WYNIKI BADAŃ PYLENIA I OWOCOWANIA WIŚNI
tekst: Jadwiga Skowronek, Bolesław Jabłoński
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXV, 1981 — Jadwiga Skowronek, Bolesław Jabłoński
strona 141PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXV 1981
Jadwiga Skowronek i Bolesław Jabłoński
Oddział Pszczelnictwa ISK
WSTĘP
We wcześniejszych pracach (Bornus i inni 1978, Skowronek 1977) interesowano się głównie wpływem pszczół na zapylanie i owocowanie wiśni oraz wartością pszczelarską sadów wiśniowych. Badano wtedy również niektóre zjawiska biologii kwitnienia, co pozwoliło lepiej zrozumieć ważny problem zapylania.
Celem niniejszej pracy było bliższe poznanie przebiegu procesów pylenia wiśni oraz zawiązywanie przez nie owoców w zależności od pory zapylenia kwiatu, gdyż spodziewano się na tej drodze uzyskać ewentualnie wyjaśnienie przyczyny występującego często słabego owocowania tych roślin, pomimo obfitego ich kwitnienia i dobrego oblotu przez owady zapylające.
METODYKA
Badania wykonano w sadzie Pszczelniczego Zakładu Doświadczalnego OPISK w Puławach, w latach 1978—1979. Niskopienne drzewa 6 odmian wiśni rosną tu na lekkiej glebie bielicowej kl. V od jesieni 1968 r., w rozstawie 5 m × 3,5 m. W międzyrzędziach utrzymywana jest często koszona murawa, a w pasach drzew ugór herbicydowy. Nawożenie, pielęgnacja i zabiegi ochrony roślin są zgodne z aktualnymi zaleceniami w sadach intensywnych.
Do badań wytypowano trzy odmiany samopłodne (dwie o kwiatach zdolnych do samoczynnego samozapylania się — Łutówka i Nefris i jedna o kwiatach nie mogących się samoczynnie zapylać z powodu wystającego ponad pylniki znamienia — Sokówka 29 z Pożoga) oraz dwie odmiany obcopylne (Kerezer i Sokówka 2 z Leszna).
Dla ustalenia sezonowej dynamiki pylenia wiśni należało poznać przede wszystkim przebieg procesu rozkwitania. Określano go w ten sposób, że na 4 drzewach każdej odmiany wyznaczano po jednej gałęzi o kilkuset pąkach kwiatowych, na której w okresie kwitnienia codziennie wieczorem,
strona 142po ustaniu procesu rozkwitania kwiatów, liczono wszystkie rozkwitłe w danym dniu kwiaty, usuwając im dla zaznaczenia płatki korony. W ciągu 2 dni pełni kwitnienia zabiegi takie wykonywano co godzinę, od rana do wieczora, aby określić dzienną dynamikę rozkwitania wiśni. W analogiczny sposób starano się prześledzić proces pylenia, o którym z wcześniej przeprowadzonych pobieżnych obserwacji wiedziano, że odbywa się w zasadzie tylko w dzień, z największym nasileniem w godzinach południowych. Ze względu na ogromną pracochłonność, obserwacje pylenia można było wykonać na stosunkowo ograniczonej liczbie kwiatów. W sumie zbadano ich 1500. Pod uwagę brano każdego dnia tylko próby z kwiatów rozkwitających przed południem (godz. 8.30), rozkwitających w południe (godz. 12.00) i rozkwitających po południu (godz. 15.30) — czasu środkowoeuropejskiego. O każdej godzinie zaznaczano dla poszczególnej odmiany małymi kartonowymi etykietami po 10 świeżo rozkwitających kwiatów, a w pół godziny później, w tych kwiatach i we wszystkich poprzednio zaznaczonych, liczono pylące pylniki, usuwając je jednocześnie pęsetą, aby ułatwić sobie następne obserwacje. Dla ustalenia dziennej dynamiki pylenia wiśni, zabiegi takie wykonywano w ciągu 2 dni co godzinę.
W celu określenia procentu owoców powstających z kwiatów zapylanych w różnym wieku typowano każdego dnia okresu pełni kwitnienia po 5 kilkusetkwiatowych gałęzi dla każdej badanej odmiany. Wieczorem, po ustaniu procesu rozkwitania, z gałęzi tych usuwano wszystkie rozkwitłe kwiaty, po czym na cztery z nich zakładano izolatory z cienkiego przezroczystego szyfonu. Następnego dnia wieczorem ze wszystkich 5 zaznaczonych gałęzi usuwano wszystkie pąki kwiatowe oraz uszkodzone przez przymrozki kwiaty. Na gałęziach doświadczalnych pozostawały więc tylko kwiaty zdrowe rozkwitłe danego dnia. Po policzeniu tych kwiatów, a bywało ich na gałęzi od kilkudziesięciu do ponad 300, izolatory zakładano z powrotem. Dopiero następnego dnia rano zdejmowano izolator z jednej gałęzi, kolejnego ranka z drugiej itd. Dzięki takiemu postępowaniu z porcji kwiatów rozkwitających danego dnia było brane do badań po 5 prób kwiatów, przy czym jedna z nich była udostępniona owadom zapylającym od początku kwitnienia, a następne po 1, 2, 3 i 4 dniach izolowania. Zawiązane owoce na gałęziach doświadczalnych liczono pierwszy raz po ostatnim opadzie zawiązków, a drugi raz na kilka dni przed zbiorem.
