liczbę plemników z ich koncentracją, można z łatwością stwierdzić, że nastąpiło zmniejszenie zróżnicowania koncentracji u matek unasienionych trutniami rasy polskiej i kraińskiej. Niezupełnie jednakowe zbiorniczki u matek trzech grup spowodowały, że nastąpiła jednak zmiana kolejności ułożenia matek pod względem koncentracji w stosunku do liczby plemników. Największa koncentracja plemników wystąpiła w zbiorniczkach matek polskich (tab. 8), unasienionych trutniami rasy polskiej. Aczkolwiek analiza wariancji nie wykazała istotnego zróżnicowania w koncentracji plemników w zbiorniczku matek, to jednak może zachodzić pewna tendencja do lepszego przenikania plemników do zbiorniczka matek tej samej rasy aniżeli obcej.
strona 70SZTUCZNE UNASIENIANIE MATEK KAUKASKICH TRUTNIAMI TRZECH RAS CZYSTYCH I ICH MIESZAŃCÓW
Matki kaukaskie unasieniono nasieniem trutni ras czystych jak i nasieniem trutni pochodzących od heterozygotycznych matek mieszańców. Aczkolwiek trutnie są haploidami, to jednak pochodząc od matek heterozygotycznych miały cechy obydwu ras i dlatego nazywa się je mieszańcami.
Równolegle prowadzono w innym doświadczeniu badania nad zwiększeniem efektywności sztucznego unasieniania, gdzie przy zmienionej technice uzyskano lepsze rezultaty. Dlatego matki kaukaskie były przetrzymywane po unasienieniu w specjalnych skrzynkach z pszczołami.
Do zbiorniczka matek kaukaskich weszło po unasienieniu ich trutniami różnych ras od 2.381 tys. do 8.530 tys. plemników. Ta ostatnia liczba dotyczyła tylko jednej matki i odbiegała od następnej z kolei najwyższej liczby o ponad 1.300 tys. Była więc zupełnie wyjątkowa. Średnia liczba plemników wchodząca do zbiorniczka nasiennego poszczególnych grup matek, z których każda została unasieniona przez inne trutnie wahała się od 4.255 tys. do 4.801 tys. Najwyższa liczba plemników weszła do zbiorniczka matek kaukaskich unasienionych przez trutnie kaukaskie, to znaczy tej samej rasy. Po unasienieniu matek przez trutnie ras czystych, najniższa średnia liczba plemników znajdowała się w zbiorniczkach matek unasienionych nasieniem trutni polskich. Natomiast po unasienieniu matek przez trutnie mieszańce kaukasko-kraińskie przeszło do zbiorniczka matek wogóle średnio najmniej plemników.
Przeprowadzona analiza wariancji nie wykazała istotnego wpływu pochodzenia nasienia od trutni różnych ras czystych lub mieszańców na liczbę plemników wchodzących do zbiorniczka matek kaukaskich. Tak więc można mówić jedynie o tendencji wchodzenia do zbiorniczka większej lub mniejszej liczby plemników od trutni różnych grup (tab. 9).
Ażeby niejednakowa wielkość zbiorniczków nie spowodowała zaciemnienia stopnia napełnienia zbiorniczków u różnych grup matek, zbadano wielkość tego organu. Po zbadaniu wielkości zbiorniczków matek unasienionych przez trutnie różnych grup okazało się, iż zbiorniczki nieco się różnią. Szczególnie widać różnice w objętości zbiorniczków. Przeprowadzona analiza wariancji wykazała istotne zróżnicowanie objętości zbiorniczków różnych grup matek. Matki unasienione przez trutnie polsko-kraińskie miały istotnie większe zbiorniczki od wszystkich pozostałych grup matek, a unasienione przez trutnie polsko-kaukaskie i kaukasko-kraińskie miały ponadto istotnie mniejsze zbiorniczki od matek unasienionych przez trutnie polskie.
