UKŁAD POŻYTKÓW W POLSCE W 1950—1955 R. A REJONIZACJA PRODUKCJI PSZCZELEJ
tekst: Leon Bornus
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok I, 1957 — Leon Bornus
strona 1PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK I. NR 1 1957
Leon Bornus
Zakład Pszczelnictwa I. S.
CEL PRACY
Celem tej pracy jest próba określenia:
- rejonów produkcji miodu,
- zależności zbiorów miodu od charakteru pożytków i przebiegu pogody,
- cykliczności w produkcji miodowej,
- przeciętnych zbiorów miodu w kraju.
Poznanie i wyodrębnienie rejonów produkcji miodu, uwzględniających takie zjawiska jak: długość okresu przygotowawczego pszczół do głównego pożytku, długość tego pożytku, czas i obfitość jego występowania, opóźnienia w rozwoju szaty roślinnej itp., pozwolą z jednej strony na określenie możliwości rozwoju pszczelnictwa w każdym z nich i z drugiej — na podwyższenie produkcji pasiecznej przez stosowne zrejonizowanie metod hodowli pszczół.
Wyłonienie sezonów letnich typowych i zbadanie ewentualnej cykliczności produkcji miodowej umożliwić może w określonym zakresie prognozę, dającą podstawę do odpowiedniego przygotowywania pszczół; na wysokie zbiory lub na głód.
Większa ilość ścisłych notatek, charakteryzujących zbiory miodu w poszczególnych pasiekach może dać podstawę do określenia przeciętnych zbiorów w kraju, informacji istotnych i potrzebnych centralnym placówkom planowania i organizacji obrotu produktami pszczelimi.
LITERATURA, MATERIAŁ I METODA
Charakterystyką produkcji pszczelej w najszerszym zakresie zajął się Spielmann (11), mając do dyspozycji notatki obserwacyjne kilkudziesięciu punktów kontroli wagowej w Szwajcarii z okresu 70 lat. Ograniczył się jednak tylko do ilościowej analizy produkcji pasiecznej bez poszukiwania
strona 2przyczyn i prawidłowości, powodujących zmiany ilościowe i jakościowe tej produkcji. Podobne badania podjęli Tomšik (13) i Hejtmanek (7), gromadząc jednak materiał raczej do określenia fenologicznych i bioklimatycznych rejonów Czechosłowacji. Nie dążyli oni do określania rejonów produkcji pasiecznej ani do badania przyczyn różnicowania się lub wahań występujących w tej produkcji.
Cyklicznością produkcji pasiecznej wynikającej jakoby z wpływu plam słonecznych zainteresował się Zürcher (14).
Badania A. F. Gubina (6) dotyczą jedynie zagadnienia stosunku ilości pszczół do zasobności miejscowej bazy miodowej. Mają charakter monograficzny i ściśle lokalny.
Podstawowym materiałem naszej analizy są notatki z punktów wagowej kontroli pożytku, których liczba w latach 1950—1955 wzrosła prawie czterokrotnie, z 134 do 491. Zatem około 1/2% pasiek w kraju — na terenie wszystkich województw, prowadzi na zlecenie Ministerstwa Rolnictwa dokładne notatki przybytków i ubytków wagowych, od 1 maja do 30 sierpnia. Materiał ten jest dostatecznie reprezentatywny dla charakterystyki warunków produkcji pszczelej w Polsce. Notatki wadliwe były nieliczne, od 7—18 sztuk w roku i te do analizy nie weszły.
| Rok | 1950 | 1951 | 1952 | 1953 | 1954 | 1955 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Ilość punktów kontroli | 134 | 261 | 311 | 373 | 408 | 491 |
| Ilość powiatów objętych kontrolą | 83 | 138 | 160 | 178 | 185 | 211 |
W kartach wagowych pasiecznik notuje codziennie przyrost względnie ubytek wagi pnia. Wyłącza z tego zmiany wagi, wynikające z czynności pasiecznych, jak dodawanie ramek, nadstawki, zapasów miodowych lub odbieranie ramek, mat i miodu. Ważenie pnia dokonuje się stale po ukończonym locie pszczół wieczorem. Zmiany wagi ula obejmują nie tylko zmiany ilościowe zapasów miodowych, lecz i zmiany w ilości pokarmu białkowego, zmiany ilości czerwiu i pszczół oraz zmiany ciężaru plastrów pszczelich, wynikłych z nadbudowy woskowej ścianek a także wieczek w komórkach przeznaczonych na miód oraz przez wzrost liczby koszulek z następujących po sobie pokoleń czerwiu. W krótkim okresie czasu zmiany zapasów miodowych są nieproporcjonalnie większe od zmian wagowych innego rodzaju, ogólnie zatem przyjęto, że dobowe zmiany ciężaru pnia kontrolnego uważać należy jako wynik gromadzenia i zużywania miodu przez pszczoły.
strona 3Zapisy zmian ciężaru pnia z całego sezonu dają podstawę do określenia wydajności miodowej pasieki. Obliczanie tego bilansu jest jednak utrudnione przez to, że pszczoły znoszą do ula nektar, którego zawartość cukru jest nieraz stosunkowo niska, od 9—76% (1). Dopiero w ulu następuje odparowywanie, po czym zawartość wody spada do 17—22%. Czynność odparowywania odbywa się częściowo (tylko w dzień) w czasie przynoszenia następnych porcji nektaru i dlatego obliczenia cząstkowe, mające na celu określenie ilości zgromadzonego miodu w każdym dniu są bardzo złożone i trudne. Ciężar wody odparowywanej zostaje jednak uwidoczniony na wadze i wpisywany wieczorem do kart obserwacji kontrolnej. Dlatego suma zapisanych przybytków wagowych nie może być wskaźnikiem nagromadzenia miodu.
Z notatek wagowych obliczyć jednak można przybytek netto, od którego łatwiej już wyprowadzić ilość miodu odwirowanego, towarowego. Niżej umieszczoną tabelkę obliczeń sporządzono na podstawie empirycznie uzyskanych danych (2) z pasiek Zakładu Pszczelnictwa I. S. Skalę zaś oceny przyjęto według tabeli szwajcarskiej (11).
| Przybytek netto w kg/1 pień | Miód towarowy w kg/1 pień |
|---|---|
| do 5 | 0 |
| 5—8 | 0—3 |
| 8—11 | 3—6 |
| 11—16 | 6—10 |
| 16—21 | 10—15 |
| 21—33 | 15—25 |
| ponad 33— | ponad 25— |
Należałoby wyjaśnić pojęcie miodu towarowego, ponieważ w literaturze pszczelarskiej często występuje pomieszanie kilku pokrewnych określeń. Za Bornusem (2) podajemy wyjaśnienia 4-ch terminów ekonomicznych dotyczących produkcji miodowej.
- Produkcja miodowa pnia oznacza ogólną ilość nagromadzonego miodu, obliczanego w chwili skończenia się przybytków wagowych (początek września). Bierzemy pod uwagę miód odwirowany, znajdujący się w zapasowych plastrach i miód w gnieździe.
- Wydajność miodowa pnia oznacza wyprodukowaną ilość miodu ponad zapasy zimowe. Zapasy zimowe w naszych warunkach określa się na około 12 kg/1 pień.
- Miód towarowy oznacza ogólną ilość miodu odwirowanego z pnia, bez względu na to, gdzie i w jakiej formie będzie spożyty i bez względu na pozostawioną ilość na zimę.
- Miód rynkowy oznacza całą ilość sprzedawaną przez pasieczników do punktów skupu lub bezpośrednio konsumentom. Jest to pula miodu znajdująca się w obrocie handlowym.
Do charakterystyki pożytków pszczelich użyto dodatkowo notatek z obserwacji fenologicznych, prowadzonych przez sieć korespondentów Zakładu Pszczelnictwa i przez pszczelarzy nadsyłających obserwacje łącznie z kontrolą pożytku. Obserwacje fenologiczne rozpoczęto w 1947 r. Niektórzy pasiecznicy dostarczyli obserwacji fenologicznych z lat trzech do siedmiu, część natomiast nawet z dziewięciu. Ogółem notatki pochodzą z 439 miejscowości, położonych w 200-tu powiatach i 17-tu województwach. Obserwacjami objęte były następujące rośliny miododajne: podbiał, przebiśnieg, iwa, agrest, wiśnia, rzepak zimowy, chaber, bławatek, akacja biała, koniczyna biała, lipa drobnolistna, wrzos. Instrukcja wymagała, aby prowadzić zapisy dat jedynie masowego zakwitania wymienionych roślin.
