OWOCOWANIE JABŁONI (JAMES GRIEVE I GOLDEN DELICIOUS) PO ZAPYLENIU ICH WŁASNYM PYŁKIEM PRZEZ PSZCZOŁY
tekst: Bolesław Jabłoński, Jadwiga Skowronek, Jerzy Marcinkowski, Wojciech Malewski
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXV, 1981 — Bolesław Jabłoński, Jadwiga Skowronek, Jerzy Marcinkowski, Wojciech Malewski
strona 129PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXV 1981
Bolesław Jabłoński, Jadwiga Skowronek, Jerzy Marcinkowski
Oddział Pszczelnictwa ISK w Puławach
Wojciech Malewski
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach
WSTĘP
Chociaż z literatury jednoznacznie wynika, że jabłonie należy traktować jako rośliny obcopylne, to w praktyce bardzo często uznaje się niektóre odmiany za dość samopłodne i sadzi się je w mniejszych lub większych kwaterach jednoodmianowych, ponieważ ułatwia to wykonywanie wielu zabiegów pielęgnacyjnych i w ogóle organizację pracy. Nasi sadownicy powołują się na tego rodzaju praktyki stosowane z powodzeniem w zachodniej Europie i w Ameryce. Znajdują też niekiedy odpowiednie dane w literaturze naukowej (m. in. Kezer 1976). Tymczasem wiadomo również (Pieniążek 1971), że roślina wykazująca nawet wysoką samopłodność w jednych warunkach klimatyczno-glebowych, w innych może prawie w ogóle nie wiązać owoców przy zapylaniu pyłkiem własnym. Dlatego podjęto badania, które w pierwszym etapie (Jabłoński, Zmarlicki, Skowronek 1979) miały na celu ogólne sprawdzenie stopnia samopłodności najważniejszych uprawianych w Polsce odmian jabłoni. W drugim etapie zdecydowano się zbadać plonowanie dwu najbardziej samopłodnych odmian, James Grieve i Golden Delicious, po zapylaniu ich pyłkiem własnym przez pszczoły. Wyniki tych badań przedstawiono w niniejszej pracy.
METODYKA
Badania przeprowadzono w Pszczelniczym Zakładzie Doświadczalnym ISK w Puławach w latach 1979—1980. Sady rosną tu na lekkiej glebie bielicowej kl. IV i są prowadzone w sposób nowoczesny. Mała (0,07 ha) kwatera James Grieve, na podkładce EM VII, założona w 1967 r., przylega do dużej kwatery wieloodmianowej, zaś Golden Delicious na korzeniach
strona 130Antonówki z wstawką Budakowskiego, sadzony w roku 1972, ma jako zapylacza nową odmianę — Melrose. Drzewa pierwszej odmiany rosną w normalnej rozstawie 4,5 m × 3 m, drugiej zaś w systemie pasowym 3 m × 1 m + 1 m × 1 m. Obie odmiany owocują co roku bardzo dobrze.
Doświadczeniem obejmowano 16 drzew James Grieve i 56 drzew Golden Delicious. Połowa z tych drzew każdej odmiany była co roku na okres kwitnienia zamykana pod dwoma dużymi izolatorami z siatki plastykowej (o oczkach około 2 mm × 2 mm), pod które wstawiano po jednej rodzinie pszczelej. Pozostałe drzewa stanowiły grupę kontrolną, swobodnie dostępną dla owadów zapylających i znajdowały się tuż obok drzew izolowanych.
Przed kwitnieniem na drzewach doświadczalnych liczono wszystkie pąki kwiatostanowe, a w czasie kwitnienia — kwiaty w 100 losowo branych dla każdej odmiany kwiatostanach. Wiosną 1980 r. u odmiany James Grieve wyróżniano przy tym kwiaty uszkodzone przez przymrozki.
W czasie pełni kwitnienia jabłoni liczono trzykrotnie w godzinach południowych pracujące na drzewach pszczoły miodne oraz spotkane ewentualnie inne owady zapylające.
Po opadzie czerwcowym, w lipcu liczono pod drzewami wszystkie opadłe zawiązki owoców. W drugim roku badań starano się ustalić przy tym liczbę nasion w opadłych większych zawiązkach, biorąc ich po 100 dla jednej i 100 dla drugiej kombinacji obu badanych odmian.