Dla ogólnej orientacji szacowano w opisany wcześniej sposób (Skowronek 1977) liczbę kwiatów na 4 drzewach danej odmiany oraz ważono z tych drzew ogólny plon zebranych owoców. Na wyznaczonych kilkusetkwiatowych gałęziach liczono też kwiaty, a podczas zbioru owoce, by zorientować się, jaki procent kwiatów wydawał owoce. W czasie kwitnienia na tychże drzewach liczono codziennie w 1-godzinnych lub 2-godzinnych odstępach, od rana do wieczora, wszystkie pracujące na kwiatach pszczoły miodne oraz inne owady zapylające. Określano również procent kwiatów uszkodzonych przez przymrozki, biorąc losowo po
strona 14330 kwiatostanów z drzewa. W odległości kilkuset metrów od sadu stały dwie stacjonarne pasieki doświadczalne, które zapewniały dostateczny oblot wiśni przez pszczoły.
Dane meteorologiczne dla ogólnego scharakteryzowania pogody w sezonach wiosenno-letnich otrzymano ze Stacji Meteorologicznej IUNG w Puławach. Natomiast szczegółowe dane o przebiegu temperatury, wilgotności względnej powietrza i opadów w czasie kwitnienia wiśni pochodzą z ustawionego w sadzie termohygrografu i deszczomierza.
Uznano, że wyniki nie wymagają opracowań statystycznych.
WYNIKI
Ogólna charakterystyka pogody. Przebieg pogody w okresie kwitnienia i dojrzewania wiśni był dość różny w obu latach badań (tab. 1). Temperatura w tym okresie była w 1978 roku niższa od średniej wieloletniej, zaś w roku 1979 w maju i w czerwcu — znacznie wyższa. Tylko pierwsza dekada maja w obu latach charakteryzowała się podobnymi przymrozkami, powodującymi znaczne przemarznięcia kwiatów wiśni. Opady, z wy-
Tabela 1 Niektóre dane meteorologiczne z lat badań Some meteorological data in the years of investigations
| Miesiące / Months | Temperatura powietrza w °C / Temperature of air in °C: 1978 | Temperatura powietrza w °C / Temperature of air in °C: 1979 | Temperatura powietrza w °C / Temperature of air in °C: x̄* | Suma opadów w mm / Rainfall in mm: 1978 | Suma opadów w mm / Rainfall in mm: 1979 | Suma opadów w mm / Rainfall in mm: x̄* | Suma godzin usłonecznienia / Number of hours of sun shining: 1978 | Suma godzin usłonecznienia / Number of hours of sun shining: 1979 | Suma godzin usłonecznienia / Number of hours of sun shining: x̄* |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| IV | 6,4 | 6,7 | 7,7 | 48 | 66 | 39 | 110 | 134 | 212 |
| V | 12,1 | 15,0 | 13,6 | 47 | 26 | 60 | 200 | 297 | 247 |
| VI | 15,7 | 20,0 | 17,1 | 57 | 27 | 73 | 249 | 251 | 225 |
| VII | 16,5 | 15,6 | 18,7 | 45 | 47 | 75 | 243 | 167 | 223 |
- — Średnie wieloletnie — Average of many years
jątkiem miesiąca kwietnia, kształtowały się w obu latach poniżej średniej wieloletniej, przy czym w maju i czerwcu 1979 r. było ich o ponad połowę mniej. Stosunkowo małym usłonecznieniem charakteryzował się kwiecień w obu latach oraz lipiec 1979 r., który upamiętnił się jako miesiąc chłodny i pochmurny lecz suchy.
Charakterystyka kwitnienia, oblotu przez owady zapylające i owocowania wiśni. Kwitnienie wiśni w 1978 r. odbywało się przy chłodnej pogodzie i trwało ponad 2 tygodnie (2—23 maja), a w roku 1979 przy pogodzie bardzo ciepłej trwało tydzień (13—20 maja). Z szacunkowych obliczeń wynika, że wiśnie obcopylne (Kerezer i Sokówka 2) kwitły w 1978 r. obficiej niż samopłodne (Łutówka, Nefris i Sokówka 29), zaś w roku 1979 kwitnienie wszystkich odmian było dość wyrównane (tab. 2).