Część notatek z obserwacji fenologicznych została odrzucona. Odnosi się to do takich, których daty znacznie odbiegały od przeciętnej lub do tych, w których wyraźnie występowała nieznajomość niektórych roślin.
WZÓR NOTATEK KONTROLI POŻYTKU
Ul, nr 31, system wlkp., ramka 36 cm × 26 cm. Rasa pszczół Żuławka, matka z roku 1954. Waga ula za okres 1—15.VII.1955 r.
| Data | Waga ula: kg | Waga ula: dkg | Przybyło: kg | Przybyło: dkg | Ubyło: kg | Ubyło: dkg | Uwagi |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1. VII. 55 | 61 | — | 50 | ||||
| 2. „ „ | 61 | 25 | — | 25 | |||
| 3. „ „ | 62 | — | — | 75 | |||
| 4. „ „ | 64 | 25 | 2 | 25 | |||
| 5. „ „ | 65 | 50 | 1 | 25 | |||
| 6. „ „ | 53 | 50 | — | — | 12 | 00 | wirow. miodu |
| 7. „ „ | 56 | 50 | 3 | — | |||
| 8. „ „ | 60 | — | 3 | 50 | |||
| 9. „ „ | 62 | 75 | 2 | 75 | |||
| 10. „ „ | 56 | — | 3 | 25 | |||
| 11. „ „ | 68 | 50 | 2 | 50 | |||
| 12. „ „ | 70 | 80 | 2 | 30 | |||
| 13. „ „ | 72 | 75 | 1 | 95 | |||
| 14. „ „ | 54 | 75 | — | — | 18 | — | wirow. miodu |
| 15. „ „ | 55 | — | — | 25 | |||
| 24 | 50 | 30 | 00 |
Leon Nastały z Kwidzynia, woj. Gdańsk.
strona 5ANALIZA MATERIAŁU
Rozwój rodziny pszczelej. Życie rodziny pszczelej i gromadzenie miodu związane jest ściśle z zasobami pokarmowymi (nektar, pyłek), których dostarcza szata roślinna najbliższej okolicy, ponadto z klimatem. Badania rejonów produkcji miodu łączą się dlatego z obserwacjami zjawisk przyrodniczych, wywierających wpływ na rozwój pszczół i na ich pracę gromadzenia zapasów. Z tego względu należałoby poznać warunki rozwoju i rodzin pszczelich i szaty roślinnej.
Aktywne życie roju zaczyna się na długo przed pierwszym wiosennym oblotem, gdyż czerw w gnieździe pojawia się już w drugiej połowie zimy. Za początek sezonu pszczelarskiego słusznie jednak przyjęto ten dzień wczesnej wiosny, w którym po raz pierwszy pszczoły lecą po pyłek lub nektar. Z tą datą rozpoczyna się intensywne życie i rozwój rodziny pszczelej.
Wzrost liczbowy pszczół w roju, ostatecznie decydujący o zbiorach miodu, zależy od dwu czynników: a) od tempa przybywania młodych pszczół i b) od stopnia ubytku pszczół starych. Stosunek tych 2 zjawisk kształtuje się różnie w ciągu sezonu, ponieważ czerwienie matki wykazuje poważną zmienność, a wiek pszczół waha się latem od 26—36 dni (12).
W rozwoju pszczół wyróżnić można 5 okresów, zamykających się w odrębnej tendencji, mającej zasadniczy wpływ na nowy układ liczby pszczół w roju.
I-szy okres obejmuje czas od pierwszego oblotu pszczół, który występuje w dniach zakwitania leszczyny i podbiału — do około 15 maja. Jest to czasokres wymiany pszczół starych, zimowych na pszczoły młode. Liczebność pszczół w zasadzie nie zmienia się dochodząc czasem do zmniejszenia jedynie w końcu tego okresu.
II-gi okres charakteryzuje się stałym wzrostem liczbowym roju. Trwa najczęściej do głównego pożytku, mniej więcej do 10 czerwca. W połowie tego okresu występuje zjawisko rójki.
III-ci okres to czas kwitnienia większości roślin miododajnych, czas głównego pożytku. Trwa on 20—30 dni. Pszczoły intensywnie pracują, duża ich część w tym czasie ginie, lecz jednocześnie dużo przybywa. Siła roju utrzymuje się prawie na jednakowym poziomie.
IV-ty okres przeciąga się od zakończenia głównego pożytku do ustania czerwienia, to znaczy do około 15 września. Po pożytku głównym ginie dużo pszczół zbieraczek poszukujących najczęściej daremnie, pokarmu na bliższych i dalszych uprawach późnego lata. W połowie września liczba pszczół w roju spada do poziomu, jaki istniał bezpośrednio po przezimowaniu.
strona 6V-ty okres, zastoju — nie przynosi prawie żadnych zmian ilości pszczół w roju. Obejmuje czas od zazimowania do pierwszego wiosennego oblotu. W tym czasie ginie niewielka ilość pszczół, jeżeli oczywiście warunki zimowania nie są złe. W końcu zimy przybywa trochę pszczół młodych.
Dwa pierwsze okresy stanowią czas przygotowania pszczół do głównego pożytku. Pszczelarz stara się wtedy o uzyskanie dużej liczby robotnic, gdyż silne roje nagromadzają w czasie głównego pożytku więcej miodu (12) niż roje słabsze. Istotna jest przy tym długość okresu przygotowawczego, ponieważ łatwiej wychować więcej pszczół w okresie dłuższym niż krótkim.
Nasz podział na okresy uwzględnia nowe tendencje w liczbowym rozwoju pszczół, ponieważ ilość gromadzonego miodu zależy bezpośrednio od liczby zbieraczek. Można też wyjść od innej podstawy podziału, jak to zrobili niżej wymienieni naukowcy. Opierając się na biologicznych stadiach rozwoju rodziny pszczelej Taranow wyróżnił 3 odmienne okresy (12), Demianowicz 6 (5) i Tomšik 7 (13).
Daty fenologiczne. Pszczelarstwo interesuje się tymi roślinami kwitnącymi, które dostarczają pszczołom nektar i pyłek. W pracy niniejszej nie chodzi jednak o dokładne scharakteryzowanie roślin miododajnych przedwiośnia, pierwiośnia, wiosny itd., lecz o określenie dat fenologicznych, mających ścisły związek z rozwojem rodziny pszczelej.
Praca pszczół poza ulem rozpoczyna się na ogół z początkiem przedwiośnia, co pokrywa się z datą zakwitania podbiału i leszczyny. Zależnie od krainy fizjograficznej zakwitanie tych roślin występuje w różnym czasie. Szafer podaje (10), że przedwiośnie rozwija się najwcześniej w dolinie Wisły, Warty i Noteci. Na podstawie notatek zgromadzonych przez Zakład Pszczelnictwa, to samo można powiedzieć o dolinie Odry. Wyraźne opóźnienie przedwiośnia występuje na pojezierzu Mazurskim, w Białostockim, na wyżynie Lubelskiej i w części woj. Rzeszowskiego. Na Podkarpaciu i w Karpatach zauważa się lokalne zróżnicowanie wynikające z pionowej rzeźby terenu.
Drugą ważną datą fenologiczną dla pszczelnictwa jest zakwitanie lipy drobnolistnej, przewodniej rośliny dla głównego pożytku w przeważającej części kraju. Przyśpieszenie zakwitania lipy występuje na wyżynie Lubelskiej, w części woj. Białostockiego i Rzeszowskiego, a także na równinie Wielkopolskiej. Najpóźniej lipa zakwita w pasie przymorskim i częściowo w woj. południowo-zachodnich.
Od daty zakwitania podbiału do daty zakwitania lipy pszczoły rozwijają swoją liczebność, według określenia pszczelarskiego „dochodzą do siły”, przygotowując się do głównego zbioru. Z różnicy dat zakwitania podbiału i lipy powstają zatem dłuższe lub krótsze okresy przygotowawcze,
strona 7zmuszające pszczelarzy do stosowania odpowiednich metod gospodarki pasiecznej. Uzyskanie siły rojów jest o wiele łatwiejsze i wymaga innych zabiegów w dłuższym okresie niż w krótkim.
