RADIOAKTYWNE SKAŻENIA PRODUKTÓW PSZCZELICH ZEBRANYCH NA TERENIE POLSKI W 1986 ROKU
tekst: Tadeusz Skiba, Krystyna Ignaciuk, Wojciech Skowronek, Janina Muszyńska
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXI, 1987 — Tadeusz Skiba, Krystyna Ignaciuk, Wojciech Skowronek, Janina Muszyńska
strona 91PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXI 1987
Tadeusz Skiba, Krystyna Ignaciuk
Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa, Puławy
Wojciech Skowronek, Janina Muszyńska
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa Oddział Pszczelnictwa, Puławy
WPROWADZENIE
Wobec podwyższonej wiosną 1986 radioaktywności środowiska przyrodniczego w Europie Środkowej zaistniała potrzeba scharakteryzowania pod względem poziomu skażenia promieniotwórczego miodów i innych produktów pszczelich pozyskiwanych w Polsce w sezonie pszczelarskim 1986 roku.
Badania nad radioaktywnością miodów nie są liczne. Prowadzono je w Czechosłowacji (Swoboda i inni, 1968), Rumunii (Racoveanu i inni 1967, Popa i inni 1969), Związku Radzieckim (Nikolaichuk, 1981), Węgrzech (Barabas i inni 1969), RFN (Herrmann 1970), USA (Hakonson i inni 1976, Kirkham i inni 1977, Morse i inni 1980), we Włoszech (Albertazzio i Alessio 1986). Miśkiewicz i Woźniak (1970 stwierdzili iż ogólna radioaktywnoś miodów polskich (łącznie z ⁴⁰K) pochodzących z lat 1962—1969 mieściła się w przedziale 3—126 Bq·kg⁻¹. Popa i inni (1969) wykazali wysoki udział ⁴⁰K w ogólnej radioaktywności miodów, najwyższy w miodzie miętowym i spadziowym. Sztuczne wprowadzenie soli promieniotwórczego ⁶⁰Co do korzeni akacji powodowało większy wzrost radioaktywności pyłku niż miodu. Radioaktywne skażenie środowiska spowodowane promieniotwórczym opadem światowym i lokalnym w związku z próbnymi wybuchami jądrowymi, jak też awariami w siłowniach jądrowych i zakładach przerobu paliwa jądrowego znajduje odbicie w podniesieniu poziomu radioaktywności miodu (Bunzl i inni 1981; Morse i inni 1980; Kirkham
strona 92i inni, 1977; Herrmann 1970; Hakonson i Bostick,1976; Gilbert i inni 1978). W związku z powyższym miód może być traktowany jako bioindykator promieniotwórczego skażenia środowiska (Bunzl i Kracke, 1981) lub wskaźnik poziomu skażenia żywności (Popa i inni, 1969). Potwierdzają to ostatnie doniesienia na temat skażenia miodu i pyłku zbieranego wiosną 1986 roku w Austrii (Kohlich 1986), jak też miodu z terenu północnych Włoch (Ropolo i inni, 1987) i Szwecji (notatka redakcyjna Bitidningen, 1986).
MATERIAŁ I METODY
W okresie od początku maja do połowy lipca zebrano 85 prób miodu pobranego bezpośrednio z plastrów w określonych pasiekach oraz 34 próby miodu handlowego uzyskanego z punktów skupu z różnych rejonów kraju. Ponadto zebrano 47 próbek pyłku, 19 próbek pierzgi i 9 próbek propolisu. Radioaktywność produktów pszczelich oznaczono metodą bezpośredniego pomiaru szybkości zliczeń cząstek beta emitowanych z warstwy grubej preparatów przygotowanych z wymienionych produktów nie poddawanych żadnej obróbce chemicznej. Dla każdej próby przygotowano po dwa preparaty, a w przypadku niezgodności wyników pomiaru dodatkowo 1 do 6 preparatów. Radioaktywność wyliczano przez porównanie szybkości liczenia impulsów pochodzących od badanej próbki z szybkością liczenia impulsów wzorca potasowego, przygotowanego z drobnokrystalicznego KCL o tej samej masie i geometrii.
Pomiary radioaktywności próbek wykonano w automacie typu NRR-610 z metanowym licznikiem przepływowym jako detektorem promieniowania beta, pracującym w układzie antykoincydencji ze scyntylacyjnym licznikiem osłonowym, przeznaczonym do mierzenia próbek o małej aktywności.