strona 144Tabela 2 Obfitość kwitnienia wiśni, stopień przemarzania kwiatów, oblot przez pszczoły oraz zawiązywanie owoców i plonowanie Abundance of blooming, grade of freezing flowers, visiting by bees, fruits setting and productivenes of sour cherry
| Rok / Year | Odmiana / Variety | Szacunkowa liczba kwiatów na drzewie w tys. / Estimated number of flowers on the tree in thous | Procent kwiatów przemarzniętych / Percent of frozen flowers | Ilość roboczo-godzin pszcz. na 1000 kwiatów / Number of bee work hours for 1000 flowers | Procent kwiatów które wydały owoce* / Percent of flowers which setted fruits | Plon owoców / Fruit crop: z 1-go drzewa kg / from one tree in kg | Plon owoców / Fruit crop: z 1 ha w t / from 1 ha in t |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Sokówka 2 | 55,6 | 26,7 | 12,3 | 10,8 | 18,1 | 10,3 | |
| Kerezer | 68,4 | 12,7 | 5,0 | 7,3 | 18,5 | 10,5 | |
| 1978 | Sokówka 29 | 22,4 | 42,3 | 20,4 | 10,2 | 10,6 | 6,0 |
| Nefris | 24,2 | 62,7 | 21,0 | 16,1 | 14,9 | 8,5 | |
| Łutówka | 20,2 | 26,3 | 28,9 | 22,3 | 23,2 | 13,2 | |
| Sokówka 2 | 31,5 | 56,6 | 18,3 | 8,5 | 11,8 | 6,7 | |
| Kerezer | 36,8 | 22,1 | 5,3 | 6,7 | 13,7 | 7,8 | |
| 1979 | Sokówka 29 | 29,4 | 33,2 | 17,2 | 18,6 | 16,3 | 9,3 |
| Nefris | 34,1 | 33,8 | 18,4 | 24,5 | 23,8 | 13,6 | |
| Łutówka | 32,4 | 64,4 | 25,2 | 17,0 | 22,6 | 12,9 |
- — Obliczono % w stosunku do wszystkich wytworzonych kwiatów Percent calculated in relation to all produced flowers
Biorąc pod uwagę, że w sadzie prowadzono cięcie drzew, z indywidualnym podejściem do poszczególnych odmian, nie można dopatrywać się żadnej prawidłowości w zaobserwowanym zróżnicowaniu obfitości kwitnienia.
Uszkodzenia kwiatów przez przymrozki wiosenne były znaczne, wynosiły bowiem około 60% dla odmiany Nefris w 1978 r. oraz dla Łutówki i Sokówki 2 w roku 1979. Naturalne różnice w porze występowania przymrozków powodowały, że jedna odmiana bardziej przemarzała w jednym roku, inna w drugim. Interesujące, że kwiaty odmiany Kerezer najsłabiej przemarzły w obu latach (13% i 22%).
Intensywność oblotu wiśni przez pszczoły miodne (innych owadów prawie nie zaobserwowano) była w obu latach duża. Tylko stosunkowo słabo odwiedzane przez pszczoły były kwiaty Kerezera. Odmiana ta wprawdzie gorzej nektaruje od innych wiśni (Skowronek 1977), ale nie na tyle słabo by dało się tłumaczyć tak duże różnice w oblocie przez pszczoły. Można uważać natomiast, że dość sztywne pręciki w jej kwiatach mogą utrudniać dostawanie się pszczół do nektaru. Za słusznością takiego przypuszczenia przemawia fakt, że kilkakrotnie obserwowano pszczoły na kwiatach Kerezera dopiero po opadnięciu płatków korony, kiedy nitki pręcików były już zwiędnięte. Wiadomo, że w nie zapylonych
strona 145kwiatach nektar utrzymuje się przez pewien czas jeszcze po opadnięciu płatków (Jabłoński i inni 1979).
Z kwiatów Kerezera zawiązywało się też stosunkowo najmniej owoców (około 7%), ale plonowanie tej odmiany nie było takie złe, ponieważ kwiatów wytwarzała ona zawsze najwięcej. Wyraźnie wyższym procentem kwiatów wydających owoce charakteryzowały się odmiany samopłodne (do ponad 20%) i one wydawały też wyższe na ogół plony owoców. Nieco inaczej było w 1978 r., kiedy to Nefris i Sokówka 29, mające największy procent przemarzniętych kwiatów, owocowały słabiej. Jednak uszkodzenie przez przymrozki poniżej 40% kwiatów wiśni przy obfitym ich kwitnieniu nie wywierało raczej większego ujemnego wpływu na owocowanie, podobnie jak w innych latach (Skowronek 1980).
Dzienna dynamika pylenia. Pylenie wiśni w zasadzie odbywa się tylko w dzień. Przy bardziej zbliżonych do przeciętnych warunkach pogody w roku 1978 proces pylenia zaczynał się około godziny 7.00—8.00 rano, a kończył około 18.00, wykazując najwyższe nasilenie w godzinach południowych (rys. 1). Natomiast przy prawie upalnej pogodzie, jaka panowała w 1979 r., wiśnie zaczynały pylenie jeszcze wcześniej i kończyły je

Rys. 1. Dzienna dynamika rozkwitania wiśni (1), pylenia (2) oraz oblotu ich przez pszczoły (3) Daily dynamics of starting to bloom (1), pollening (2) and visiting by bees (3)
o wiele później. Główne nasilenie procesu pylenia zachodzi u wiśni w tych godzinach, kiedy lot pszczół jest intensywny. W dniach o bardzo niskiej temperaturze, kiedy pszczoły nie mogły latać, nie obserwowano pylenia, lub stwierdzano tylko minimalne. Z punktu widzenia zapylania kwiatów przez owady jest to niewątpliwie zjawisko bardzo korzystne.