Na podstawie rozporządzalnych materiałów z punktów obserwacyjnych, które dokładnie umiejscowiono na mapie — obliczono dla każdego z nich rozpiętość (ilość dni) między zakwitaniem podbiału i zakwitaniem lipy. Punkty zbliżone ilością dni, (co 5 dni) — połączono i w ten sposób powstały strefy, uwidocznione na mapie nr 1. Mapa ta wskazuje, że pasiecznicy woj. Szczecińskiego, Koszalińskiego lub Gdańskiego rozporządzają okresem przygotowawczym długim, 100—110 dni. W woj. Lubelskim okres przygotowawczy wynosi 75—85 dni. Przygotowawczy okres długi występuje na północy, w dolinie Wisły i nad granicą zachodnią. Najwyższa rozpiętość między tymi dwoma okresami przygotowawczymi w granicach kraju (wschód — północny zachód) wynosi 35 dni. Pasieki na terenach północno-zachodnich mają zatem pełną gwarancję lepszego przygotowania pszczół do głównego pożytku, bo mają na to około miesiąca więcej czasu.
Warunki atmosferyczne. Na wyniki produkcji pasiecznej mają zasadniczy wpływ warunki atmosferyczne w czasie kwitnienia większości roślin miododajnych, od maja do sierpnia włącznie.
Temperatura powietrza wpływa na wydzielanie nektaru przez rośliny, na wysuszanie jego w kwiatach a także na pracę pszczół. Przy silnym nagrzaniu gniazd duża część pszczół zajmuje się ochładzaniem jego przez wentylowanie i w pewnych wypadkach przez przynoszenie i odparowywanie wody. Przeciętna temperatura maja (dane z 50 lat) na terenach północno-zachodnich wynosi ca 11°C. We Wrocławskim i Bydgoskim przekracza 12°C, natomiast w części środkowej i wschodniej wynosi ponad 13°C. Na południu, w Rzeszowskim przekracza nawet 14°C. Podobna rozpiętość występuje równolegle w czerwcu, od 14,5° do 17,5″ i w lipcu od 17° do 19°. Tereny północno-zachodnie są w lecie mniej nagrzewane, natomiast silniej południowo-wschodnie.
Opady i wyższa wilgotność powietrza wzmagają nektarowanie roślin. Nadmierne natomiast opady powodują spłukiwanie nektaru i przeszkadzają pszczołom w lotach. W maju tereny północne otrzymują około 48 mm opadów (dane z 50 lat), gdy w tym samym czasie środkowe mają ca 50 mm a południowe 77 mm. W czerwcu zróżnicowanie bywa podobne: 60—70—83 mm, z rekordowym wynikiem w Zakopanem — 152 mm. W lipcu rozpiętość między opadami na północy i w środkowej części kraju maleje: 85—89 mm. Całe natomiast południe otrzymuje z opadów wielką ilość wody, od 100—170 mm.
W maju nad morzem i w Białostockim jest słonecznie, w sumie 228—231 godzin, gdy w Warszawie i w Bydgoskim 204 godz., a w Krakowie
strona 8i Zakopanem tylko 195—159 godz. W czerwcu różnice wzrastają: północ ma 285—260 godz. słonecznych, środkowa część 214 i południe 173—116 godz. W lipcu wymienione rejony mają: 168, 143, 150 godz. słonecznych.
Pożytek główny. Pszczelarze odróżniają pożytek główny, będący źródłem dochodów pasiecznych od pożytku podsycającego, w czasie którego pszczoły zbierają niewielkie ilości nektaru. Wyróżnianie pożytku głównego nie opiera się na bezwzględnych ilościach przyrostu ciężaru

Wykres 1. Dzienne zmiany wagi ula kontrolnego w pasiece Gołębiowskiego T., zam. w Olecku (1955 r.)
strona 9pnia kontrolnego, lecz na typowej krzywej przyrostu. Ilość przybytku nektaru w ulu kontrolnym kształtuje się w każdej okolicy inaczej. Za początek głównego pożytku na ubogich terenach woj. Rzeszowskiego możemy uznać przybytek dwutygodniowy wynoszący zaledwie 3 kg,

Wykres 2. Dzienne zmiany wagi ula kontrolnego w pasiece Rzepy, zam. w Rzeszowie (1955 r.)
gdy w tym samym roku odrzucić możemy poza granice głównego pożytku przybytek 6 kg/14 dni w Gdańskim lub Białostockim.
Pożytek główny w pasiecie Gołębiowskiego trwał 31 dni, od 17.VI.—17. VII. W pierwszych dniach czerwca poprzedził go krótki wziątek z akacji. W pasiece Rzepy również pożytek główny trwał 31 dni, od 19.VI—19.VII i też był poprzedzony krótkim wziątkiem, z drzew owocowych. Długości pożytków głównych jednakowe, lecz suma nektaru przyniesionego do pnia w ciągu 31 dni bardzo różna; 67,8 kg w stosunku do 15,95 kg.
Cechą zasadniczą typowej krzywej głównego pożytku jest stały wzrost przybytku wagowego w dłuższym lub krótszym okresie czasu, z maksymalnym wynikiem w kilku dniach i następującym spadkiem przyrostu wagi. Pożytek główny zależy od a) ilości gatunków roślin miododajnych w okolicy, b) obszaru zajmowanego przez te rośliny i ilości kwiatów nektarujących, c) rodzaju gleby, d) warunków atmosferycznych. Czynniki te powodują, że pożytek główny może być długi względnie krótki, bardzo obfity lub ubogi. Pasieki korzystające z pożytków długich lub obfitych produkują więcej miodu i wosku.
Daty pożytków głównych dla każdego województwa ustalono po obliczeniach statystycznych, które pozwoliły usunąć poza granice tego pożytku dnie z przybytkami wagowymi istotnie różniącymi się od dni branych w rachubę. Są u nas takie nieliczne tereny, gdzie występują
strona 102 pożytki główne, np. z akacji na początku czerwca i z gryki w pierwszych dniach lipca.
Najkrótszy pożytek główny występuje w województwach: Warszawa, Poznań, Łódź, Kraków i Rzeszów. Wyraźnie długie pożytki występują w województwach: Olsztyn, Gdańsk, Koszalin i Szczecin. Najkrótszy pożytek, 12 dni zanotowano w woj. Kieleckim w 1950 r., natomiast najdłuższy — 58 dni w województwie Gdańskim w 1955 r. Średnie z 6-ciu lat dają rozpiętotść 11 dni: Poznańskie i Krakowskie — 23 dni i Koszalińskie — 34 dni. Średnia długość pożytku głównego dla kraju, z 6-ciu lat — wynosi 27 dni.
Różnice w poszczególnych latach są przeważnie duże. W woj. Gdańskim najkrótszy pożytek był w 1950 r. — 16 dni, a najdłuższy w 1955 r. — 58 dni. Rozpiętość znaczna, 42 dni. Podobnie jest w woj. Olsztyn, Bydgoszcz, Koszalin i Lublin. Niewielką natomiast rozpiętość w latach widzimy w województwach: Łódź, Opole, Rzeszów i Kraków. Zmienności te powodowane są przede wszystkim warunkami atmosferycznymi.