Istotne zróżnicowanie wielkości zbiorniczków poszczególnych grup matek może spowodować pewne przesunięcia w liczbie plemników, przy-
strona 71Tabela 9 Charakterystyka matek kaukaskich sztucznie unasienionych przez trutnie trzech ras i ich krzyżówki Characteristic of A. m. caucasica queens artificially inseminated by drones of three races and their hybrids. Średnie z 16 matek Means for 16 queens
| Rasa trutni / Race of drones | Liczba plemników w zbior. (tys.) / No. of sperm. in spemt. (thous): Średnia ± błąd / Mean ± st. error | Liczba plemników w zbior. (tys.) / No. of sperm. in spemt. (thous): Współczynnik zmienności / Coeff. of var. % | Objętość zbiorniczka (mm3) / Volume of spermatheca (mm3): Średnia ± błąd / Mean ± st. error | Objętość zbiorniczka (mm3) / Volume of spermatheca (mm3): Współczynnik zmienności / Coeff. of var. % | Koncentracja plemników w zb. (tys./mm3) / Concentration of sp. in. sperm. (thous/mm3): Średnia ± błąd / Mean ± st. error | Koncentracja plemników w zb. (tys./mm3) / Concentration of sp. in. sperm. (thous/mm3): Współczynnik zmienności / Coeff. of var % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Polska A. m. mellifera | 4,697±214 a* | 18,2 | 1008±0,009 a | 3,4 | 4652±196 a | 16,8 |
| Kaukaska A. m. caucasica | 4801±339 a | 28,2 | 0,961±0,017 ac | 7,2 | 4989±325 a | 28,3 |
| Kraińska A. m. carnica | 4766±327 a | 27,5 | 0,966±0,024 ac | 1,0 | 4888±260 a | 21,3 |
| Polska × Kauk. A.m.mel. × A.m.cauc. | 4616±266 a | 23,1 | 0,919±0,023 c | 1,0 | 5106±358 a | 28,0 |
| Pol. × Kraińska A. m. mel. × A. carn. | 4685±160 a | 13,6 | 1,079±0,016 b | 5,7 | 4345±141 a | 13,0 |
| Kauk. × Kraińska A.m.cauc. × A.m.carica | 4255±230 a | 21,6 | 0,946±0,014 c | 5,8 | 4530±259 a | 22,9 |
- Odmienne litery alfabetu oznaczają istotną różnicę między średnimi.
- Different letters indicate significant differences between means.
padających na jednostkę objętości zbiorniczka w stosunku do całkowitej liczby plemników w zbiorniczku.
Największą koncentrację plemników w zbiorniczku miały matki unasienione przez trutnie mieszańce polsko-kaukaskie a następnie przez kaukaskie to jest tej samej rasy co matki.
Tak więc nasienie trutni mieszańców polsko-kaukaskich mogło ewentualnie wykazywać pewną zwiększoną żywotność. Nadal jednak stopień wnikania plemników trutni do zbiorniczków matki tej samej rasy był bardzo wysoki. Plemniki natomiast pozostałych trutni mieszańców wnikały w mniejszym stopniu do zbiorniczków matek aniżeli od trutni pozostałych ras czystych.
Przeprowadzona analiza wariancji nie wykazała istotnego zróżnicowania koncentracji plemników różnych grup trutni w zbiorniczkach nasiennych
strona 72matek. Tak więc można tu mówić również jedynie o pewnej tendencji większego wnikania do zbiorniczków nasiennych matek, plemników pochodzących od trutni genetycznie podobnych (rasa czysta lub mieszaniec) do matek.
WNIOSKI
Spośród pszczół hodowanych w Polsce matki rasy polskiej miały najmniej rurek jajnikowych w jajnikach, a kaukaskie i kraińskie istotnie więcej. Matki mieszańce polsko-kaukaskie miały znacznie więcej rurek niż obydwie rasy wyjściowe, można więc mówić to o występowaniu zjawiska heterozji. Mieszańce polsko-kraińskie miały istotnie mniej rurek jajnikowych od obydwu ras wyjściowych. Matki włoskie miały jeszcze więcej rurek niż mieszańce polsko-kaukaskie.
Zbiorniczek nasienny matek rasy polskiej był większy niż u matek kraińskich. Tak więc wśród tych dwu ras stwierdzono odwrotny stosunek liczby rurek jajnikowych do wielkości zbiorniczka. Po sztucznym lub naturalnym unasienieniu matki rasy polskiej i kaukaskiej miały więcej plemników w zbiorniczku nasiennym niż matki rasy kraińskiej. Matki ras egipskiej, afrykańskiej i włoskiej miały liczbę plemników pośrednią pomiędzy polskimi i kaukaskimi a krainkami. Po sztucznym i naturalnym unasienieniu mieszańców stwierdzono, że najwięcej plemników znajdowało się w zbiorniczkach matek mieszańców polsko-kaukaskich. Wartości te były wyższe od spotykanych u obydwu ras wyjściowych. Najmniej plemników znajdowało się w zbiorniczku zarówno sztucznie jak i naturalnie unasienionych matek mieszańców kaukasko-kraińskich. Stwierdzone tu wartości były niższe od spotykanych u obydwu ras wyjściowych.
Trutnie trzech ras pszczół hodowanych w Polsce miały jądra niejednakowej wielkości. Największe jądra stwierdzono u trutni rasy kraińskiej. Miały one więc możliwości produkcji największej liczby plemników. Jest to ważne z tego względu, gdyż matki tej rasy miały najmniejszy zbiorniczek i w nim najniższą liczbę plemników. Najmniejsze jądra miały trutnie rasy kaukaskiej.