Długość pylenia kwiatów. W kwiecie wiśni znajduje się około 30 pylników. Kwiaty rozkwitające przed południem i w południe rozpoczynały pylenie po 2—4 godzinach, a więc z reguły jeszcze tego samego dnia
strona 146Tabela 3 Liczba wypylonych pylników w kolejnych odcinkach życia kwiatu wiśni (S.2 — Sokówka 2, K — Kerezer, S.29 — Sokówka 29, N. — Nefris,a Ł — Łutówka) Number of pollening anthers in successive days of living flowers of sour cherry
| Godzina rozkwitania kwiatu / Time of starting to bloom | Rok / Year | Odmiana / Variety | Godziny obserwacji pylenia kwiatów w kolejnych dniach ich życia / Time of observations of pollening flowers in successive days of live: dzień 1 — first: 9⁰⁰ | …: dzień 1 — first: 12³⁰ | …: dzień 1 — first: 16⁰⁰ | …: dzień 2 — second: 9⁰⁰ | …: dzień 2 — second: 12³⁰ | …: dzień 2 — second: 16⁰⁰ | …: dzień 3 — third: 9⁰⁰ | …: dzień 3 — third: 12³⁰ | …: dzień 3 — third: 16⁰⁰ | Razem pylników / Anthers together |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| S.2 | 0 | 1,1 | 4,7 | 8,9 | 12,8 | 2,8 | 0,2 | 0,1 | 30,3 | |||
| K | 0 | 0,1 | 3,3 | 5,7 | 12,4 | 6,6 | 1,5 | 0,2 | 29,8 | |||
| 1978 | S.29 | 0 | 1,4 | 6,3 | 7,6 | 12,6 | 3,2 | 0,3 | 0,2 | 31,6 | ||
| N | 0 | 9,8 | 10,7 | 5,5 | 3,1 | 0,1 | — | — | 29,2 | |||
| 8³⁰ | Ł | 0 | 2,7 | 10,6 | 8,7 | 5,9 | 0,7 | 0,1 | — | 28,7 | ||
| S.2 | 0 | 5,3 | 18,2 | 6,9 | 0,5 | — | — | 30,9 | ||||
| K | 0 | 1,3 | 8,3 | 17,8 | 1,3 | 0,1 | — | 28,8 | ||||
| 1979 | S.29 | 0 | 5,0 | 16,0 | 7,0 | 1,7 | 0,8 | — | 30,5 | |||
| N | 0 | 13,6 | 12,7 | 1,3 | — | — | — | 27,6 | ||||
| Ł | 0 | 9,2 | 13,4 | 5,0 | — | — | — | 27,6 |
| S. | 0 | 0,4 | 3,4 | 13,6 | 8,5 | 1,8 | 1,4 | 0,1 | 29,5 | |||
| K | 0 | 0,0 | 2,7 | 7,1 | 9,5 | 5,0 | 4,2 | 0,5 | 29,0 | |||
| 1978 | S.29 | 0 | 0,9 | 3,0 | 16,2 | 7,6 | 1,7 | 1,1 | 0,5 | 31,0 | ||
| N | 0 | 6,5 | 10,3 | 10,2 | 1,3 | 0,1 | — | — | 28,4 | |||
| 12⁰⁰ | Ł | 0 | 1,7 | 8,8 | 13,3 | 3,3 | 0,5 | 0,2 | — | 27,8 | ||
| S.2 | 0 | 3,6 | 22,5 | 3,9 | 0,1 | — | 30,1 | |||||
| K | 0 | 1,1 | 17,2 | 9,5 | 1,8 | — | 29,5 | |||||
| 1979 | S.29 | 0 | 5,0 | 18,5 | 6,0 | 1,4 | 0,1 | 31,0 | ||||
| N | 0 | 11,0 | 16,3 | 0,1 | — | — | 27,4 | |||||
| Ł | 0 | 6,4 | 20,1 | 1,4 | — | — | 27,9 | |||||
| S.2* | 0 | 0,3 | 4,5 | 12,3 | 5,5 | 5,6 | 1,0 | 29,3 | ||||
| K* | 0 | 0,3 | 4,9 | 4,9 | 6,0 | 10,1 | 2,6 | 28,9 | ||||
| 1978 | S.29 | 0 | 0,3 | 7,6 | 12,1 | 4,4 | 6,2 | 0,7 | 31,3 | |||
| N | 0 | 5,3 | 13,6 | 5,6 | 2,0 | 1,0 | — | 27,5 | ||||
| 15³⁰ | Ł | 0 | 2,4 | 11,0 | 9,1 | 3,2 | 1,5 | 0,1 | 27,3 | |||
| S.2 | 0 | 10,3 | 17,6 | 1,7 | 0,1 | 29,7 | ||||||
| K | 0 | 3,0 | 21,0 | 4,6 | 0,1 | 28,7 | ||||||
| 1979 | S.29 | 0 | 14,9 | 12,1 | 2,3 | 0,2 | 29,5 | |||||
| N | 0 | 24,5 | 2,8 | 0,3 | — | 27,6 | ||||||
| Ł | 0 | 20,2 | 6,0 | 1,4 | — | 27,6 |
x — W czwartym dniu życia kwiatów wypyliło po 0,3% pylników In the fourth day of live 0,3% of flowers were pollening
strona 148(tab. 3). Natomiast kwiaty, które rozkwitały o godz. 15.00 rozpoczynały pylenie dopiero następnego dnia. Przy chłodnej pogodzie w 1978 r. pylenie kwiatu przeciągało się do 3 dni, a przy bardzo ciepłej w roku 1979 — do 2 dni. W obu latach, ale zwłaszcza w drugim roku badań, kwiaty rozkwitające w godzinach rannych większość pylników wypylały w pierwszym dniu, a rozkwitające w południe i tym bardziej po południu, w drugim dniu. Ogólnie biorąc pylenie kwiatów rozkwitających po południu trwało nieco krócej niż rozkwitających rano.