Tab. 1 Przeciętna długość pożytku głównego (dni)
| województwo rok | 1950 | 1951 | 1952 | 1953 | 1954 | 1955 | Średnia 1950—1955 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Warszawa | 23 | 25 | 19 | 25 | 24 | 34 | 25 |
| Bydgoszcz | 17 | 30 | 21 | 23 | 26 | 45 | 27 |
| Poznań | — | 22 | 16 | 23 | 25 | 33 | 23 |
| Łódź | — | — | 27 | 24 | 20 | 28 | 25 |
| Kielce | 12 | 45 | 21 | 32 | 24 | 39 | 29 |
| Lublin | 20 | 29 | 22 | 30 | 21 | 41 | 27 |
| Białystok | 25 | — | 20 | 29 | 29 | 44 | 30 |
| Olsztyn | — | 22 | 28 | 30 | 39 | 42 | 32 |
| Gdańsk | 16 | 27 | 29 | 34 | 26 | 58 | 32 |
| Koszalin | 30 | 28 | 46 | 27 | 30 | 45 | 34 |
| Szczecin | 32 | 28 | 22 | 35 | 40 | 28 | 31 |
| Zielona Góra | — | 37 | 30 | 19 | 34 | 41 | 32 |
| Wrocław | 27 | 27 | 25 | 35 | 25 | 40 | 30 |
| Opole | — | 26 | 30 | 30 | 22 | 43 | 30 |
| Katowice | 16 | 35 | 21 | 28 | 29 | 39 | 28 |
| Kraków | 19 | 29 | 26 | 18 | 18 | 27 | 23 |
| Rzeszów | — | 23 | 24 | 26 | 18 | 29 | 24 |
Pożytek główny może wystąpić w tej samej miejscowości w jednym roku wcześniej w innych zaś później. Zjawisko to obserwujemy na terenie całego kraju. Lata 1952 i 1955 były wyraźnie spóźnione, pożytek główny rozpoczął się 17 i 19 czerwca. W 1950 i 1954 wystąpiły natomiast
strona 11Tab. 2 Daty pożytków głównych
| Województwo Rok | 1950 | 1951 | 1952 | 1953 | 1954 | 1955 | Średnia 1950—1955 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Warszawa | 7/VI—29/VI | 14/VI—10/VII | 23/VI—11/VII | 18/VI—12/VII | 6/VI—29/VI | 16/VI—19/VII | 16/VI—10/VII |
| Bydgoszcz | 1/VI—17/VI | 14/VI—13/VII | 24/VI—14/VII | 11/VI— 3/VII | 3/VI—28/VI | 15/VI—29/VII | 11/VI— 7/VII |
| Poznań | — | 12/VI— 3/VII | 10/VI—25/VII | 8/VI—30/VI | 4/VI—28/VI | 16/VI—18/VII | 10/VI— 3/VII |
| Łódź | — | — | 17/VI—13/VII | 3/VI—26/VI | 4/VI—23/VI | 16/VI—13/VII | 10/VI— 4/VII |
| Kielce | 10/VI—22/VI | 13/VI—27/VII | 23/VI—13/VII | 8/VI— 9/VII | 6/VI—29/VI | 18/VI—25/VII | 13/VI—11/VII |
| Lublin | 16/VI— 5/VII | 16/VI—14/VII | 23/VI—14/VII | 16/VI—15/VII | 25/VI—15/VII | 19/VI—29/VII | 19/VI—15/VII |
| Białystok | 16/VI—10/VII | — | 26/VI—15/VII | 16/VI—14/VII | 10/VI— 8/VII | 17/VI—28/VII | 17/VI—16/VII |
| Olsztyn | — | 18/VI— 9/VII | 28/VI—25/VII | 3/VI— 2/VII | 4/VI—12/VII | 18/VI—29/VII | 14/VI—15/VII |
| Gdańsk | 7/VI—22/VI | 18/VI—14/VII | 23/VI—21/VII | 7/VI—10/VII | 3/VI—28/VII | 4/VI—31/VII | 10/VI—11/VII |
| Koszalin | 1/VI—30/VI | 16/VI—13/VII | 1/VI—16/VII | 17/VI—13/VII | 1/VI—30/VI | 16/VI—30/VII | 9/VI—13/VII |
| Szczecin | 12/VI—13/VII | 19/VI—16/VII | 23/VI—14/VII | 12/VI—16/VII | 18/V —27/VI | 20/VI—17/VII | 12/VI—12/VII |
| Ziel. Góra | — | 4/VI—10/VII | 5/VI— 4/VII | 12/VI—30/VI | 28/V —30/VI | 18/VI—28/VII | 7/VI— 8/VII |
| Wrocław | 4/VI—30/VI | 3/VI—29/VI | 19/VI—13/VII | 26/V —29/VI | 2/VI—26/VI | 17/VI—26/VII | 8/VI— 7/VII |
| Opole | — | 17/VI—12/VII | 16/VI—15/VII | 1/VI—30/VI | 7/VI—28/VI | 17/VI—29/VII | 12/VI—11/VII |
| Katowice | 1/VI—16/VI | 1/VI— 5/VII | 13/VI— 3/VII | 2/VI—29/VI | 29/V —26/VI | 19/VI—27/VII | 6/VI— 3/VII |
| Kraków | 1/VI—19/VI | 14/VI—12/VII | 16/VI—11/VII | 12/VI—29/VI | 11/VI—28/VI | 29/VI—25/VII | 14/VI— 6/VII |
| Rzeszów | — | 16/VI— 8/VII | 25/VI—18/VII | 17/VI—12/VII | 10/VI—27/VI | 16/VI—14/VII | 16/VI— 9/VII |
| Średnia | 7/VI—28/VI | 12/VI—11/VII | 19/VI—13/VII | 9/VI— 6/VII | 4/VI—30/VI | 17/VI—24/VII | 12/VI— 9/VII |
wcześnie, 7 i 4 czerwca. Średni czas występowania głównego pożytku w Polsce wynosi 12/VI—9/VII. Jest to przeciętna z lat 1950—1955.
W województwach: Białystok, Lublin, Kielce, Olsztyn, Gdańsk, Koszalin, Szczecin i w części Rzeszowskiego pożytek główny jest późniejszy niż w pozostałych. Najpóźniej kończy się w województwie Gdańskim. W środkowych zaś i w południowo-zachodnich województwach jest nieco wcześniejszy.
Czas głównego pożytku daje się łatwo wyodrębnić w każdym województwie, jest przy tym prawie jednolity, ale w niektórych zachodzi pewne „rozchwianie” na rzecz poszczególnych powiatów, wyodrębniających się warunkami florystyczno-klimatycznymi. Najmniejsze odchylenia głównego pożytku od przeciętnego w województwie występują na terenie woj. Łódź, Warszawa i Lublin, poważniejsze natomiast w woj. południowo-zachodnich, gdzie różnice wypływają z pionowego ukształtowania powierzchni ziemi. Tereny powiatów górskich i podgórskich wyróżniają się opóźnieniem głównego pożytku a niżej położone jego przyśpieszeniem. Znaczne odchylenia występują też w woj. Poznańskim. Teren jego jest duży i bardzo zróżnicowany, dzięki rzecznym dolinom, większym lasom i zróżnicowaniu gleb.