Po unasienieniu matek jednakową dawką nasienia od trutni różnych ras i ich mieszańców nie stwierdzono istotnych różnic w efekcie unasieniania. Zauważono jednak pewną tendencję do wchodzenia do zbiorniczka matek większej liczby plemników (koncentracja) od trutni tej samej rasy co matka.
LITERATURA
Alber M., Jordan R., Ruttner F. M. (1955) — Von der Paarung der Honigbiene. Z. f. Bienenforsch., 3: 1—28
Becker F. (1925) Bienenkönigin und Arbeiterin als phänotypische Erscheinungsformen. Erlanger Jb. Bienenk. 3(2): 163—223
strona 73Eckert J.F., (1934) Studiess in the number of ovarioles in queen honeybees in relation to body size. J. econ. Ent. 27(3) : 629—635
Jordan R., (1960) Die Zucht der Königin, ausgehend vom Ei. Bienenvater 81(1): 3—7, 44
Mackensen O., (1954) — Some improvements in method and syringe design in artificially insemination of queen bees. J. econ. Ent. 47(5): 565—586
Mackensen O., (1955) — Experiments in the techniques of artificial insemination of queen bees. J. econ. Ent. 48(4): 418—420
Mackensen O., and Roberts W.C., (1948) — A manual for the artificial inseimnation of queen bees. U.S.D.A. Bur Ent. and Plant Quar Et 250
Örösi Pál Z., (1960 — Kiserletek az anyaneveles köréböl II. Kiserletügyi Közlemények (1): 31—79
Soczek Z., (1965) — Wpływ niektórych metod wychowu matek pszczelich na liczbę rurek jajnikowych. Pszczel. Zesz. Nauk. 11(1—2) 73—74
Taber S., (1954) — The frequency of multiple mating of queen honey bees. J. econ. Ent. 47(6): 995—998
Triasko W.W., (1951) — Priznaki osiemiennosti pczelinych matok. Pczełowodstwo 28(11): 25—31
Weaver N., (1957) — Effects of larval age on dimorphic differentiation of the female honey bee. Ann. ent. Soc. Am. 50(3): 283—294
Weiss K., (1971) — Über Ausbildung und Leistung von Königinnen aus Eiern und jungen Arbeitermaden. Apidologie 2(1): 3—47
Woyke J., (1955) — Multiple mating of the honeybee queen (Apis Mellifica L.) in one nuptial flight. Bull. Acad. Polon. Sci. Cl. II, 3: 175—180
Woyke J., (1960) — Naturalne i sztuczne unasienianie matek pszczelich Pszczel. Zesz. Nauk. 4(3—4): 183—275
Woyke J., (1963) — The behaviour of queens inseminated artificially in different manner. XIX Congress of Apimondia, Prague 702—703
Woyke J., (1971) — Correlations between the age at which honeybee brood was grafted, characteristics of the resultant queens, and results of insemination. J. apic. Res. 10(1): 45—55
Woyke J., (1973) a) Reproductive organs of haploid and diploid drone honeybees. J. Apic. Res. 12(1): 35—51
Woyke J., (1973) b) Artificial insemination of Apis cerana indica queens. J. apic. Res. 12(3)
Woyke J. Jasiński Z., (1973) —Influence of external conditions on the number of spermatozoa enterning the spermatheca of instrumentally inseminated honeybee queens. J. apic. Res. 12(3): 145—151
СРАВНЕНИЕ ПОЛОВЫХ ОРГАНОВ И РЕЗУЛЬТАТОВ ИСКУССТВЕННОГО И ЕСТЕСТВЕННОГО ОСЕМЕНЕНИЯ ПЧЕЛ РАЗНЫХ ПОРОД И ИХ ГИБРИДОВ
Е. Войке, З. Ясиньски, Б. Смаговска,
Резюме
Среди разводимых в Польше пчел, матки польской породы имели существенно низшее число яйцевых трубочек чем кавказские и краинские. Польско-кавказские матки гибриды имели значительно больше яйцевых трубочек чем матки обеих исходных пород, что позваляет говорить о гетерозисе. Польско-краинские гибриды имели существенно меньше число трубочек чем исходные породы. Итальянские матки имели еще больше трубочек чем польско-кавказские гибриды.
strona 74Семяприемник маток польской породы был больше чем у маток краинских. Таким образом у этих двух пород обнаружено обратно пропорциональную зависимость между числом яйцевых трубочек и величиной семеприемника. После искусственного (8 мм3) или естественного осеменения матки польской и кавказской пород имели в семяприемнике больше спермиев чем матки краинской породы. Матки египские, африканские и итальянские по числу спермиев заняли промежуточное место между матками польской и кавказской пород с одной стороны, а краинской породы с другой. После естественного или искусственного осеменения гибридных маток, в семяприемниках польско-кавказских было больше всего, а в кавкаско-краинских менше всего спермиев. В первом случае число их было выше, а во втором ниже чем у исходных пород.