Uwidoczniły się poza tym różnice w szybkości pylenia kwiatów różnych odmian. Kwiaty wiśni samopłodnych, zwłaszcza odmiany Nefris, wszystkie swe pylniki wypylają w krótszym czasie, zaś kwiaty obcopylnej odmiany Kerezer — w czasie wyraźnie dłuższym. Pośrednie miejsce pod tym względem zajmuje obcopylna Sokówka 2 i nie mogąca się samoczynnie zapylać samopłodna Sokówka 29.
Sezonowa dynamika pylenia. Dzięki obserwacjom dynamiki rozkwittania wiśni oraz przebiegu pylenia ich kwiatów, można było określić sezonową dynamikę pylenia, tj. liczbę pylących pylników w poszczególnych dniach okresu kwitnienia. Dzienną liczbę pylących pylników przedstawiono w procentach, w stosunku do ogólnej liczby pylników wytworzonych przez daną odmianę, podobnie jak rozkwitanie kwiatów i intensywność oblotu przez pszczoły (rys. 2). Dane dotyczące minimalnej i maksymalnej temperatury powietrza, minimalnej wilgotności powietrza oraz opadów deszczu, uzyskane z ustawionego w sadzie termohydrografu i deszczomierza, stanowią tło meteorologiczne dla rozpatrywanego procesu pylenia.
Jak widać na rys. 2, przy chłodnej pogodzie w 1978 r., zarówno proces rozkwitania wiśni, jak też pylenia i oblotu ich przez owady zapylające, przebiegał bardziej powoli, w dłuższym czasie, a przy pogodzie upalnej w roku 1979 — gwałtownie i krótko. W szczytowym okresie kwitnienia, dzienna porcja rozkwitających kwiatów w 1978 r. przeważnie nie sięgała 20% ogólnej liczby kwiatów wytworzonych, a w roku 1979 — przekraczała 40%. Niska temperatura i opady w dniu 11 maja pierwszego roku badań spowodowały nawet całkowite zahamowanie wszystkich omawianych procesów.
Proces pylenia wiśni i oblotu przez pszczoły przebiegał w zasadzie podobnie jak rozkwitanie. Obydwa te zjawiska były jednak przesunięte w czasie na później o 1—2 dni. Jest to całkowicie zrozumiałe, ponieważ, jak opisano wcześniej, o tyle mniej więcej przesunięte jest nektarowanie oraz pylenie poszczególnych kwiatów, w stosunku do momentu rozchylenia się ich płatków koron (Skowronek 1977), od których to zjawisk zależy oblot przez owady zapylające. Pewne niewielkie przesunięcie procesu oblotu kwiatów wiśni przez pszczoły na później można wytłumaczyć raczej tylko przedłużeniem się procesu nektarowania. Takie przedłużenie nektarowania nie zachodziło zapewne tylko u dwu samopłodnych odmian (Nefris i Łutówka) przy upalnej pogodzie w roku 1979. Kwiaty tych odmian, jak wykazano wyżej, stosunkowo szybciej pyliły
strona 149
Rys. 2. Sezonowa dynamika rozkwitania (1), pylenia (2) i oblotu (3) wiśni przez pszczoły na tle przebiegu pogody w okresie kwitnienia Seasonal dynamics of starting to bloom (1), pollening (2) and visiting by bees (3) of sour cherry flowers in connection to some weather factors during blooming period
strona 150Tabela 4 Procent wytworzonych owoców wiśni w stosunku do liczby kwiatów zapylanych w różnym wieku Percent of setted fruits in relation to number of flowers pollinated in different age
| Rok / Year | Odmiana / Variety | Liczba kwiatów w doświadcz. / Number of flowers in observations | Liczba dni izolowania kwiatów przed dostępem owadów zapylających* / Number of days of isolating flowers before they were available for insects: 0 | …: 1 | …: 2 | …: 3 | …: 4 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Sokówka 2 | 1700 | 7,4 | 8,9 | 6,7 | 4,1 | 3,0 | |
| Kerezer | 2224 | 8,4 | 6,8 | 4,4 | 2,6 | 1,3 | |
| 1978 | Sokówka 29 | 1118 | 14,0 | 15,0 | 13,3 | 9,2 | 4,4 |
| Nefris | 1071 | 33,6 | 32,6 | 26,9 | 28,9 | 20,7 | |
| Łutówka | 1840 | 45,2 | 36,6 | 33,2 | 32,5 | 28,4 | |
| Sokówka 2 | 1835 | 9,8 | 8,6 | 7,1 | 0,6 | 0,0 | |
| Kerezer | 2262 | 14,9 | 13,1 | 4,3 | 1,3 | 0,4 | |
| 1979 | Sokówka 29 | 2221 | 19,8 | 12,6 | 9,6 | 3,7 | 4,4 |
| Nefris | 1644 | 31,9 | 33,4 | 28,4 | 17,8 | 17,3 | |
| Łutówka | 2450 | 32,8 | 31,9 | 26,5 | 11,7 | 8,1 | |
| Średnio / Average | Sok. 2 + Ker. | 8021 | 10,2 | 9,4 | 5,7 | 2,2 | 1,2 |
| Sokówka 29 | 3339 | 16,9 | 13,8 | 11,4 | 6,5 | 4,4 | |
| Nefris + Łut. | 7005 | 35,9 | 33,7 | 29,3 | 22,8 | 18,7 |
- — dni liczone od momentu rozchylenia się płatków korony days counted from the moment of opening the crown petals
i musiały też szybciej zakończyć nektarowanie. Samo zjawisko przedłużania się procesu oblotu kwiatów wiśni przez pszczoły, związane niewątpliwie z przedłużaniem się nektarowania, a więc i życia kwiatu, jest bardzo korzystne z punktu widzenia zapylania. Dzięki temu prawdopodobnie normalnie wcześniej rozkwitająca obcopylna Sokówka 2 mogła wydać w roku 1978 niezły plon owoców. Działo się to przy chłodnej pogodzie. W następnym roku, przy bardzo ciepłej pogodzie, szczytowe nasilenie oblotu przez pszczoły Sokówki 2 miało miejsce nieco wcześniej niż innych odmian i słabsze było też zawiązywanie owoców. Odmiana Kerezer miała korzystne warunki do dobrego zapylenia ze względu na porę pylenia, ale szczyt oblotu jej przez pszczoły został niekorzystnie opóźniony w stosunku do procesu rozkwitania. O tym opóźnieniu nie decydował jednak brak nektaru w młodych kwiatach, gdyż można go było dostrzec gołym okiem, ale niechętne odwiedzanie ich przez pszczoły, o czym wspomniano wyżej.