Tło potasowe wynikające z obecności zawartego w produktach pszczelich ⁴⁰K wyznaczono przez pomiar radioaktywności odpowiedniego produktu nieskażonego pochodzącego z 1985 r. oraz poprzez wyliczanie radioaktywności ⁴⁰K na podstawie oznaczonej w próbie całkowitej zawartości potasu.
Średnie wartości pomiarów radioaktywności poszczególnych próbek pogrupowano w zależności od miejsca ich pochodzenia oraz terenu i sposobu zebrania.
Bardziej skażone próbki poddawano systematycznym pomiarom wraz z upływem czasu celem wyznaczenia tempa zaniku ich radioaktywności.
strona 93WYNIKI I DYSKUSJA
Całkowita radioaktywność beta badanych miodów wahała się od kilku do blisko 6 tys. Bq·kg⁻¹. Najczęściej mieściła się w przedziale od 100—500 Bq·kg⁻¹. (Tab. 1).
Największe zróżnicowanie zanotowano w zależności od miejsca pobrania próby. Wyraźnie wyższą radioaktywność wykazywały miody pochodzące z północno-wschodnich rejonów Polski, znacznie niższą z terenu woj. lubelskiego, a zupełnie nieznaczną z pozostałej części kraju. Radioaktywność miodów pochodzących z zachodniej i południowej Polski była często na poziomie naturalnej radioaktywności miodów, wynikającej z zawartego w nich ⁴⁰K. Wyjątek stanowi tu rejon woj. leszczyńskiego, wrocławskiego i zielonogórskiego, gdzie stwierdzono wyraźnie podwyższoną radioaktywność.
Miody handlowe pochodzące z punktów skupu były na ogół mniej skażone od miodów pobieranych bezpośrednio z plastrów. Żadna z badanych prób tego miodu nie przekroczyła poziomu skażenia 600 Bq·kg⁻¹, określanego jako dopuszczalna granica skażenia środków spożywczych. W miodach handlowych występowało też mniejsze zróżnicowanie poziomu skażeń. Nie spotykano takich wahań jak w próbach pobieranych z plastrów, gdzie miód z tego samego województwa był albo w ogóle nieskażony, albo skażenie osiągało poziom 1000 i więcej Bq·kg⁻¹ (woj. bialsko-podlaskie, olsztyńskie). Jest to zrozumiałe, miód handlowy stanowił średnią próbę z pasieki lub nawet kilku pasiek, a miody pobrane z plastrów były gromadzone zwykle w krótkim czasie ze ściśle określonego terenu. W miodach tych stwierdzono ponadto występowanie tzw. skażeń punktowych, świadczących o obecności radioaktywnych cząstek stałych. Ten typ skażeń występował zwłaszcza w miodach zbieranych w maju 1986 r., kiedy radioaktywne cząstki znajdowały się na powierzchni liści i kwiatów roślin, a także mogły przedostawać się do nektaru, skąd pszczoły pobierały je wraz z nektarem. Cząstki te nie ulegały rozpuszczeniu w wodzie wchodzącej w skład miodu utrzymując się w formie zawiesiny. Stąd radioaktywność preparatu, w którym znalazła się taka cząstka, wielokrotnie przewyższała średnią radioaktywność próbki miodu pobranego nawet z jednego plastra.