Wykształcone owoce po zbiorze liczono i ważono, a następnie w pobranych losowo próbach, liczących po 100 jabłek dla każdej kombinacji (tylko jabłek Goldena z samozapylenia w 1979 r. było mniej), ustalano liczbę nasion dorodnych i słabo wykształconych oraz liczbę komór bez nasion.
Po zbiorach w 1980 r. starano się ponadto dla odmiany Golden Dleicious określić kształt jabłek oraz liczbową i wagową strukturę ich populacji według średnicy owocu. Pobrane losowo do tego celu próby owoców składały się z ponad 300 jabłek. Przy sposobności określano też liczbę nasion w owocach różnej średnicy, pochodzących z samozapylenia i obcozapylenia.
Dysponując w drugim roku badań znaczną ilością owoców obu odmian uzyskanych z badanych kombinacji zapylenia, wykonano oznaczenia jędrności oraz istotnych z punktu widzenia jakości, podstawowych składników chemicznych. Jędrność owoców określano za pomocą jędrnościomierza Instron 11—40. Materiał do badań chemicznych stanowiły owoce jabłek po oznaczeniu jędrności, które po usunięciu gniazd nasiennych i szypułek zamrożono i przechowywano w temperaturze —20°C do czasu analiz. Do oznaczeń owoce rozdrabniano w stanie zamrożonym, a następnie homogenizowano na młynku koloidalnym. Oznaczenia suchej substancji, ekstraktu, kwasowości miareczkowej i czynnej wykonano metodami podanymi w AOAC (1970). Cukry redukujące i cukry ogółem oznaczono metodą Luffa-Schoorla (Struszyński 1954). Owoce odmiany Golden
strona 131Delicious analizowano dwukrotnie — bezpośrednio po zbiorze oraz po 1,5 miesięcznym okresie przechowywania w temperaturze +2°C.
Wyniki badań opracowano statystycznie metodą analizy wariancji Fishera. Do oceny istotności różnic między średnimi stosowano test t-Studenta, przyjmując poziom wiarogodności α = 0,05.
WYNIKI
Przebieg kwitnienia. W okresie kwitnienia jabłoni w 1979 r. panowała piękna upalna pogoda (rys. 1). Jabłonie kwitły krótko; wcześniejszy James Grieve od 16 do 22 maja, a późniejszy Golden Delicious — od 18 do 24 maja. Natomiast w roku 1980 maj był zimny z częstymi przymrozkami, które uszkodziły m. in. około 50% kwiatów odmiany James Grieve. W środkowym okresie kwitnienia, trwającym od 25 maja do 4 czerwca, wypadło 5 dni deszczowych, z których 3 były tak zimne, że w ogóle pszczoły nie mogły latać. Na dodatkowe przedłużenie się kwitnienia odmiany James Grieve (do 7 czerwca) wpłynęło przemarznięcie pąków kwiatowych, powodujące wykształcenie się wielu nowych, później kwitnących.

Obfitość kwitnienia. Odmiana Golden Delicious kwitła mniej obficie od James Grieve (tab. 1) głównie dlatego, że sad ten wchodzi dopiero w pełnię owocowania. Natomiast na zmniejszoną liczbę kwiatów u James Grieve w 1980 r. wpłynęły wiosenne przymrozki, o których już wspomniano. Stwierdzono średnio około 23% pąków kwiatostanowych tej odmiany
strona 132przemarzniętych. Całkowicie zdrowych było tylko około 17% pąków kwiatostanowych. U reszty przemarzło po 2—4 kwiaty (średnio — 2,91). Zaobserwowano jednak, że w większości przypadków, tuż poniżej całkowicie zamarzniętych pąków, z boku krótkopędu, wytworzyły się nowe pąki kwiatostanowe. Składały się one już tylko z 2—4 kwiatów (średnio 2,85), przy tym kwiaty te były wyraźnie mniejsze i zawierały mniej pręcików niż normalne. Kwitły one później, co wpłynęło na wspomniane już przedłużenie się okresu kwitnienia odmiany James Grieve.