Zawiązywanie owoców z kwiatów zapylanych w różnym wieku. Wszystkie badane odmiany wiśni najwięcej owoców wytwarzały z kwiatów nie izolowanych, tj. dostępnych dla owadów zapylających od chwili rozchylenia się ich płatków koron (tab. 4). Z kwiatów, do których na skutek izolowania owady zapylające miały dostęp na drugi dzień po rozkwitnięciu, zawiązywało się niewiele mniej owoców niż z kwiatów kontrol-
strona 151Tabela 5 Procent wytworzonych owoców w stosunku do liczby kwiatów rozkwitających w kolejnych dniach okresu kwitnienia wiśni Percent of setted fruits in relation to number of flowers started to bloom in succesive days of blooming
| Rok / Year | Data / Date | Odmiana — Variety: Sokówka 2 | Odmiana — Variety: Kerezer | Odmiana — Variety: Sokówka 29 | Odmiana — Variety: Nefris | Odmiana — Variety: Łutówka |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 9.V. | 5,0 | — | — | — | — | |
| 10.V. | 9,2 | 4,4 | 11,2 | — | — | |
| 14.V. | 5,5 | 7,2 | 10,5 | 23,0 | — | |
| 15.V. | 6,2 | 6,0 | 8,0 | 28,5 | 32,9 | |
| 1978 | 16.V. | 3,3 | 6,7 | 4,8 | 26,7 | 28,6 |
| 17.V. | 5,6 | 5,7 | 12,2 | 39,9 | 43,5 | |
| 18.V. | — | 4,4 | — | 35,4 | 39,6 | |
| 19.V. | — | — | — | 19,2 | 25,3 | |
| 20.V. | — | — | — | — | 40,6 | |
| 21.V. | — | — | — | — | 27,1 | |
| 14.V. | 9,0 | — | — | — | — | |
| 15.V. | 4,4 | 10,5 | 15,7 | — | — | |
| 1979 | 16.V. | 2,3 | 5,6 | 7,9 | 42,4 | 28,1 |
| 17.V. | — | 4,3 | 6,5 | 23,0 | 24,9 | |
| 18.V. | — | — | — | 12,6 | 13,6 |
nych. Kwiaty dostępne owadom po dwu dobach izolowania, czyli w trzecim dniu kwitnienia wydawały wyraźnie mniej owoców, a udostępniane w czwartym dniu życia — znikomo mało. Bardzo wyraźnie wynika to nie tylko z danych dla odmian obcopylnych, ale i dla samopłodnych (Łutówka i Nefris), które mogą się zapylać samoczynnie. Nie mogąca się samoczynnie zapylać Sokówka 29 została niewątpliwie zapylona w pewnym stopniu mechanicznie podczas niezbędnych manipulacji izolatorami i dlatego zajmuje miejsce pośrednie. Należy zatem stwierdzić, że największą szansę na wydanie owocu kwiat wiśni ma wtedy, gdy zostanie zapylony dobrym pyłkiem w pierwszym, a także w drugim dniu życia. Chłodniejsza pogoda w czasie kwitnienia przedłuża ten okres, cieplejsza natomiast skraca. Wyniki te są w zasadzie zbieżne z danymi Wocióra (1976), chociaż stosowano tu nieco odmienną metodykę.
Zawiązywanie owoców z kwiatów rozkwitających w różnych fazach okresu kwitnienia. Przy chłodnej pogodzie w 1978 r. kwiaty wszystkich badanych odmian, rozkwitające na początku, w środku, jak i pod koniec okresu kwitnienia, zawiązywały na ogół podobny procent owoców (tab. 5). Natomiast przy bardzo ciepłej pogodzie w 1979 r., zaznaczył się dla wszystkich odmian ogromny spadek procentu wykształconych owoców z kwiatów coraz później rozkwitających. Można to tłumaczyć w ten sposób (różni autorzy cyt. za Koblem 1960), że jeżeli przy sprzyjających warunkach meteorologicznych wysoki procent wcześniej rozkwitających kwiatów zaczęło rozwijać się w owoce, to tym samym kwiaty późniejsze miały mniejszą szansę na wydanie owocu, ponieważ jako młodsze i słabsze przegrywały w konkurencji o substancje pokarmowe. W omawianych
strona 152doświadczeniach jednak trudno mówić o zjawisku konkurencji zawiązków owoców o pokarm, ponieważ na gałęziach doświadczalnych pozostawały tylko kwiaty, które w danym dniu rozkwitały, gdyż wszystkie inne usuwano. Wypada chyba przyjąć, że kilkusetkwiatowe gałęzie doświadczalne były podporządkowane prawidłowościom, jakim podlegały całe drzewa. Możliwe, że przy wysokiej temperaturze w miarę późniejszego rozkwitania zwiększa się udział kwiatów z zanikającymi zalążkami, o których pisze Lech i Tylus (1976).