Tab. 3 Czas występowania maksymalnych przybytków dziennych
| Województwo | Rok | Czerwiec: 1—10 | Czerwiec: 11—20 | Czerwiec: 21—31 | Lipiec: 1—10 | Lipiec: 11—20 | Lipiec: 21—31 | Uwagi |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Warszawa | 1950 | 50,0 | 30,0 | |||||
| 1951 | 45,0 | 10,0 | 20,0 | |||||
| 1952 | 64,0 | 21,5 | ||||||
| 1953 | 18,0 | 18,8 | 31,3 | |||||
| 1954 | 18,8 | 43,8 | ||||||
| 1955 | 64,7 | 17,6 | ||||||
| Bydgoszcz | 1950 | 75,0 | ||||||
| 1951 | 58,3 | 33,3 | ||||||
| 1952 | 13,0 | 13,0 | 59,0 | |||||
| 1953 | 29,0 | 32,3 | 12,9 | |||||
| 1954 | 54,3 | 14,3 | 11,4 | |||||
| 1955 | 48,9 | 8,3 | 25,5 | |||||
| Poznań | 1950 | |||||||
| 1951 | 42,9 | 28,6 | ||||||
| 1952 | 28,0 | 44,0 | 28,0 | |||||
| 1953 | 27,2 | 63,6 | ||||||
| 1954 | 7,1 | 78,6 | ||||||
| 1955 | 74,2 | 9,7 |
| Województwo | Rok | Czerwiec: 1—10 | Czerwiec: 11—20 | Czerwiec: 21—31 | lipiec: 1—10 | lipiec: 11—20 | lipiec: 21—31 | Uwagi |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Łódź | 1950 | |||||||
| 1951 | ||||||||
| 1952 | 50,0 | 37,0 | ||||||
| 1953 | 25,0 | 31,4 w V | ||||||
| 1954 | 10,5 | 36,8 | 15,8 w V | |||||
| 1955 | 70,8 | 12,5 | ||||||
| Kielce | 1950 | |||||||
| 1951 | 40,0 | 10,0 | 30,0 | |||||
| 1952 | 20,0 | 40,0 | ||||||
| 1953 | 25,0 | 18,8 | 12,5 | |||||
| 1954 | 26,7 | 53,3 | ||||||
| 1955 | 25,0 | 50,0 | ||||||
| Lublin | 1950 | 8,5 | 23,3 | 29,8 | ||||
| 1951 | 17,6 | 33,3 | 31,4 | |||||
| 1952 | 15,0 | 3,0 | 62,0 | |||||
| 1953 | 7,0 | 2,0 | 81,4 | |||||
| 1954 | 10,0 | 15,0 | 58,0 | |||||
| 1955 | 26,7 | 4,6 | 47,7 | 7,7 | ||||
| Białystok | 1950 | 50,0 | 30,0 | |||||
| 1951 | ||||||||
| 1952 | 38,0 | 43,0 | ||||||
| 1953 | 17,6 | 11,7 | 47,1 | |||||
| 1954 | 23,1 | 23,1 | 30,8 | 12,8 | ||||
| 1955 | 47,5 | 12,5 | 25,0 | |||||
| Olsztyn | 1950 | |||||||
| 1951 | 26,7 | 6,2 | 60,0 | |||||
| 1952 | 33,4 | 33,3 | 33,3 | |||||
| 1953 | 36,4 | 18,2 | 36,4 | |||||
| 1954 | 25,0 | 12,5 | 37,5 | 18,0 | ||||
| 1955 | 19,0 | 19,0 | 12,8 | 23,8 | 23,8 | |||
| Gdańsk | 1950 | 18,8 | 12,0 | 12,5 | 31,6 | |||
| 1951 | 22,2 | 5,3 | 33,3 | 11,1 | ||||
| 1952 | 62,0 | 25,0 | ||||||
| 1953 | 21,1 | 36,9 | 15,8 | |||||
| 1954 | 23,1 | 26,9 | 15,3 | |||||
| 1955 | 25,9 | 18,5 | 29,6 | |||||
| Koszalin | 1950 | 60,0 | ||||||
| 1951 | 25,0 | 37,5 | 25,0 | |||||
| 1952 | 100,0 | |||||||
| 1953 | 33,3 | 33,3 | 16,2 | |||||
| 1954 | 25,0 | 60,0 | ||||||
| 1955 | 57,8 | 28,6 |
| Województwo | Rok | czerwiec: 1—10 | czerwiec: 11—20 | czerwiec: 21—31 | Lipiec | Lipiec: 11—20 | Lipiec: 21—31 | Uwagi |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Szczecin | 1950 | 60,0 | ||||||
| 1951 | 40,0 | 40,0 | ||||||
| 1952 | 50,0 | |||||||
| 1953 | 15,4 | 23,1 w VIII | ||||||
| 1954 | 36,8 | 26,3 w V | ||||||
| 1955 | 18,2 | 9,0 | 9,0 | 31,8 | 13,6 | |||
| Ziel. Góra | 1950 | |||||||
| 1951 | 30,0 | 20,0 w VIII | ||||||
| 1952 | 28,0 | 43,2 | ||||||
| 1953 | 40,0 | 20,0 | ||||||
| 1954 | 17,6 | 70,6 | ||||||
| 1955 | 57,1 | 14,3 w V | ||||||
| Wrocław | 1950 | 25,0 | 12,5 | 12,5 | ||||
| 1951 | 12,5 | 12,5 | 31,5 w V | |||||
| 1952 | 13,0 | 10,0 | 67,0 | |||||
| 1953 | 32,6 | 15,2 | 11,0 w V | |||||
| 1954 | 50,0 | 21,3 | 9,5 | 11,2 w V | ||||
| 1955 | 27,5 | 9,7 | 29,0 | 14,5 | ||||
| Opole | 1950 | |||||||
| 1951 | 42,9 | 28,6 | ||||||
| 1952 | 100,0 | |||||||
| 1953 | 71,4 | |||||||
| 1954 | 29,3 | 27,3 | 18,2 | 27,3 | ||||
| 1955 | 28,6 | 28,6 | 21,4 | |||||
| Katowice | 1950 | 45,4 | 23,1 | |||||
| 1951 | 50,0 | 20,0 | ||||||
| 1952 | 47,8 | 17,0 | 12,0 | |||||
| 1953 | 27,8 | 22,2 | 22,2 | |||||
| 1954 | 27,7 | |||||||
| 1955 | 30,0 | 30,0 | 20,0 | 33,3 w V | ||||
| Kraków | 1950 | 33,5 | 20,0 w V | |||||
| 1951 | 7,1 | 39,3 | 14,3 | 17,9 w VIII | ||||
| 1952 | 15,0 | 43,0 | 9,0 | 28,0 | ||||
| 1953 | 17,0 | 31,4 | 20,4 | 14,3 w VIII | ||||
| 1954 | 7,5 | 55,0 | 12,5 w VIII | |||||
| 1955 | 11,8 | 32,4 | 32,4 | |||||
| Rzeszów | 1950 | 39,3 | 14,3 | 17,9 w VIII | ||||
| 1951 | ||||||||
| 1952 | 7,4 | 13,0 | 23,0 | 13,0 w VIII | ||||
| 1953 | 25,0 | 14,3 | 14,3 | 10,7 | ||||
| 1954 | 5,4 | 50,0 | 13,6 | |||||
| 1955 | 12,5 | 31,3 | 37,5 | 12,5 |
Wziątek osiąga w każdej pasiece punkt szczytowy, w którym przybytek wagowy bywa najwyższy. Wyjątkowo utrzymywać się może w ciągu kilku dni lecz powszechnie występuje w jednym dniu. W uboższych okolicach przekracza 2 kg, w dość licznych pasiekach sięga do 4,5 kg. W dobrym roku 1955 zdarzyły się przybytki 9 kg w jednym dniu.
W niektórych pasiekach najwyższy przybytek wagowy może zaistnieć poza okresem głównego pożytku, np. w maju, w czasie kwitnienia rzepaku lub w sierpniu na wrzosach. Nieliczne to jednak wyjątki. Maksymalne przybytki wagowe występują przeważnie w czasie głównego pożytku, co wskazuje niżej zamieszczona tabela, w której zostały wyłonione grupy dekadowe. Uwzględniono przy tym jedynie bardziej zwarte grupy maksymalnych przybytków.
Przybytki maksymalne grupują się przeważnie w dekadach 11—20, 21—30 czerwca i 1—10 lipca, co całkowicie pokrywa się z datą głównego pożytku, jak wynika z analizy statystycznej materiału obserwacyjnego.
Zbiory miodu. Po zebraniu miodu towarowego od pszczół (2) istnieje zwykle potrzeba uzupełniania zapasów zimowych, w ilości od 5—7 kg. Mniej więcej tyle cukru daje się pszczołom przed zazimowaniem. Na tej wymianie towarowej zyskuje materialnie pszczelarz, ponieważ miód sprzedaje zawsze drożej niż płaci za cukier, np. w 1957 r. za miód otrzymuje po 35 zł/1 kg, a cukier kupuje po 12 zł/1 kg. Dzięki różnicy cen tych 2-ch artykułów żywnościowych pasiecznicy nasi podnoszą rentowność swoich pasiek. Przy zrównaniu cen obu artykułów, co niewątpliwie mogłoby powodować zimowanie pszczół na czystym miodzie .jak w ZSRR i innych krajach (dodawanie cukru wiąże się z dodatkową pracą), miód towarowy mogłaby uzyskiwać dopiero ta grupa pasiek, której przybytek wagowy netto wynosiłby 11—16 kg str. 3). Spadek opłacalności powodowałby kurczenie się pogłowia pszczół w kraju i zmniejszenie ogólnej ilości produkowanego miodu.
Różnice rejonowe w zbiorach miodu są znaczne. Najwyższą przeciętną wykazują pasieki województw północnych: Szczecińskie, Koszalińskie, Gdańskie, Olsztyńskie i Białostockie. Podobne zbiory mają pasieki woj. Zielonogórskiego. Wyższe zbiory miodu występują zatem na terenach, gdzie pożytki są dłuższe i późniejsze, a okres przygotowawczy dla pszczół dłuższy. Jest to zasięg klimatu morskiego za wyjątkiem woj. Białostockiego, znajdującego się w zasięgu klimatu raczej kontynentalnego i mającego krótki okres przygotowawczy dla pszczół. Poza tym nasilenie pogłowia pszczół na terenie województw północnych jest mniejsze, konkurencja między pasiekami słabsza (3).