Tabela 1 Obfitość kwitnienia badanych jabłoni Abundance of blooming of investigated apple trees
| Odmiana / Cultivar | Liczba drzew na 1 ha / Number of trees per 1 ha | Rok badań / Year of study | Liczba kwiatów w kwiatostanie / Number of flowers in inflorescence | Liczba kwiatów na drzewie / Number of flowers on the tree | Liczba kwiatów na 1 ha mln szt. / Number of flowers per 1 ha (mln) |
|---|---|---|---|---|---|
| James Grive | 740 | 1979 | 5,20 | 5158 | 3,817 |
| 1980 | 5,00 | 1934* | 1,132* | ||
| Golden Delicious | 2500 | 1979 | 5,01 | 435 | 1,088 |
| 1980 | 4,96 | 618 | 1,545 |
- 50% kwiatów przemarzło, tu podano tylko kwiaty zdrowe 50% of flowers were frost injured, in the table only sound flowers are included
Oblot drzew doświadczalnych przez owady zapylające. Jedynymi niemal zapylaczami jabłoni były pszczoły miodne (tab. 2). Inne owady (trzmiele i pszczoły samotnice) spotykano raczej tylko sporadycznie. Porównując z wynikami wcześniejszych badań (Bornus i inni 1966), oblot jabłoni przez pszczoły był bardzo dobry, bowiem średnie zagęszczenie na 1000 kwiatów przekraczało 2. Drzewa pod izolatorami były jednak około 3 razy intensywniej oblatywane, zatem kwiaty ich mogły być bardzo dobrze zapylone własnym pyłkiem.
Obfitość owocowania. Procent wszystkich zawiązków owoców, w stosunku do liczby kwiatów, był średnio w obu latach dla drzew James Grieve pod izolatorami z pszczołami o ponad połowę mniejszy niż na swobodzie (tab. 3). Natomiast izolowane drzewa Golden Delicious w pierwszym roku badań nie wydały w ogóle owoców, a w drugim roku zawiązały około 25% tej ilości, co na swobodzie. Potwierdziły się zatem powszechnie znane z literatury poglądy, że po zapyleniu pyłkiem własnym jabłonie zawiązują dużo mniej owoców niż po zapyleniu dobrym pyłkiem obcym.
Pomimo mniejszej ogólnej liczby zawiązków owoców na drzewach skazanych na zapylenie pyłkiem własnym, procent zawiązków odpadłych w czerwcu nie był właściwie mniejszy niż dla drzew kontrolnych. A można było się spodziewać go znikomego, ponieważ drzewa były w stanie
strona 133Tabela 2 Intensywność oblotu jabłoni doświadczalnych przez owady zapylające (A — drzewa swobodnie dostępne, B — drzewa pod izolatorami z pszczołami) Intensity of visiting by pollinating insects (A — trees freely accessible, B — trees under isolators with bees)
| Rok / Year | Odmiana / Cultivar | Kombinacja / Combination | Zagęszczenie na 1000 kwiatów / Density per 1000 flowers: pszczół miodnych / honey bee | Zagęszczenie na 1000 kwiatów / Density per 1000 flowers: trzmieli / bumblebee | Zagęszczenie na 1000 kwiatów / Density per 1000 flowers: innych owadów / other insects |
|---|---|---|---|---|---|
| 1979 | James Grive | A | 2,16 | 0,003 | — |
| B | 6,50 | — | — | ||
| Golden Delicious | A | 2,17 | — | 0,011 | |
| B | 6,43 | — | — | ||
| 1980 | James Grive | A | 2,32 | 0,034 | — |
| B | 5,74 | — | — | ||
| Golden Delicious | A | 2,00 | — | 0,033 | |
| B | 7,20 | — | — |
Tabela 3 Niektóre dane charakteryzujące obfitość owocowania jabłoni (A — swobodne krzyżowe zapylenie, B — zapylenie pyłkiem własnym przez pszczoły) Some characteristic data abundancy of tree fruiting (A — free cross pollination, B — pollination by bees with pollen of the same cultivar)
| Rok / Year | Odmiana / Cultivar | Kombinacja / Combination | % zawiązków owoców / % of fruit set: w stos. do liczby kwiatów / in relation to number of flowers | % zawiązków owoców / % of fruit set: opadłych w czerwcu / fruits dropped in June | % owoców w stosunku do liczby kwiatów / % of fruits in relation to number of flowers | Plon jabłek / Yield of apples: z 1-go drzewa / per 1 tree in kg | Plon jabłek / Yield of apples: z 1 ha w t / per ha in tons |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1979 | James Grive | A | 19,2 | 56,8 | 8,3 | 48,6 | 36,0 |
| B | 9,5 | 49,9 | 4,7* | 34,3* | 25,4 | ||
| Golden Delicious | A | 23,8 | 30,9 | 16,5 | 9,4 | 23,5 | |
| B | 0,7 | 33,3 | 0,4* | 0,2* | 0,5 | ||
| 1980 | James Grive | A | 41,5 | 44,0 | 23,2 | 46,5 | 34,3 |
| B | 17,1 | 75,1 | 4,3* | 11,4* | 8,4 | ||
| Golden Delicious | A | 25,2 | 25,6 | 18,8 | 12,1 | 30,3 | |
| B | 6,8 | 14,9 | 5,8* | 4,9* | 12,3 |
- Różnice między Kombinacjami A i B udowodnione przy poziomie istotności 5% Significance differences between combinations A and B at 5% level
wyżywić więcej owoców. Potwierdziło się więc także obserwowane przez różnych autorów zjawisko (cytowanych m. in. przez Kobla — 1960 i Free — 1970), że dobre zapylenie decyduje o utrzymaniu się owocu na drzewie.