Dla graficznego zobrazowania skali i zasięgu skażenia miodu przygotowano mapkę (Ryc. 1), na której zaznaczono maksymalne stwierdzone skażenie miodu handlowego i pobieranego bezpośrednio z plastrów w różnych województwach. Zdecydowanie wyższe skażenie miodu w północno-wschodniej części kraju pozwoliło na szacunkowe określenie granicy zasięgu najwyższego skażenia na północny-wschód od linii łączącej Gdańsk z Zamościem, zaznaczonej na mapce podwójną linią, ciągłą i przerywaną. Na południe i zachód od tej granicy miód skażony był w nieznacznym stopniu, często w granicach naturalnej jego radioaktywności wynikającej z zawar-
strona 94Tabela 1 Średnie skażenie miodów w poszczególnych województwach Polski wyrażone w Bq.kg⁻¹ na dzień 15 lipca 1986r. Mean contamination of honeys in different voivodeships of Poland expressed in Bq.kg⁻¹ as of July 15,1986
| Rejon zbioru / Harvest site | Miody pobrane z plastrów / Comb-collected honey: Termin zbioru / Harvest date: do 15.05 / before 15.05: n | Miody pobrane z plastrów / Comb-collected honey: Termin zbioru / Harvest date: do 15.05 / before 15.05: Bq.kg⁻¹ | Miody pobrane z plastrów / Comb-collected honey: Termin zbioru / Harvest date: 15.05 – 15.06: n | Miody pobrane z plastrów / Comb-collected honey: Termin zbioru / Harvest date: 15.05 – 15.06: Bq.kg⁻¹ | Miody pobrane z plastrów / Comb-collected honey: Termin zbioru / Harvest date: po 15.06 / after 15.06: n | Miody pobrane z plastrów / Comb-collected honey: Termin zbioru / Harvest date: po 15.06 / after 15.06: Bq.kg⁻¹ | Miody handlowe / Commercial honey: Termin zbioru / Harvest date: 15.05 – 15.06: n | Miody handlowe / Commercial honey: Termin zbioru / Harvest date: 15.05 – 15.06: Bq.kg⁻¹ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| Lublin | 9 | 81 (14–144) | 17 | 67 (6–255) | 13 | 112 (32–310) | — | — |
| Chełm | — | — | 2 | 302 (265–338) | 1 | 140 | 1 | 349 |
| Biała Podlaska | — | — | 9 | 384 (9–991) | 8 | 186 (23–499) | — | — |
| Białystok | — | — | — | — | — | — | 1 | 305 |
| Suwałki | — | — | 3 | 842 (176–5881) | — | — | 2 | 324 (106–542) |
| Ostrołęka | — | — | — | — | — | — | 3 | 361 (305–455) |
| Olsztyn + Elbląg | 2 | 1069 (687–1451) | 5 | 453 (9–1491) | — | — | 4 | 99 (9–151) |
| Toruń | — | — | — | — | — | — | 4 | 36 (9–70) |
c.d. tab. 1
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Konin + Kutno | — | — | — | — | 1 | 31 | 2 | 32 (9–55) |
| Szczecin | — | — | 6 | 43 (20–68) | — | — | 1 | 11 |
| Gorzów + Piła + Poznań | 1 | 63 | 2 | 8 (6–9) | — | — | 5 | 17 (3–61) |
| Zielona Góra + Leszno + Wrocław | — | — | 1 | 127 | — | — | 4 | 55 (16–141) |
| Kraków + Tarnów + Krosno | — | — | 5 | 63 (20–101) | — | — | 2 | 56 (38–74) |
| Zamość + Przemyśl | — | — | — | — | — | — | 5 | 21 (9–41) |
Radioaktywność pochodzącego od zawartego w miodzie ⁴⁰K wynosiła: Background radioaktivity related to the presence of ⁴⁰K was:
miody zebrane do 15.05.86 21 (11—48) Bq.kg⁻¹ honeys harvested before 15.05.86
zebrane 15.05. — 15.06.86 19 (6—57) Bq.kg⁻¹ harvested 15.05. — 15.06.86
zebrane po 15.06.86 47 (17—138) Bq.kg⁻¹ harvested after 15.06.86
miody handlowe 12 (3—37) Bq.kg⁻¹ commercial honeys
strona 96
Ryc. 1. Skażenie promieniotwórcze miodów wiosennych pozyskiwanych w okresie 15.05—15.06.1986 r. w różnych województwach i rejonach Polski wyrażone w Bq · kg₋¹ na dzień 15.07.86 r. Radioactive contamination of spring hones harvested in the period of 15.05—15.06.86 in different voivodeships of Poland expressed in Bq · kg⁻¹as of July 15, 1986.
A — Miody handlowe Commercial honeys B — Miody pobrane z plastrów Comb-collected honeys a, b — Radioaktywność pochodząca od ⁴⁰K Radioactivity related to the ⁴⁰K c — Rejon najwyższego skażenia na wschód od linii przerywanej Region of the highest contamination east from the broken line
tości w nim ⁴⁰K, co zaznaczone jest na słupkach ciemną barwą. Opisanym wyżej wyjątkiem od tej zasady był miód handlowy pochodzący z południowo-zachodnich województw.