Udział w plonie ogólnym owoców powstałych z kwiatów rozkwitających w kolejnych dniach okresu kwitnienia. Wysokość plonu owoców z kwiatów rozkwitłych danego dnia zależy od liczby tych kwiatów i od procentu wykształconych z nich owoców. Z tabeli 6 wynika, że przy chłodnej pogodzie, jaka panowała w maju 1978 r. główna masa plonu owoców powstała z kwiatów rozkwitających w ciągu 4—6 dni okresu kwitnienia. Natomiast przy pogodzie upalnej w roku 1979 podstawową
Tabela 6 Procentowy udział plonu owoców powstałych z kwiatów rozkwitających w kolejnych dniach okresu kwitnienia wiśni Percentages share of the crop of fruits setted on flowers started to bloom in succesive days of blooming period
| Rok / Year | Kolejne dni rozkwitania / Succesive days of blooming | Odmiana — Variety: Sokówka 2 | Odmiana — Variety: Kerezer | Odmiana — Variety: Sokówka 29 | Odmiana — Variety: Nefris | Odmiana — Variety: Łutówka |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 2,3 | 0,1 | 0,1 | |||
| 2 | 9,2 | 0,8 | 1,2 | |||
| 3 | 22,0 | 2,3 | 0,8 | 0,4 | ||
| 4 | 1,3 | 0,5 | 0,7 | 0,8 | 0,1 | |
| 5 | 1,6 | 0,7 | 1,1 | 0,8 | 0,2 | |
| 6 | 16,1 | 9,3 | 11,0 | 5,0 | 1,0 | |
| 1978 | 7 | 16,7 | 18,3 | 14,9 | 12,0 | 8,9 |
| 8 | 17,0 | 16,0 | 16,8 | 16,9 | 20,2 | |
| 9 | 3,2 | 18,2 | 14,8 | 13,9 | 14,7 | |
| 10 | 4,4 | 17,6 | 17,1 | 28,4 | 27,6 | |
| 11 | 2,1 | 9,2 | 10,4 | 12,1 | 12,7 | |
| 12 | 1,2 | 3,4 | 5,3 | 5,2 | 5,6 | |
| 13 | 1,8 | 2,2 | 3,9 | 3,0 | 7,1 | |
| 14 | 1,1 | 1,4 | 2,2 | 1,5 | 1,9 | |
| 1 | 1,5 | |||||
| 2 | 4,0 | 0,4 | ||||
| 3 | 25,7 | 5,5 | 3,8 | |||
| 1979 | 4 | 49,5 | 53,5 | 52,3 | 16,4 | 2,9 |
| 5 | 15,4 | 31,5 | 32,6 | 47,8 | 29,8 | |
| 6 | 2,5 | 7,4 | 7,8 | 29,4 | 53,4 | |
| 7 | 1,2 | 1,4 | 2,8 | 5,4 | 12,5 | |
| 8 | 0,2 | 0,3 | 0,7 | 1,0 | 1,4 |
masę plonu owoców dały kwiaty rozkwitłe w ciągu 2—3 dni. Wyniki te wykazują dużą zbieżność z danymi Wacióra (1976), chociaż trudno je z tamtymi bezpośrednio porównywać, ze względu na zastosowaną odmienną metodykę badań. Wskazują one również na potrzebę zapewniania odpowiedniej ilości pszczół w kwitnących sadach wiśniowych, gdyż główna masa plonu owoców powstaje w stosunkowo krótkim czasie, zwłaszcza przy ciepłej pogodzie w okresie kwitnienia. Natomiast 1—2 dniowe całkowite nawet ograniczenie lotu pszczół przez warunki meteorologiczne nie musi (wbrew powszechnemu mniemaniu oraz pozornie wspierającym to mniemanie wynikom — tab. 6, dzień czwarty i piąty kwitnienia wiśni w 1978 r.) odbijać się wyraźnie ujemnie na plonie owoców. Te same niesprzyjające lotom owadów czynniki pogody ograniczają procesy rozkwitania i pylenia (rys. 2) oraz przedłużają życie kwiatów (tab. 3), czyli zdolność ich do zawiązywania owoców przy późniejszym zapyleniu (tab. 4 — Sokówka 2 w 1978 r.).
WNIOSKI
Zasadniczy ogólny przebieg procesów rozkwitania, pylenia, oblotu przez owady zapylające oraz zawiązywania owoców ma charakter podobny u wszystkich badanych odmian wiśni (Łutówka, Nefris, Kerezer, Sokówka 2 i Sokówka 29), jakkolwiek istnieją między nimi różnice w porze kwitnienia, szybkości rozkwitania, długości pylenia i życia kwiatów, intensywności oblotu przez pszczoły (uwarunkowanej raczej bardziej budową kwiatu niż obfitością nektarowania) oraz różnice w stopniu zawiązywania owoców i plonowaniu.