strona 134Procent wykształconych owoców w stosunku do liczby kwiatów zależy ściśle od poprzednio omówionych cech. Natomiast plon owoców zależy jeszcze od ich wielkości. Porównując ogólny plon owoców z drzew skazanych na samozapylenie z plonem z drzew swobodnie dostępnych dla owadów zapylających, kształtował on się w kolejnych latach badań dla odmiany James Grieve odpowiednio około 70% i 25%, a dla Golden Delicious — 0,2% i 40%. Biorąc pod uwagę nawet tę najmniejszą zniżkę plonu jabłek spowodowaną brakiem obcozapylenia, a stanowiącą 30% normalnego plonu, tj. około 10 t owoców z 1 ha, trudno przypuszczać, by można było zrekompensować ją zyskami płynącymi z racji udogodnień w organizacji prac w sadzie.
Uwagę zwraca fakt, że jak po swobodnym krzyżowym zapyleniu plony owoców jednej i drugiej odmiany były w obu latach dość wysokie i stosunkowo wyrównane, to po zapyleniu pyłkiem własnym wykazały ogromne wahania między latami. Zjawisko to można tłumaczyć jedynie w ten sposób, że zawiązywanie owoców z samozapylenia zależy bardziej od warunków meteorologicznych niż w przypadku zapylenia krzyżowego.
Charakterystyka niektórych cech fizycznych owoców. Jabłka z samozapylenia wykazywały pewną tendencję do zwiększonej nieco masy, pomimo kilkakrotnie mniejszej liczby zawartych w nich nasion dobrze wykształconych, jak i zaschniętych (tab. 4). Jest to zjawisko całkowicie zrozumiałe — na drzewach było ich znacznie mniej, mogły więc być lepiej odżywione. W późno opadłych zawiązkach lipcowych obu kombinacji
Tabela 4 Dane charakteryzujące niektóre cechy fizyczne owoców pochodzących ze swobodnego krzyżowego zapylenia (A) i z zapylenia pyłkiem własnym przez pszczoły (B) Some physical data characterising fruits from freely cross pollination (A) and pollination by bees with pollen of the same cultivar (B)
| Rok / Year | Odmiana / Cultivar | Kombinacja / Combination | Średnia masa 1-go owocu w g / Average fruit weight in g | Liczba komór z nasionami / Number of loculi with seeds | Liczba nasion w owocu / Number of seeds per fruit: dorodnych / normal | Liczba nasion w owocu / Number of seeds per fruit: zaschniętych / underdeveloped | W spadach lipcowych liczba: / Number in fruits dropped in Juli: komór z nasionami / loculi with seeds | W spadach lipcowych liczba: / Number in fruits dropped in Juli: nasion w owocu / seeds per fruit |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1979 | James Grive | A | 111 | — | 6,96 | 1,30 | 4,08 | 7,91 |
| B | 144 | — | 2,11 | 0,33 | 1,30 | 2,39 | ||
| Golden Delicious | A | 124 | — | 6,70 | 0,27 | 4,57 | 6,83 | |
| B | 126 | — | 1,07 | 0,07 | — | — | ||
| 1980 | James Grive | A | 111 | 4,99 | 8,39 | 0,59 | 4,87 | 8,57 |
| B | 130 | 1,44 | 1,47 | 0,17 | 1,68 | 1,98 | ||
| Golden Delicious | A | 119 | 4,69 | 7,36 | 0,29 | 4,43 | 7,23 | |
| B | 123 | 1,22 | 1,12 | 0,18 | 1,07 | 1,10 |
doświadczenia ogólna liczba nasion była prawie taka sama, jak w owocach dojrzałych. Nie wiadomo niestety, jak przedstawiałaby się liczba nasion dobrze wykształconych, gdyż takich badań nie robiono. Zgodnie z danymi z literatury (Kobel 1960), należy się spodziewać, że okazałaby się ona mniejsza niż w owocach dojrzałych.