Porównano również skażenie miodów zebranych w tych samych rejonach, ale w różnych terminach (Tab. 1). Radioaktywność miodów zebranych w terminach późniejszych wykazywaał tendencję spadkową (województwo
strona 97chełmskie, bielsko-podlaskie, olsztyńskie). W przypadku województwa lubelskiego brak takiej zależności należy tłumaczyć niskim skażeniem miodów ze yszystkich terminów pobrania, a tym samym dużym błędem oznaczenia ich radioaktywności. Oznaczony w badaniach poziom skażenia radioaktywnego miodu handlowego w Polsce jest zbliżony do skażenia miodów z terenu Austrii (Kohlich 1986), Szwecji (Bitidningen 1986, Notatka redakcyjna) i Włoch (Ropolo i inni 1987).
Istotnym elementem oceny skażenia promieniotwórczego miodu jest określenie tempa zaniku jego radioaktywności w czasie. Wyznaczone na podstawie wyników pomiarów krzywe zaniku radioaktywności w 14 próbkach miodu, wykreślone w półlogarytmicznym układzie współrzędnych mieszczą się w obrębie szerokiego przedziału wartości (Ryc. 2). Niejednakowe tempo zaniku ogólnej radioaktywności beta w poszczególnych próbkach miodu jest następstwem różnic w składzie izotopowym pierwiastków promieniotwórczych występujących w miodzie. Krzywa zaniku całkowitej radioaktywności beta w określonej próbce miodu jest bowiem wypadkową krzywych zaniku radioaktywności występujących w miodzie, poszczególnych pierwiastków promieniotwórczych, jak np. ¹³¹J, ¹⁴¹Ce, ¹⁴⁴Ce,¹⁰³Ru, ¹⁰⁶Ru, ⁹⁵Zr, ¹³⁷Cs, ¹³⁴Cs, zaznaczonych linią przerywaną na Ryc. 2. Nachylenie odcinków krzywej wypadkowej, jak też strefy jej przegięcia zależą od procentowego udziału poszczególnych izotopów w ogólnej radioaktywności beta miodu oraz od czasu ich poołwicznego zaniku. Poprzez uśrednienie 14 wyznaczonych krzywych wykreślono krzywą przeciętą obrazującą średnie tempo zaniku radioaktywności w miodach. Krzywa ta składa się z trzech odcinków o różnym kącie ich nachylenia odzwierciedlającym tempo spadku tej radioaktywności w czasie. W okresie do 50 dni następuje szybki spadek radioaktywności do około 30% w stosunku do radioaktywności wyjściowej przyjętej na początku maja 1986 r. Decydujący wpływ mają tu krótkożyciowe pierwiastki promieniotwórcze (¹³¹J, ¹⁴⁰Ba i ¹³²Te). W następnym okresie do 150 dni ogólna radioaktywność zmniejsza się do około 15% w stosunku do wyjściowej, zgodnie z tempem zaniku radioaktywności średniożyciowych pierwiastków promieniotwórczych (¹⁰³Ru, ⁹⁵Zr, ¹⁴¹Ce), po czym zanik radioaktywności jest już bardzo powolny i zbliżony do średniego tempa spadku radioaktywności długożyciowych pierwiastków promieniotwórczych (¹³⁷Cs, ¹³⁴Cs, ¹⁰⁶Ru, ¹⁴⁴Ce). Występowanie wymienionych długożyciowych pierwiastków promieniotwórczych w innym produkcie pszczelim jakim jest pierzga potwierdzono metodą spektrometrii gamma. Według pomiaru wykonanego 22 marca 1987 roku, a więc po jedenastu miesiącach od wystąpienia skażenia oznaczono w próbce pierzgi na ogólną aktywność około 80 000 Bq·kg⁻¹ następujące ilości pierwiastków promieniotwórczych: ¹⁰⁶Ru — 70,2%, ¹³⁷Cs — 15,6%, ¹⁴⁴Ce — 8,6%, ¹³⁴Cs — 4,7% i ¹⁰³Ru—0,8%. Podany skład izotopowy odpowiada wyznaczonemu na Ryc. 2 przeciętnemu zanikowi ogólnej radioaktywności beta w miodzie w tym czasie. Odczytując z krzywej przeciętnej wartość skażenia promieniotwór-
strona 98
Ryc. 2. Zakres zaniku w czasie całkowitej radioaktywności beta próbek miodu pobranych z różnych miejscowości Polski w okresie maj-lipiec 1986 (wyznaczony eksperymentalnie). The range of total radioactivity decay with time for honey samples collected over the period from May to July of 1986 in different locations of Poland (as determined experimentally).