Na przebieg procesów rozkwitania, pylenia, oblotu przez owady zapylające i zawiązywanie owoców ogromny wpływ wywierają czynniki pogody panujące w okresie kwitnienia. Ograniczenia lotu pszczół spowodowane nie sprzyjającymi warunkami meteorologicznymi nie muszą odbijać się ujemnie na plonie owoców, ponieważ te same warunki pogody hamują również procesy rozkwitania i pylenia oraz przedłużają życie kwiatów.
Główna masa plonu owoców powstaje z kwiatów rozkwitających w stosunkowo krótkim czasie, zwłaszcza gdy w okresie kwitnienia panuje ciepła pogoda. Dlatego do dobrego plonowania wiśni obcopylnych konieczne jest, poza wieloma innymi warunkami, nie tylko możliwie najbliższe sąsiedztwo komponentów mających się wzajemnie zapylać, ale także wielka zgodność pory ich kwitnienia oraz dostatek owadów zapylających od samego początku kwitnienia sadu. Ten ostatni warunek dotyczy także odmian samopłodnych.
strona 154LITERATURA
Bornus L., Jabłoński B., Król S., Zmarlicki C., Skowronek J. (1978) — Plonowanie wiśni samopłodnych w różnych kombinacjach odmianowych. Pszczeln. Zesz. Nauk. 22: 167—172
Free J. B. (1970) — Insect pollination of crops. Academic Press. London an New York
Jabłoński B., Szklanowska K. (1979) — Propozycje zmiany metody badań nektarowania roślin. Pszczeln. Zesz. Nauk. 23: 105—114
Kobel F. (1960) — Sadownictwo i jego podstawy fizjologiczne. PWRiL, Warszawa
Lech W., Tylus K. (1976) — Zależność owocowania wiśni od stopnia zapłodnienia kwiatów. Prace IS. Co nowego w sadownictwie, seria C, nr 1, 2(53, 54): 67—69
Skowronek J. (1977) — Badania niektórych zjawisk kwitnienia, nektarowania oraz zapylania wiśni przez poszczoły. Pszczeln. Zesz. Nauk. 21: 45—69
Skowronek J. (1980) — Zapylanie i owocowanie wiśni w zależności od stopnia uszkodzenia kwiatów przez przymrozki wiosenne. Ogrodnictwo 7: 178—179
Wociór S. (1976) — Badania długości okresu efektywnego zapylenia wiśni. Prace IS. Co nowego w sadownictwie, seria C, nr 1, 2(53, 54): 65—67
РЕЗУЛЬТАТЫ ИССЛЕДОВАНИЙ ПО ЯВЛЕНИЯМ ПЫЛЕНИЯ И ПОЛОДОНОШЕНИЯ ВИШНИ
Я. Сковронек, Б. Яблоньски
Резюме
В 1978—1979 гг. в Пулавах исследовано процессы по пылению 5 сортов вишни (самоопыляющиеся — Łutówka и Nefris, факультативно самоопыляющаеся Sokówka 29, инопыльные — Sokówka 2 и Kerezer), а также завязывания фруктов из цветов разного возраста, опыляемых пчелами.
Констатироваао, что для херошего плодоношения инопыльных вишней необходимо, между прочим, ближайшее соседство компонентов, опыляющих друг друга и самое большое единство периода цветения этих кемпонентов, а также множество насекомых, опыляющих с самого начала цветения сада. Этот последний аспект касается также самоопыляющихся сортов.
RESULTS OF INVESTIGATION OF PHENOMENOS OF POLLENING AND BLOOMING OF SOUR CHERRY
Jadwiga Skowronek, Bolesław Jabłoński
Summary
In the years of 1978—1979 process of pollening of 5 varieties of sour cherry (self-pollinated Łutówka and Nefris, facultative self-pollinated Sokówka 29 and cross-pollinated Sokówka 2 and Kerezer) and set up of fruits from flowers of different age pollinated by bees were investigated.
It was found that for a good fructify of a cross-pollinated varieties of sour cherry is necessery a close neighborhood of varieties good pollinated each other, as far as possible accordance of a time of blooming these varieties and abundance of pollinating insects from the beginning of blooming. The last factor concern also self-pollinated varieties.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 144, tab. 2: „productivenes” → productiveness
- s. 146, tab. 3: „days of live” → days of life
- s. 147, tab. 3: „day of live” → day of life
- s. 148: „rozkwittania” → rozkwitania
- s. 151, 152, tab. 5 i 6: „succesive” → successive
- s. 152, tab. 6: „Succesive” → Successive
- s. 153: „Wacióra” → Wocióra
- s. 154, piśmiennictwo: „London an New York” → London and New York
- s. 154, piśmiennictwo: „poszczoły” → pszczoły
- s. 154, streszczenie: „ПОЛОДОНОШЕНИЯ” → ПЛОДОНОШЕНИЯ
- s. 154, streszczenie: „Констатироваао” → Констатировано
- s. 154, streszczenie: „херошего” → хорошего
- s. 154, streszczenie: „кемпонентов” → компонентов
- s. 154, streszczenie: „PHENOMENOS” → PHENOMENA
- s. 154, streszczenie: „necessery” → necessary