Bliższe porównanie owoców pochodzących ze swobodnego krzyżowego zapylenia i zapylenia pyłkiem własnym przez pszczoły wykonano w 1980 r. dla odmiany Golden Delicious. Chociaż średnia masa jabłka pochodzącego z samozapylenia była nieco większa niż jabłka z obcozapylenia (omówiona tab. 4), to w ogólnym plonie tych pierwszych więcej było owoców o mniejszej średnicy, zarówno liczbowo jak i na wagę (tab. 5). Zjawisko to w sposób bardzo prosty tłumaczą wyniki zestawione w tabeli 6. Otóż owoce pochodzące z zapylenia pyłkiem własnym, w porównaniu z owocami tej samej średnicy pochodzącymi z obcozapylenia, są znacznie cięższe, ale dzięki temu tylko, że są one dłuższe. O zmienionym kształcie owocu decyduje niewątpliwie liczba nasion — gdy jest ich mało gniazdo nasienne nie rozrasta się normalnie, skutkiem czego owoc osiąga mniejszą średnicę i przybiera formę bardziej wydłużoną.
Liczba nasion w owocu, będąca wynikiem lepszego lub gorszego zapylenia kwiatu, decyduje także o wielkości owocu. Wyniki podane w tabeli 6 są potwierdzeniem tylko danych z literatury, cytowanej m. in. przez Kobla (1967), Free (1970). Interesujący jest fakt, że zarówno w małych jak i w dużych owocach pochodzących z samozapylenia liczba nasion jest taka sama. W tym wypadku o wielkości owocu decyduje już tylko samo jego położenie (pozycja) na drzewie.
Z wielkością związana jest również jędrność owoców, będąca jednym
Tabela 5 Liczbowa i wagowa struktura populacji jabłek różnej średnicy w plonie ogólnym owoców odmiany Golden Delicious uzyskanych ze swobodnego krzyżowego zapylenia (A) i z zapylenia pyłkiem własnym przez pszczoły (B) Population structure by number and by weight of apples of different diameter in total yield of Golden Delicious apples from free cross pollination (A) and pollination with pollen of the same cultivar (B)
| Średnica owocu w cm / Fruit diameter (cm) | Procentowy udział liczby owoców danej średnicy w grupie: / % of fruits in different class diameter in total fruits number: A | Procentowy udział liczby owoców danej średnicy w grupie: / % of fruits in different class diameter in total fruits number: B | Procentowy udział masy plonu owoców danej średnicy w plonie ogólnym grupy: / % of fruits mass in different class diameter in total yield: A | Procentowy udział masy plonu owoców danej średnicy w plonie ogólnym grupy: / % of fruits mass in different class diameter in total yield: B |
|---|---|---|---|---|
| <5,5 | 2,0 | 3,4 | 1,3 | 1,7 |
| 5,5—6,0 | 6,3 | 12,6 | 3,8 | 6,2 |
| 6,0—6,5 | 16,4 | 24,6 | 13,2 | 20,6 |
| 6,5—7,0 | 29,6 | 33,7 | 28,6 | 34,5 |
| 7,0—7,5 | 30,3 | 20,3 | 34,7 | 25,4 |
| 7,5< | 15,4 | 5,4 | 18,4 | 11,6 |
| 100,0 | 100,0 | 100,0 | 100,0 |
ze wskaźników jakości. Nie stwierdzono jednakowych zależności między sposobem zapylania a jędrnością u obu odmian (tab. 7). W owocach odmiany James Grieve różnice w jędrności były niewielkie. W przypadku odmiany Golden Delicious jędrność owoców z samozapylenia była wyższa o 22% (po zbiorze) i o 17% (po przechowywaniu) od owoców z zapylenia krzyżowego.