A — Średnia krzywa zaniku radioaktywności miodu Mean radioactivity decay curve for honey b — Krzywa zaniku radioaktywności izotopów prawdopodobnych składników skażenia miodu (liczby obok symboli określają czas połowicznego zaniku w dniach — d lub latach — a). Radioactivity decay curve for isotopes putative components of honey contamination (number next to the symbols are decan half- time in days-d or years-a) c — Przedział zaniku całkowitej radioaktywności miodu An interval of radioactivity decay for honey
strona 99czego (w procentach) w dowolnym czasie t₁ i t₂ można wyznaczyć współczynnik k pozwalający na wyliczenie radioaktywności miodu w dowolnym czasie t₂ na podsawie znanej (oznaczonej radioakywności w czasie t₁:
At₂ [Bq·kg⁻¹] = At₁ [Bq·kg⁻¹]·k
k = At₂ (%) / At₁ (%) wyznaczony z wykresu
Skażenie radioaktywne zbieranych w poławiaczach obnóży pyłkowych było znacznie wyższe jak miodu, a jeszcze wyższe było skażenie pierzgi zgromadzonej w plastrach przez pszczoły (Tab. 2). Zależność skażenia od terminu zbioru pyłku wykazuje taką samą prawidłowość jak w przypadku miodu. Wysoko skażony był pyłek zebrany w okresie do 15 maja, zebrany w terminach późniejszych był tylko nieznacznie skażony. Radioaktywność pyłku zebranego po 15 czerwca była często w granicach jego naturalnej radioaktywności wynikającej z zawartości w nim ⁴⁰K, która to mieści się w przedziale 120—220 Bq·kg⁻¹.
Brak próbek pyłku zebranych w pierwszej połowie maja w różnych rejonach nie pozwala na ocenę zróżnicowania terytorialnego skażenia Próbki uzyskane w terminach późniejszych z racji niewielkiego skażenia także nie pozwalają na dokonanie takich porównań.
Radioaktywność badanych próbek pierzgi była bardzo zróżnicowana, od 180 Bq·kg⁻¹ na terenie woj. suwalskiego i niewiele wyższego w niektórych próbkach z woj. olsztyńskiego do ponad 200 tys. w innych próbach z tego samego województwa. Dolny podany poziom świadczy o braku skażenia, natomiast górny o niezwykle wysokim skażeniu. Przeciętne skażenie pierzgi było bardzo wysokie i wielokrotnie wyższe od skażenia pyłku. Czym należy tłumaczyć tak duże zróżnicowanie skażenia pierzgi, znacznie wyższe od pyłku, z którego ona powstaje? Pierzga do badań pobierana była z uli w okresie 15.V.—15VI., mogła być więc wytworzona z pyłku zebranego przez pszczoły w okresie od kwietnia do początku czerwca. W zależności od tego, jaki był w niej udział pyłku zbieranego przez pszczoły w okresie szczytowego skażenia, które miało miejsce w ostatnich dniach kwietnia i pierwszych maja, różny był jej stopień skażenia. To samo tłumaczy też wyższe przeciętne skażenie pierzgi niż pyłku. Pyłek zawsze charakteryzował skażenie występujące w dniu zbioru, a ponieważ zbiór pyłku do badań rozpoczęto od dnia 6 maja, nie zdołano zebrać najwyżej skażonego materiału.