Na średnim poziomie utrzymują się pasieki woj. Bydgoszcz, Wrocław i Opole. W grupie tej przoduje wyraźnie Bydgoszcz. Na ostatnich po-
strona 16Tab. 4 Nasilenie pogłowia pszczół 1955 r.
| Województwo | Ilość pni | Pni na 1 km2 |
|---|---|---|
| Warszawa | 91,000 | 3,8 |
| Bydgoszcz | 69,178 | 3,3 |
| Poznań | 79,746 | 2,9 |
| Łódź | 57,764 | 3,4 |
| Kielce | 80,107 | 4,1 |
| Lublin | 170,000 | 6,8 |
| Białystok | 60,000 | 2,6 |
| Olsztyn | 57,000 | 2,7 |
| Gdańsk | 39,760 | 3,7 |
| Koszalin | 34,179 | 2,0 |
| Szczecin | 30,350 | 2,4 |
| Zielona Góra | 34,045 | 2,4 |
| Wrocław | 73,456 | 4,0 |
| Opole | 44,692 | 4,7 |
| Katowice | 32,521 | 3,5 |
| Kraków | 76,270 | 4,9 |
| Rzeszów | 63,292 | 3,4 |
| 1.093,360 | 3,2 |
zycjach znajdują się pasieki województw: Warszawa, Kielce, Kraków i Rzeszów. W tej grupie najsłabsze zbiory w ostatnich latach miały pasieki województwa Rzeszowskiego.
Wyniki przeciętne odnoszą się w każdym województwie do kilkudziesięciu pasiek. Między nimi istnieją oczywiście różnice, czasem nawet znaczne, wynikające z oddziaływania czynników indywidualnych i lokalnych. W sumie efekty ich kształtują się jednak nieco na innym poziomie niż w pasiekach sąsiedniego rejonu. Mapa nr 2 wskazuje szczegółowo, jak kształtują się zbiory miodu na terenie całego kraju.
Nie można pokusić się o scharakteryzowanie zjawiska cykliczności w produkcji pasiecznej, jak to próbują robić niektórzy naukowcy zagranicą (14), bo obserwacje z 6-ciu lat nie stanowią dostatecznego materiału dla ujawnienia jakichś regularnych wahań. Można w tym wypadku mówić jedynie o pojedynczych sezonach. Jako dobry wyróżnia się rok 1952, którego wiosna była kapryśna i późna. Najlepszy z nich, 1955 r. miał jeszcze bardziej opóźnioną wiosnę. Prawie do połowy czerwca nad pasiekami wisiała groźba klęski głodowej. Mimo tego zbiory miodu w 1955 r. były najwyższe, sięgały poziomu zbiorów z 1942 r. Kilkunastoletni okres wahań w produkcji miodu wiązany jest przyczynowo przez niektórych autorów (14) z czasokresem występowania plam słonecznych, co 10—11 lat.
strona 17Tab. 5 Przeciętny zbiór miodu towarowego w kg/pień
| Województwo Rok | 1950 | 1951 | 1952 | 1953 | 1954 | 1955 | Średnia 1950—1955 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Warszawa | 3—6 | 3—6 | 3—6 | 3—6 | 3—6 | 15—25 | 3—6 |
| Bydgoszcz | 3—6 | 10—15 | 6—10 | 10—15 | 6—10 | 15—25 | 10—15 |
| Poznań | 6—10 | 0—3 | 3—6 | 10—15 | 10—15 | 6—10 | |
| Łódź | 6—10 | 3—6 | 3—6 | 10—15 | 6—10 | ||
| Kielce | 6—10 | 3—6 | 3—6 | 0—3 | 0—3 | 6—10 | 3—6 |
| Lublin | 6—10 | 10—15 | 10—15 | 6—10 | 6—10 | 10—15 | 6—10 |
| Białystok | 15—25 | 10—15 | 10—15 | 6—10 | 25 . . . | 10—15 | |
| Olsztyn | 10—15 | 10—15 | 10—15 | 25 . . . | 10—15 | ||
| Gdańsk | 6—10 | 10—15 | 15—25 | 15—25 | 6—10 | 25 . . . | 15—25 |
| Koszalin | 10—15 | 10—15 | 15—25 | 10—15 | 25 . . . | 15—25 | |
| Szczecin | 6—10 | 6—10 | 15—25 | 15—25 | 25 . . | 25 . . . | 15—25 |
| Ziel. Góra | 15—25 | 15—25 | 6—10 | 15—25 | 25 . . . | 15—25 | |
| Wrocław | 6—10 | 6—10 | 15—25 | 10—15 | 10—15 | 10—15 | 10—15 |
| Opole | 6—10 | 10—15 | 10—15 | 10—15 | 10—15 | 10—15 | |
| Katowice | 6—10 | 10—15 | 3—6 | 3—6 | 0—3 | 6—10 | 6—10 |
| Kraków | 3—6 | 6—10 | 10—15 | 0—3 | 0—3 | 6—10 | 3—6 |
| Rzeszów | 3—6 | 6—10 | 0 | 0—3 | 3—6 | 3—6 | |
| 6—10 | 6—10 | 10—15 | 10—15 | 10—15 | 15—25 | 10—15 |
Średnie zbiory z 1953 r. zawdzięczać należy pożytkom wrzosowym, które wystąpiły nadzwyczaj obficie w tym roku. Lato było natomiast bardzo mało korzystne. Ocenę tych 6-ciu lat pod kątem zbiorów miodu możnaby określić następująco:
wynik b. dobry (1) — 1955 r. dobry (1) — 1952 r. średni (2) — 1953 r. i 1954 r. zły (2) — 1950 r. i 1951 r.
DYSKUSJA I WNIOSKI
Różnice klimatyczne występujące na terenie naszego kraju mają zasadniczy wpływ na różnice dat fenologicznych. Łagodzący wpływ morza stwarza w północnych częściach kraju warunki dla długiego okresu rozwojowego szaty roślinnej, natomiast kontynentalny klimat wyżyny Lubelskiej i terenów sąsiednich skraca ten czas o ca 30 dni. Północne tereny kraju mają wiosną i latem więcej dni słonecznych a średnią temperaturę niższą, dzięki czemu rośliny tam obficiej nektarują i w kwiatach
strona 18nektar nie zasycha. Główny pożytek pojawia się tam później, w czasie bardziej sprzyjającej pogody i dlatego lepiej jest wykorzystany przez rodziny pszczele, które na ten czas mogą uzykać większą liczebność.
Wyższe zbiory miodu występują w rejonach północnych i południowo zachodnich, gdyż:
a) Baza pokarmowa jest tam obfitsza, składają się na nią w większej mierze pożytki z roślin dziko rosnących, bo areał ziemi uprawnej jest tam stosunkowo mniejszy; główny pożytek zaś późniejszy o ca 14 dni a okres rozwojowy pszczół dłuższy o ca 30 dni. Wprawdzie rodziny pszczele wykazują tam nieco słabsze tempo rozwoju, lecz dzięki znacznie dłuższemu okresowi rozwojowemu uzyskują bardzo dużą siłę na czas głównego pożytku.
b) Warunki atmosferyczne bardziej sprzyjające; temperatura niższa, usłonecznienie większe, opady w lipcu nie zaduże.
c) Główny pożytek trwa dłużej o ca 10 dni, co zależy od długości okresu wegetacyjnego szaty roślinnej. Pszczoły gromadzą miód przez większą ilość dni.
d) Nasilenie pogłowia pszczół w stosunku do powierzchni jest tam mniejsze i to zapewnia korzystniejszy podział zasobów pokarmowych na każdy rój.
e) Pasiecznicy stosują tam masowo intensywne formy gospodarki pasiecznej, jak wędrówki na pożytki, gospodarkę dwurojową (Gdańskie). Wędrówki z pszczołami pociągają za sobą dodatkowe nakłady pracy i środków produkcyjnych, w przeliczeniu na miód wyższe o 3—5 kg/1 pień, a przeciętny zbiór z jednego pnia bywa wyższy o 10—15 kg. Podwyższenie zbiorów dochodzi czasem do 30 kg/1 pień (badania własne Zakładu Pszczelnictwa, niepublikowane).
Wychodząc z różnic okresów przygotowawczych (str. 7) i z różnic charakteru pożytku a przede wszystkim z różnic w zbiorach miodu, można na terenie kraju wyróżnić 6 rejonów pszczelarskich.