Charakterystyka właściwości chemicznych owoców. Wygląd zewnętrzny i cechy fizyczne jabłek wskazują na jakość handlową odmiany, jednakże decydującym wskaźnikiem wartości odżywczej jest skład chemiczny owoców (Thakur, Wazir 1970).
Owoce badanych odmian jabłek różniły się istotnie zawartością związków chemicznych. Tym niemniej wystąpiła wyraźna prawidłowość związana z zapylaniem. Owoce obu odmian pochodzące z samozapylenia charakteryzowały się wyższą zawartością suchej substancji, związków rozpuszczalnych, cukrów ogółem i kwasów w porównaniu do owoców z zapylania krzyżowego. Wyższe zawartości składników w owocach z samozapylenia wydają się być związane z wielkością owoców. Müller i Schobinger (1978) podają bowiem, że owoce większe są zasobniejsze w kwasy i cukry, przy jednocześnie niższym wskaźniku stosunku cukier/kwas. Porównując otrzymane wyniki z masą owoców, charakteryzującą wielkość (tab. 6), stwierdzenie to znajduje w pełni potwierdzenie.
Różnice w zawartości cukrów prostych między owocami pochodzącymi z obu sposobów zapylania były istotne jedynie u odmiany James
Tabela 6 Masa i kształt jabłek odmiany Golden Delicious uzyskanych ze swobodnego krzyżowego zapylenia (A) i z zapylenia pyłkiem własnym przez pszczoły (B) Fruit weight and fruit shape Golden Delicious cv. from free cross pollination (A) and pollination with pollen of the same cultivar (B)
| Średnica owocu w cm / Fruit diameter (cm) | Masa (w g) jednego owocu danej średnicy w grupie: / Fruit weight (g) in different class diameter: A | Masa (w g) jednego owocu danej średnicy w grupie: / Fruit weight (g) in different class diameter: B | Długość (cm) owocu danej średnicy w grupie: / Fruit length (cm) in different class diameter: A | Długość (cm) owocu danej średnicy w grupie: / Fruit length (cm) in different class diameter: B | Liczba nasion dorodnych w owocach danej średnicy w grupie: / Number of seeds in fruits in different class diameter: A | Liczba nasion dorodnych w owocach danej średnicy w grupie: / Number of seeds in fruits in different class diameter: B | Liczba komór nasiennych pustych w owocach danej średnicy w grupie: / Number of loculi without seeds in fruits of different class diameter: A | Liczba komór nasiennych pustych w owocach danej średnicy w grupie: / Number of loculi without seeds in fruits of different class diameter: B |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| <5,5 | 55 | 59 | 4,8 | 5,1 | 4,2 | 1,1 | 0,8 | 3,3 |
| 5,5—6,0 | 73 | 77 | 5,3 | 5,7 | 5,6 | 1,2 | 1,0 | 3,8 |
| 6,0—6,5 | 95 | 104 | 5,6 | 6,2 | 5,9 | 1,1 | 0,5 | 3,9 |
| 6,5—7,0 | 114 | 122 | 6,0 | 6,7 | 7,4 | 1,2 | 0,3 | 3,9 |
| 7,0—7,5 | 135 | 142 | 6,5 | 7,1 | 7,9 | 1,0 | 0,2 | 3,9 |
| 7,5< | 141 | 164 | 6,8 | 7,3 | 8,9 | 1,1 | 0,0 | 3,9 |
Grieve. Jabłka z zapylenia krzyżowego posiadały wyższą zasobność cukrów prostych.
Zawartość cukrów i kwasów oraz ich wzajemny stosunek warunkują smakowitość owoców. Uzyskane wartości współczynnika cukier/kwas dla owoców odmiany Golden Delicious były zdecydowanie wyższe w owocach z zapylenia krzyżowego niż z samozapylenia. Różnice stwierdzono zarówno w owocach analizowanych bezpośrednio po zbiorze, jak i po 1,5 miesięcznym przechowywaniu. W przypadku odmiany James Grieve różnica między badanymi kombinacjami zapylenia nie była istotna.