Ze względu na duże zróżnicowanie skażenia próbek pierzgi pochodzących z tych samych województw zaszła potrzeba pogrupowania ich w zależności od stopnia tego skażenia. Nie świadczy to o różnym skażeniu terenu województwa, a raczej w jakim stopniu natrafiono w pierzdze na pyłek zbierany przez pszczoły w najbardziej krytycznym terminie. Uwzględniając powyższe zastrzeżenia zróżnicowanie terytorialne skażenia pierzgi jest zbliżone do skażenia miodu, najwyższe na terenie północno-
strona 100Tabela 2 Średnie skażenie pyłku i pierzgi z różnych rejonów Polski wyrażone w Bq.kg⁻¹ na dzień 15. 11. 1986 Mean contamination of pollenn and bee bread from different regions of Poland expressed in Bq.kg⁻¹ as of November 15, 1986
| Rejon zbioru / Harvest site | Pyłek — termin zbioru / Pollen — harvest date: do 15.05 / before 15.05: n | Pyłek — termin zbioru / Pollen — harvest date: do 15.05 / before 15.05: Bq.kg⁻¹ | Pyłek — termin zbioru / Pollen — harvest date: 15.05 – 15.06: n | Pyłek — termin zbioru / Pollen — harvest date: 15.05 – 15.06: Bq.kg⁻¹ | Pyłek — termin zbioru / Pollen — harvest date: po 15.06 / after 15.06: n | Pyłek — termin zbioru / Pollen — harvest date: po 15.06 / after 15.06: Bq.kg⁻¹ | Pierzga / Bee bread: 15.05 – 15.06: n | Pierzga / Bee bread: 15.05 – 15.06: Bq.kg⁻¹ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| Lublin | 4 | 2068 (538–4754) | 13 | 299 (208–566) | 15 | 190 (130–352) | 5 | 550 (305–813) |
| 2 | 4685 (2829–6540) | |||||||
| 1 | 55021 (24682–108775) | |||||||
| Biała Podlaska | 2 | 285 (191–497) | 1 | 215 | ||||
| Łomża | 1 | 157 (373–407) | ||||||
| Suwałki | 1 | 180 | ||||||
| 1 | 29745 (5909–65313) |
c.d. tab. 2
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Olsztyn | 1 | 224 | 1 | 251 | 2 | 436 (289–582) | ||
| 1 | 122735 (43050–220360) | |||||||
| Skierniewice | 2 | 199 | ||||||
| Szczecin | 4 | 1417 (745–2940) | ||||||
| Poznań | 1 | 734 (590–927) | 2 | 289 | 1 | 254 | ||
| Wrocław | 2 | 695 (424–977) |
Naturalna radioaktywność pyłku i pierzgi wynikająca z zawartości ⁴⁰K mieści się w przedziale 120 — 220 Bq.kg⁻¹ Background radioactivity related to the presence of ⁴⁰K range from 120 — 220 Bq.kg⁻¹
strona 102-wschodnim. Jednak w przeciwieństwie do miodu pierzga była w wysokim stopniu skażona nawet w tych rejonach, w których skażenie miodu było minimalne (woj. lubelskie i szczecińskie).
Przeprowadzone badania radioaktywności 9 próbek propolisu potwierdziły również występowanie skażenia tego produktu. Stopień skażenia propolisu osiągał poziom od kilkudziesięciu do kilkuset Bq·kg⁻¹. W jednym przypadku przekroczył jednak 10 tys. Bq·kg⁻¹; świadczy to o dużym zróżnicowaniu w zależności od udziału w propolisie surowców zebranych przez pszczoły w okresie szczytu skażenia.
Celem określenia czasokresu intensywnego przechodzenia skażeń promieniotwórczych z atmosfery do powierzchni terenu mierzono radioaktywność pyłku kwiatowego zbieranego przez pszczoły w dwóch miejscowościach w okolicy Puław odległych od siebie około 20 km, systematycznie w odstępach parodniowych od pierwszej dekady maja do połowy września 1986 r. Ponadto oznaczano radioaktywność pyłku pobranego na początku i w trzeciej dekadzie maja w dodatkowym punkcie podobnie oddalonym od dwóch poprzednich punktów. Radioaktywność tych próbek odniesioną do średniego czasu jego zbioru przedstawiono w postaci wykresu na Ryc. 3. Radioaktywność pyłku z kolejnych zbiorów malała w bardzo szybkim tempie do początku trzeciej dekady maja, po czym na odcinku czasu od trzeciej dekady maja do końca czerwca wystąpił w obydwu rejonach zbioru pyłku powtarzający się dwukrotnie wzrost poziomu jego skażenia. Mogło to być spowodowane między innymi powtarzającymi się wzrostami skażenia atmosfery, „wymywaniem” radioaktywnych cząstek z atmosfery przez deszcz, jak też zbieraniem przez pszczoły pyłku z kwiatów roślin o większej zdolności do pobierania pierwiastków promieniotwórczych z gleby. W okresie trzecia dekada czerwca — pierwsza dekada lipca 1986 r. radioaktywność pyłku zbliżyła się do poziomu naturalnej radioaktywności związanej z występowaniem ⁴⁰K.