Rejon I-szy, północny obejmuje ca 31% powierzchni kraju. Wyróżnia się stosunkowo najlepszą produkcją miodu, 14—22 kg/1 pień miodu towarowego. Okres przygotowawczo-rozwojowy pszczół do początku głównego pożytku, poza częścią wschodnią (Białostockie), dochodzi do 110 dni, a więc jest dłuższy o ca 30 dni niż w rejonach wschodnich. Czas trwania pożytku głównego dłuższy około 10 dni. Przeważający wpływ klimatu morskiego (poza Białostockim), szata roślinna bardziej pierwotna, bogatsza. Występują rozległe wrzosowiska. Nasilenie pogłowia pszczół małe: 2,6 pni/1 km2. Dla pełnego wykorzystania bazy miodowej w tym rejonie pszczelnictwo powinno się silniej rozwinąć, przekraczając nawet przeciętne napszczelenie w kraju, gdyż warunki
[Wklejka poza paginacją — karta 19 skanu.]

Mapa 1. Rejony przygotowawcze dla pszczół w zależności od liczby dni między zakwitaniem podbiału i zakwitaniem lipy drobnolistnej.
[Wklejka poza paginacją — karta 20 skanu.]

Mapa 2. Rejony pszczelarskie w Polsce. (Przeciętne zbiory miodu towarowego: 1950—1955 r.)
strona 19pożytkowe zabezpieczyć mogą wysoką produkcję dla większej liczby pszczół.
Rejonizacja produkcji pszczelej wymaga równoległego zrejonizowania metod hodowlanych. Pasieki tego rejonu mają możliwość stosowania intensywnej gospodarki dwurodzinnej, wydzielania odkładów w walce z nastrojem rojowym i ponownego ich łączenia na czas głównego pożytku. Dobre rezultaty może też dać gospodarka dwupiętrowa. Metody te powiększają siłę rodziny na czas zbiorów, co zapewnia wyższą wydajność (12). Ograniczanie matki w czerwieniu nie powinno mieć tu miejsca. Innego potraktowania wymagają pasieki znajdujące się na terenach wschodnich tego rejonu, ponieważ charakter tamtejszych pożytków jest odmienny.
Rejon II-gi, Lubelsko-Białostocki obejmujący ca 14% powierzchni kraju, charakteryzuje się średnimi zbiorami, 8—15 kg/1 pień miodu towarowego. Okres przygotowawczo-rozwojowy dla pszczół względnie krótki, 75—90 dni. Pożytek występuje dość późno i nie jest długi, trwa 27—30 dni. Wyraźnie widoczny wpływ klimatu kontynentalnego. Przeważają pożytki z gryki. Nasilenie pogłowia pszczół najwyższe w kraju: 5,7 pnia/1km2. Pasiecznicy powinni raczej przyśpieszać rozwój pszczół wiosną, zimować roje silne lub z odkładami. Może tu zachodzić konieczność ograniczenia czerwienia matki od dni poprzedzających główny pożytek do około 10. VIII., tj. do początku odmładzania składu rodziny przed zimą.
Rejon III-ci: Rzeszowsko-Krakowski rozciąga się także na tereny woj. Kieleckiego i Katowickiego; obejmuje ca 20% powierzchni kraju. Zbiory miodu towarowego w tym rejonie są słabe, 3—6 kg/1 pień. Okres przygotowawczo-rozwojowy średni, 86—100 dni. Pożytki raczej wczesne i krótkie, trwają ca 24 dni. Nasilenie pogłowia pszczół duże: 3,4—4,9 pni/1 km2. Rejon ten wyróżnia się produkcją miodu spadziowego i w związku z tym pasieki muszą być nastawione na specjalne metody gospodarzenia, zabezpieczające pszczoły przed szkodliwym działaniem pokarmu spadziowego.
Na zimę trzeba mieć roje odmłodzone, silne, często z matką pomocniczą, Zapasy miodu spadziowego trzeba wymienić. Okresowe ograniczanie czerwienia może zwiększyć opłacalność produkcji posiecznej tam, gdzie nie występuje pożytek spadziowy. Aktualne są tu zawsze wędrówki na malinę leśną, wierzbówkę lub spadź.
Rejon IV-ty, Dolnośląski, obejmuje ca 12% pow. kraju. Zbiory miodu towarowego są tam nieco wyższe niż w rejonie II-gim, 7—12 kg/1 pień. Okres przygotowawczy dla pszczół wynosi 90—100 dni. Pożytki występują dość wcześnie, lecz nie są krótkie, trwają około 30 dni. Klimat dość łagodny. Szata roślinna urozmaicona, bardzo dobre uzupełnienie
strona 20bazy miodowej przynoszą bogate wrzosowiska. Nasilenie pogłowia pszczół więcej niż średnie, 4 pni/1 km2. Dla dobrego wykorzystania różnych pożytków tam występujących należy stosować wędrówki z pszczołami. Wymaga to przystosowania sprzętu pasiecznego i utrzymywania silnych rojów przez cały rok.
Rejon V-ty, Wielkopolski obejmuje woj. Poznańskie i po części woj. Bydgoskie i Łódzkie. Stanowi on około 13% powierzchni kraju. Przeciętne zbiory miodu towarowego są mniej więcej równe zbiorom w rejonie II-gim, 8—15 kg/1 pień. Pożytki wyraźnie wcześniejsze i krótkie, trwają tylko 23 dni. Okres przygotowawczo-rozwojowy dla pszczół miejscami bardzo krótki, do 75 dni, a przeciętnie 95 dni. Klimat łagodny, roślinność mało zróżnicowana, gdyż gleby tam są raczej ubogie. Napszczelenie średnie, około 3,5 pni/1 km2. Zracjonalizowanie pszczelnictwa należy przeprowadzać przez stosowanie w szerokim zakresie wędrówek, zimowanie rodzin silnych, tworzenie rojów miodowców (4) oraz okresowe ograniczanie matki w czerwieniu w wypadku istnienia dłuższych przerw bezpożytkowych.
Rejon VI-ty, centralny niewiele wykracza poza woj. Warszawskie, obejmuje ca 10% powierzchni kraju. Zbiory miodu towarowego słabe, ca 4 kg/- pień. Okres przygotowawczo-rozwojowy dla pszczół 75—95 dni; pożytki krótkie — do 25 dni. Roślinność raczej uboga, słabo nektarująca; bazę miodową miejscami uzupełniają wrzosowiska. Napszczelenie w stosunku do zasobów pokarmowych dość wysokie, do 3,8 pni/1 km2. Kierowanie rozwojem pszczół raczej trudne, gdyż w szerszym zakresie należy stosować ograniczanie czerwienia na czas długich przerw we wziątku.
Z materiału zgromadzonego wyróżnić można lata z niższą lub wyższą wydajnością miodową pasieki. Więcej miodu produkowały pasieki w latach opóźnionych o ca 10 dni (1952 i 1955 r.). Zachodzi tu pewne podobieństwo zjawisk, wyższe zbiory miodu w okolicach pożytków późnych i wyższe w opóźnionych latach. Pożytki późniejsze są zatem korzystniejsze. Wydaje się, że dzięki przede wszystkim możliwości lepszego przygotowania siły rojów i ponadto dzięki lepszym warunkom nektarowania w lipcu. Zürcher (14) zajmujący się cyklicznością produkcji miodowej podaje, że do 1912 r. lata parzyste były w Szwajcarii wyraźnie gorsze, a nieparzyste lepsze; po 1937 r. stosunek ten uległ odwróceniu.
Przeciętna produkcja miodu towarowego w punktach kontroli wyniosła w 1950—1955 r. — 14,7 kg/1 pień. Jest to produkcja pasiek kwalifikowanych, przodujących. Uwzględniając fakt, że ogół pasiek prowadzonych jest tradycyjnie, przeciętną ich produkcją towarową należy obliczać na około 50% zbiorów miodu grupy badanej. Daje to
strona 21około 7 kg/1 pień miodu w okresie 6-ciu lat, ca 5 kg/1 pień w latach gorszych i ca 10 kg/1 pień w latach lepszych.