Tabela 7 Cechy jakościowe owoców pochodzących ze swobodnego krzyżowego zapylenia (A) i z zapylenia pyłkiem własnym przez pszczoły (B) Quality characteristics of fruits from freely cross pollination (A) and pollination by bees with pollen of the same cultivar (B)
| Odmiana (Termin analiz) / Cultivar (Time of analysis) | Kombinacja / Combination | Jędrność / Texture kg | Sucha substancja / Dry mater % | Estrakt / Soluble solids % | Cukry % / Sugars: redukujące / reduced | Cukry % / Sugars: ogółem / total | pH | Kwasowość miareczkowa / Tiratable acidity mEq/100 g | Stosunek cukier/kwas / Ratio of sugar/acid |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| James Grive | A | 3,0 | 12,89 | 11,6 | 8,90 | 9,83 | 3,27 | 12,73 | 11,5 |
| B | 3,1 | 13,77* | 12,4* | 8,48* | 10,52* | 3,20 | 14,94* | 10,5 | |
| Golden Delicious (Po zbiorze) (After harvest) | A | 5,1 | 14,59 | 13,5 | 8,04 | 11,61 | 3,41 | 8,67 | 20,0 |
| B | 6,5* | 15,68* | 14,5* | 7,82 | 12,46* | 3,44 | 10,85* | 17,1* | |
| Golden Delicious (Po przechowywaniu) (After storage) | A | 4,5 | 14,29 | 13,4 | 7,94 | 11,04 | 3,53 | 7,28 | 22,7 |
| B | 5,4* | 15,56* | 14,4 | 7,85 | 11,83* | 3,49 | 9,18* | 19,3* |
x — Objaśnienia w tabeli 3 Explanation in table 3
W okresie dojrzewania pozbiorczego właściwości fizyko-chemiczne owoców ulegają zmianom (Bidebe i wsp. 1970). W owocach badanej odmiany Golden Delicious zmiany te najwyraźniej widoczne były w zawartości cukrów ogółem i kwasów.
Reasumując można stwierdzić, że owoce uzyskane na drodze swobodnego zapylenia krzyżowego, w porównaniu z owocami z samozapylenia, posiadają wyższe walory smakowe, wynikające z korzystniejszego stosunku cukrów do kwasów.
WNIOSKI
Przy zapyleniu wyłącznie pyłkiem własnym (przez pszczoły), nawet najbardziej samopłodne odmiany jabłoni (jak Golden Delicious, James
strona 138Grieve) wydają w naszych warunkach klimatycznych tylko do 50—70% tej ilości owoców, co przy swobodnym zapyleniu krzyżowym, a często prawie w ogóle nie owocują. Ponadto owoce powstałe z samozapylenia, w porównaiu z owocami z zapylenia krzyżowego, mają gorsze walory smakowe, głównie na skutek mniej korzystnego stosunku cukrów do kwasów.
Chcąc zatem zapewnić wysokie zbiory wartościowych owoców należy w naszych sadach jabłoniowych uwzględniać zawsze przynajmniej dwie wzajemnie dobrze zapylające się odmiany i lokować je możliwie blisko siebie, aby pszczoły mogły łatwo dokonywać zapylenia krzyżowego. Wydaje się, że jeżeli w starego typu sadach polecano sadzić obok siebie najwyżej 3 rzędy jednej odmiany, pod warunkiem występowania po obu stronach takiego pasa rzędów odmiany zapylacza, to z podobnym zastrzeżeniem w sadach nowoczesnych można, naszym zdaniem, polecać do 4 rzędów jednej odmiany, ale nie więcej. Natomiast przy umieszczaniu odmiany zapylacza w rzędach, sadzić ją przynajmniej co 10 drzewo na przemian.
LITERATURA
Association of Official Analytical Chemists (1970) — Official Methods of Analysis, Washington, D.C.