Z przedstawionej krzywej zmian skażenia pyłku kwiatowego wynika, że intensywne skażenie terenu trwało w okolicach Puław do połowy maja, po czym następowały nawroty skażeń trwające prawie do końca czerwca. Po tym okresie obserwowano już tylko powolny, systematyczny zanik nagromadzonej w środowisku radioaktywności. Przedstawione wyniki potwierdzają przydatność pyłku kwiatowego zbieranego przez pszczoły jako bardzo czułego wskaźnika promieniotwórczego skażenia środowiska (Kirkham i inni 1977). Systematyczne pomiary radioaktywności pyłku umożliwiają ponadto określenie zmian wielkości skażenia środowiska w czasie. Ważnym elementem praktycznego wykorzystania tego faktu byłoby wyznaczenie liczbowej współzależności pomiędzy skażeniem pyłku kwiatowego a innymi komponentami środowiska jak gleba, woda, rośliny i inne.
strona 103
Ryc. 3. Skażenie pyłku kwiatowego zbierannego przez pszczoły w okolicy Puław w okresie maj — wrzesień 1986 r. wyrażone w Bq·kg⁻¹ na dzień zbioru. Contamination of pollen gathered by workerbees in the region of Pulawy expressed in Bq·kg⁻¹ as of the day of harvest.
strona 104WNIOSKI
- Produkty pszczele zebrane w Polsce wiosną i latem 1986 roku miały podwyższoną radioaktywność.
- Poziom skażenia miodu handlowego nigdzie nie przekraczał wartości 600 Bq·kg⁻¹ określonej jako dopuszczalna granica skażenia dla środków spożywczych. Miody pobrane bezpośrednio z plastrów wykazywały bardzo zróżnicowaną radioaktywność, w kilku przypadkach wyższą niż 1000 Bq·kg⁻¹.
- Ocena zagrożenia skażeniem promieniotwórczym miodów pochodzących z określonego rejonu pozyskiwania jest bardziej miarodajna na podstawie oznaczonej średniej radioaktywności miodów handlowych niż na podstawie radioaktywności miodów pobranych bezpośrednio z plastrów.
- Skażenie radioaktywne pyłku kwiatowego było znacznie wyższe niż miodu. Radioaktywność pierzgi była bardzo zróżnicowana, od zupełnego braku skażenia do skażenia przekraczającego poziom 200 tys. Bq·kg⁻¹ i zależała od udziału w niej pyłku zbieranego w okresie najwyższego skażenia środowiska.
- Pyłek kwiatowy zbierany przez pszczoły jest bardzo dobrym wskaźnikiem skażenia środowiska oraz zaniku tego skażenia w czasie.
- Radioaktywność miodów wiosennych zmniejszyła się o około 70%, a miodów letnich o około 30% w czasie przechowywania przez okres 6 miesięcy licząc od daty ich pozyskania.
- Wyznaczona krzywa zaniku radioaktywności miodów pozyskanych w sezonie pszczelarskim 1986 roku umożliwia szacunkową ocenę wielkości skażenia tego produktu w czasie jego przechowywania, przyjmując za podstawę oznaczoną radioaktywność wyjściową.
- Na podstawie badań radioaktywności produktów pszczelich stwierdzić należy, że najwyższe skażenie środowiska naturalnego występowało w północno-wschodniej Polsce.
LITERATURA
Albertazzi S., Alessio G. (1986) Radioattivita e caratterizzazione palinologica di alcumi mieli prodottiin Nord Italia negli anni 1982—1983. Apicolt. mod. 77/5/ : 187—194
Barabàs B., Lupsan V., CojocaruD., Balogh L. (1969). A méz radioactivitaśaŕa vonatkozò vizsgàlataink II. Orvosi szmele 15/2/ : 211—215
Bunzl K., Kracke W., (1981) 239/240 Pu, 137 Cs, 90 Sr and ⁴⁰K in different types of honey Helth Physics. 41/3/ : 554/558
Gilbert M. D., Lisk D. J. (1978) Honey as an environmental indicator of radionuclide contamination. Bull. Envirn. Cantam. Toxic. 19/1/ : 32—34
Hakonson T. E., BostickK. V. (1976) The availabity of environmental radioactivity to honey bees colonies at Los Almos. Envirn. Quality 5(3) : 307—310.