Wydajność pasiek kształtuje się na poziomie niższym (str. 4). Dla pasiek badanych wynosi 5—10 kg/1 pień, a dla pasiek ogółem przeciętnie 0—5 kg/1 pień miodu. Nie jest to wydajność tak bardzo niska, skoro w ZSRR wynosi ca 7 kg/1 pień (9), w Szwajcarii 4—8 kg/1 pień (14), we Włoszech 4,35 kg/1 pień (15). Wydajność miodową pasiek można znacznie zwiększyć (o ca 80%) przez reorganizację ich sieci (3) i podobnie przez zastosowanie właściwych metod hodowli w każdym z wymienionych w tej pracy rejonów.
Rejonizacja produkcji pszczelej i metod hodowlanych może powodować rejonizację sprzętu pasiecznego, przede wszystkim uli. Na pożytki długie i obfite potrzeba uli pojemnych, dostosowanych do gospodarki dwurodzinnej. Dość długi okres wiosny na północy kraju wymaga uli bardziej ciepłych. Słabsze pożytki nie wymagają uli pojemnych, gniazdo może być mniejsze dostosowane do hamowania czerwienia w pewnych okresach roku. Do wędrówki powinny być dostosowane wszystkie ule bez względu na ich pojemność. Stebniki konieczne są jedynie w woj. Białostockim, gdzie występują ostre zimy i gdzieniegdzie w górach.
BIBLIOGRAFIA
- Beutler R. — Wie stelt man der Werteiner Pflanze als Nektarpenderin fest? Deutsche Imkerführer 3 — (1936).
- Bornus L. — Sezony pszczelarskie w Polsce. Warszawa (1954).
- Bornus L. — Z badań nad pszczelnictwem w Polsce. Prace Instytutu Sadownictwa. Skierniewice 1: 221—236 (1955).
- Briuchanienko A. — Pczełowodctwo. Moskwa 488—507 (1927).
- Demianowicz A. — Fenologia a pszczelarstwo. Referat wygł. na konferencji PAN w Krakowie 5. 4. 1956 r.
- Gubin A. F. — Pczełowodctwo. Moskwa 449—494 (1948).
- Hejtmanek J. — Prirodne podmienky vcelárstva na Slovensku. Bratislava (1953).
- Hruby J. — Vzájemné vztahy povertnostnich faktoru v dobê snusky. Vcelařský sbornik. Praha. 1: 64—67 (1937).
- Kaszin K. N. — Osnownyje zadaczi pczełowodow w 1953 g. Pczełowodctwo 1: 3—6 (1953).
- Szafer W. — O fenologicznych porach roku w Polsce. Kosmos 47: 371—411 (1922).
- Spielmann O.—Jahresbericht über die apistischen Beobachtungsstatischen. Schweizerische Bienenzeitung 2 (alljährlich).
- Taranow G. F. — Pczełowodctwo. Moskwa 241—244 (1948).
- Tomšik B. — Bioklimatickě oblasti včelařské, Brno (1949).
- Zürcher H. — Wann sind in der Schweitz die guten Honigjahre zu erwarten? Schweizrische Bienenzeitung 10: 399—405 (1955).
- Zappi-Reccordati A. — Facts about beekeeping in Italy. Bee World. Londyn, 12: 229—237 (1956).
КОНФИГУРАЦИЯ ВЗЯТКОВ В ПОЛЬШЕ В 1950—1955 г. И РАЙОНИРОВАНИЕ ПЧЕЛОВОДНОЙ ПРОДУКЦИИ
Л. Борнус
Резюме
Весовой учет взятка и фенологические наблюдения ведет в Польше ок. 500 пасек. Почти все записи поступают в Пчеловодный Отдел Института Садоводства. Данные за шестилетный период послужили дла характеристики условий пчеловодного производства в Польше и дла его районирования.
Промежуток времени между зацветанием мать-и-мачехи и липы мелколистной на северо-западе страны, примерно, дней на 30 больше чем на юго-востоке. Мать-и-мачеха является растением определяющим дла начала пчеловодного сезона, а липа дла главного взятка. По этому период развития пчелинных семей на севере дольше, что благоприятствует накоплению силы семей.
В районах с взятком более поздним и продолжительным, в северной и северо-западной частях страны, выступают почти два раза лучшие медозборы: Разница во времени выступления главных взятков в разных районах достигает 13 дней, а в продолжительности взятков — 11 дней. Меньшие медосборы выступают в централной Польше, где почвы беднее, взятки более ранние и короткие, а плотность поголовья пчел выше. На територии Польши мы выделили 6 пчеловодческих районов.
Районирование пчеловодного производства влечет за собой районирование методов хозяйства и видов оборудования. Производительность пасек в меде в масштабе страны в среднем на одну семью: 0—5 кг. а дла группы пасек корреспондентов: 5—10 кг. Соответствующие числа дла товарного меда: 5—10 и 10—15 кг.
Колебания в медовой продукции выказывают некоторую регулярность Годы с запаздываюущими взятками (1952 и 1955) более благоприятны дла пчеловодной продукции. В течение шести лет один год был очень хороший, один хороший, два средние и два плохие.
THE CONDITIONS AND THE REGIONAL DISTRIBUTION OF THE BEE PRODUCTION IN POLAND (1950—1955)
L. Bornus
Summary
The weight control of the honey production as well as the phenological observations are conducted in 500 apiaries in Poland. Nearly all records are collected by the Departament of Beekeeping of the Institute of Pomology. The conditions and the regional distribution of the bee production in Poland could be determined on the basis of material systematized in the course of six years.
strona 23The space between coltfoot and lime blossoming time is approximately 30 days longer in the north-western than in the south-eastern region. The coltfoot is the leading plant in the beginnings of the bee production season whereas the lime of the main honey yield period. These additional 30 days of the bees development period in the north are advantageous for growing the swarms stronger.
In the north and north-western region of the country where the honey yield period is longer and begins later this production is almost doubled. The main honey flow is varying in different regions by as much as 13 days and the differences in the length of the production season amount to 11 days. In central Poland where the soil is rather poor and the honey flow period is earlier and shorter whereas the amount of bees is higher, the quantities of honey gathered are lower. In Poland we distinguish six bee regions.
As result of varying productiveness the methods of the beekeeping as well as apiaries equipment are different in particular regions.
The profit of the honey in the country amounts to 0—5 kg per hive in general, and to 5—10 kg per hive in the investigated group of hives. The quantities of honey gathered amount to 5—10 an 10—15 kg per hive respectively.
The honey productiveness variation shows some regularity. The retarded summer season results in a higher honey output (1952 and 1955). The six years were appreciated as follows: 1 year as very good, 1 — good, 2 — average, 2 — bad.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 4, wzór notatek, 10. VII., waga ula: „56″ → 66
- s. 7: „17,5″” → 17,5°
- s. 9: „pasiecie” → pasiece
- s. 10: „rozpiętotść” → rozpiętość
- s. 18: „uzykać” → uzyskać
- s. 19: „posiecznej” → pasiecznej
- s. 20: „kg/- pień” → kg/1 pień
- s. 21, bibliografia poz. 1: „Wie stelt man der Werteiner Pflanze als Nektarpenderin” → Wie stellt man den Wert einer Pflanze als Nektarspenderin
- s. 21, bibliografia poz. 7: „Prirodne podmienky vcelárstva” → Prírodné podmienky včelárstva
- s. 21, bibliografia poz. 8: „povertnostnich faktoru v dobê snusky. Vcelařský sbornik” → povětrnostních faktorů v době snůšky. Včelařský sborník
- s. 21, bibliografia poz. 11: „Beobachtungsstatischen” → Beobachtungsstationen
- s. 21, bibliografia poz. 13: „Bioklimatickě” → Bioklimatické
- s. 21, bibliografia poz. 14: „Schweitz” → Schweiz
- s. 21, bibliografia poz. 14: „Schweizrische” → Schweizerische
- s. 22, streszczenie: „шестилетный” → шестилетний
- s. 22, streszczenie, 7×: „дла” → для
- s. 22, streszczenie: „По этому” → Поэтому
- s. 22, streszczenie: „пчелинных” → пчелиных
- s. 22, streszczenie: „медозборы” → медосборы
- s. 22, streszczenie: „централной” → центральной
- s. 22, streszczenie: „територии” → территории
- s. 22, streszczenie: „запаздываюущими” → запаздывающими
- s. 22, summary: „Departament” → Department
- s. 23, summary, 2×: „coltfoot” → coltsfoot
- s. 23, summary: „5—10 an 10—15″ → 5—10 and 10—15