Bidebe B., Lezec M., Babin J. (1970) — La qualite des pommes en relation avec les epoques de cueillette et de consommation. Arboricult. Fruit 196: 26—33
Bornus L. i inni (1966) — Próba określenia optymalizacji liczby pszczół do dobrego zapylenia sadu jabłoniowego. Cz. I i II. Pszczeln. Zesz. Nauk. 20: 1—39
Free J. B. (1970) — Insect pollination of crops. Acad. Press, London and New York
Jabłoński B., Zmarlicki C., Skowronek J. (1979) — Wyniki badań stopnia samopłodności jabłoni. Pszczeln. Zesz. Nauk. 23: 115—122
Kezer W. (1976) — Opylenie i produktiwnost kulturnoj czerniki, jabłoni (Golden Delicious, Gloster 69) i rapsa. Apiakta 11(2): 49—51
Kobel F. (1960) — Sadownictwo i jego podstawy fizjologiczne. PWRiL, Warszawa
Müller M., Schobinger U. (1978) — Beeinflüssung der Saftqualität durch den Fruchtbehang bei der Apfelsorte Golden Delicious. Schweizerische Zeinschrift für Obst-und Weinbau 114: 688—695
Pieniążek S. A. (1971) — Gdy zakwitną jabłonie. Wiedza Powszechna, Warszawa
Struszyński M. (1954) — Analiza ilościowa i techniczna, t. 1. PWT, Warszawa
Thakur D. R., Wazir K. (1970) — Pomological description and quality studies in commercial varieties of apple. Progressive Horticulture 1: 29—44
strona 139ПЛОДОНОШЕНИЕ ЯБЛОНЕЙ (JAMES GRIVE И GOLDEN DELLICIOUS) ПОСЛЕ ОПЫЛЕНИЯ ИХ СОБСТВЕННОЙ ПЫЛЬЦЕЙ ПЧЕЛАМИ
Б. Яблоньски, Я. Скворонек, Е. Марцинковски, В. Малевски
Резюме
В 1979—1980 гг. В Пулавах исследовано плодоношение яблоней (Golden Dellicious и James Grive), при опылеаии их собственной пыльцей пчелами. Обнаружено, что эти яблони тогда дают только до 50—70% такого количества фруктов, что и при свободном перекрёстном опылении, а иногда они почти вообще не дают фруктов. Кроме того, фруктам, происходящим из самоопыления свойствены низшие вкусовые качества, главным образом изза менее полезного отношения сахаров к кислотам. Для хорошего плодоношения яблоней в климате Польши, необходимы в садах условия по правильному перекрёстному опылению.
CROPPING OF APPLE TREES (JAMES GRIVE AND GOLDEN DELICIOUS CVS.) POLLINATED WITH THEIR OWN POLLEN BY BEES
B. Jabłoński, J. Skowronek, J. Marcinkowski, W. Malewski
Summary
Cropping of apple trees cvs. Golden Delicious and James Grive pollinated by bees with their own pollen was investigated in Beekeeping Station in Puławy in 1979—1980. It was found that yield of apples from trees pollinated with their own pollen by bees was between 50 and 70% of cross pollinated trees, and sometimes there was no crop at all. Fruits from self pollination were of lower organoleptic value, first of all because of lower sugar to acid ratio. For good cropping of apple trees under climatic condtions of Poland it is absolutely necessary to secure in orchards cross pollination.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 130: „Dleicious” → Delicious
- s. 131, 132, 133, 134, 137, 139: „James Grive” → James Grieve
- s. 131, podpis rys. 1: „w latach 1978 i 1979″ → w latach 1979 i 1980
- s. 134, tab. 4: „dropped in Juli” → dropped in July
- s. 137, tab. 7: „Dry mater” → Dry matter
- s. 137, tab. 7: „Estrakt” → Ekstrakt
- s. 137, tab. 7: „Tiratable” → Titratable
- s. 138: „porównaiu” → porównaniu
- s. 138, piśmiennictwo: „Beeinflüssung” → Beeinflussung
- s. 138, piśmiennictwo: „Zeinschrift” → Zeitschrift
- s. 139, streszczenie: „JAMES GRIVE И GOLDEN DELLICIOUS” → JAMES GRIEVE И GOLDEN DELICIOUS
- s. 139, streszczenie: „Dellicious” → Delicious
- s. 139, streszczenie: „опылеаии” → опылении
- s. 139, streszczenie: „свойствены” → свойственны
- s. 139, streszczenie: „изза” → из-за
- s. 139, streszczenie: „condtions” → conditions