Трутни трех разводимых в Польше пород имели неодинаковой величины семенники. Самые большие семенники были найдены у трутней краинской породы. Следовательно они имели возможность производить найбольшее число спермиев. Это имеет большое значение, так как матки этой породы имеют найменшие семеприемники, а в них самое низкое число спермиев. Найменншие семенники имели трутни кавказской породы.
Ири осеменении маток 8 мм3 семени, от трутней разных пород и их гибридов не обнаружено существенных разниц в результатах осеменения. Однако наблюдалась некоторая склонность к вхождению в семеприемник большего числа спермий (кон- центрация) от трутней той самой породы что и матка.
COMPARISON OF REPRODUCTIVE ORGANS AND EFFECTS OF ARTIFICIAL AND NATURAL INSEMINATION OF HONEY BEES OF DIFFERENT RACES AND THEIR HYBRIDS
J. Woyke, Z. Jasiński, B. Smagowska
Summary
Among bees bred in Poland queens of Polish race had the lowest number of ovarioles in the ovary, and Caucasian and Carniolan — significantly the highest. Polish-Caucasian hybrid queens had much more ovarioles than both original races — therefore one can consider here the phenomenon of heterosis. Polish-Carniolan hyhrids had significantly less ovarioles than both original races. Italian queens had even more ovarioles than Polish-Caucasian hybrids.
The spermatheca of Polish queens was larger that of the Carniolan ones. Among these two races an inverse ratio of ovarioles number to the size of spermatheca was found. After artificial (8 mm3) or natural insemination, the Polish and Caucasian queens had more spermatozoa in the spermatheca than the Carniolan ones. Queens of Egiptian, African and Italian race had number of spermatozoa intermediate between the Polish and Caucasian and the Carniolan ones. After artificial and natural insemination of hybrids highest number of spermatozoa was found in the spermatheca of Polish-Caucasian hybrid queens. These values were higher than in both original races. The lowest number of spermatozoa was found in the spermatheca of artificially as well as naturally inseminated Caucasian-Carniolan hybrid queens. The values for the hybrids were lower than those found both original races.
Drones of the three races bred in Poland had testes of different sizes. The largest testes were found in drones of the Carniolan race. They had therefore the possibility to produce the greatest number of spermatozoa. This is important as queens of
strona 75this race had the smallest spermatheca and inside it the lowest number of spermatozoa. The smallest testes were found in drones of the Caucasian race.
After the queens were artificially inseminated with 8 mm3 of semen from drones of different races and their hybrids, no significant differences in the effect of insemination was found. A tendency was only noted to penetrate into the spermatheca of queens of a higher number of spermatozoa (concentration) originating from drones of the same race as the queen.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 53: „jej składanych” → jaj składanych
- s. 55, tab. 1–4, tab. 6: „lamarkii” → lamarckii
- s. 57, 59, 60, 61, 66 (tab. 1–4, 6): „adansoni” → adansonii
- s. 56: „8 mm2 nasienia” → 8 mm3 nasienia
- s. 56: „Srednio” → Średnio
- s. 60, tab. 3: „artifically” → artificially
- s. 60, tab. 3: „At. carn.” → A. carn.
- s. 64, tab. 5: „Polska ± Kraińska” → Polska × Kraińska
- s. 64, tab. 5: „A. caus.” → A. cauc.
- s. 65: „zdołana” → zdołano
- s. 65: „uniesienione” → unasienione
- s. 66, tab. 6: „unasiennianie” → unasienianie
- s. 66, tab. 6: „Artificiel” → Artificial
- s. 66, tab. 6: „A. mmell.” → A. mell.
- s. 68, tab. 8: „1,024±0 036″ → 1,024±0,036
- s. 71, tab. 9: „1008±0,009″ → 1,008±0,009
- s. 71, tab. 9: „A.m.carica” → A.m.carnica
- s. 73, literatura: „Studiess” → Studies
- s. 73, literatura: „inseimnation” → insemination
- s. 73, literatura: „enterning” → entering
- s. 73, streszczenie: „позваляет” → позволяет
- s. 74, streszczenie: „кавкаско-краинских” → кавказско-краинских
- s. 74, streszczenie: „менше” → меньше
- s. 74, streszczenie: „найбольшее” → наибольшее
- s. 74, streszczenie: „найменшие” → наименьшие
- s. 74, streszczenie: „Найменншие” → Наименьшие
- s. 74, streszczenie: „Ири” → При
- s. 74, Summary: „hyhrids” → hybrids
- s. 74, Summary: „Egiptian” → Egyptian