Herrmann H. (1970) Rest β-Aktivitäts und γ-spektrometriche Einzelnuklidbestimmungen in Bienen und Bienenhonigen. Z. Wasser. Abw. Forsch. 3/5/:152—153
strona 105Kirkham M. B., Corey J. C. (1977) Pollen as indicator of radionuclide pollution. Nucl. Agric. Biol. 6(3) : 71—74
Kohlich (1986) Strahlenbelastung von Honig und Blutenpollen. Bienenvater /7/ : 259—261
Miśkiewicz W., Woźniak J. (1970) Radioaktywność miodów polskich. Acta Pol. Pharm. 27/6/ : 587—592
Morse R. A. i inni (1980) Analysis of radioactivity in honeys produced near Three-Mile Island nuclear power plant. Nutrit. Rep. Inter. 22, 319—321
Nikolaichuk A. N. (1981) Natural radioactivity of honey. Tovarovedenie 14, 29—30. Apic. Abstr. 1983, 34 (2) 643
Popa A. i inni (1969) Radioactivitè naturalle des differèntes variètès de miel d’abeille en Roumanie. Bull. Apic. Doc. Sci. techn. Inf. 12 (1) ::67—70
Racoveanu N., Popa A., Popescu N., Toader M., Dobre V. (1967). Sur la radioactivite du miel de robinier en Roumanie. Bull. apic. Doc. Sci. techn. Inf. 10 (2):203—208
Ropolo R., Patetta A., Manino A. (1987) Osservazioni su radioattivita e miele nel 1986 in Piemonte. Apicolt. mod. 78 (1): 11—15.
Swoboda J., Picha, S., Pinkas J. (1968) Výskyt radioaktivnoho stronicia 90 v pokustných včelstvech a v jejich produktech. Vědecke Práce Výzkumnèho Ustavu Vćelarskèho v Dole 5, 63—75.
РАДИОАКТИВНОЕ ЗАРАЖЕНИЕ ПЧЕЛИНЫХ ПРОДУКОВ, СОБРАННЫХ В ПОЛЬШЕ В 1986 ГОДУ
Т. Скиба, К. Игнацюк, В. Сковронек, Я. Мушиньска
Резюме
В периоде от начала мая до половины июля собрано 85 образцов меда, отобранного непосредственно из сотов в определенных пасеках, а также 34 образца торгового меда.
Кроме того отобрано 47 образцов пыльца, 19 образцов перги и 9 образцов прополиса. Все образцы происходили из разных районов Польши.
Валовую радиоактивность определено по методу непосредственного измерения препаратов, подготовленных из пчелиных продуктов, не подвергающихся химической обработке. Радиоактивность вычислено, сравнивая с радиоактивностью калийных образцов по методу толстого слоя. Параллельно в каждом образце определено сдержание калия.
Радиоактивность исследованных медов помещалась в пределах от 0 до 900 Bq · кг⁻¹ для медов, отобранных из сотов и в пределах от 0 до 300 Bq · кг⁻¹ для торговых медов.
Высшее радиоактивное заражение обнаружено в образцах пыльца и перги. Пыльца, собираемая в периоде май — уюнь, проявляла радиоактивность в пределах от 500 до 6 000 Bq · кг⁻¹, а заражение перги достигало уровня 100 000—200 000 Bq · кг⁻¹,
strona 106THE RADIOACTIVE CONTAMINATION OF HONEYBEE PRODUCTS HARVESTED IN POLAND IN THE YEAR OF 1986
T. Skiba, K. Ignaciuk, W. Skowronek, J. Muszyńska
Summary
In the period from begining of May to mid July were collected 85 samples of honey from sellected apiaries and 34 samples of commercial honey. Additionally were collected 47 samples of pollen, 19 samples of bee bread and 9 propolis.
All samples comes from different regions of Poland. The radioactivity of bee products was determined by using the direct measurement of crude preparations, and calculated by the comparison with the counting rate of impulses emitted by an indefiniete thickness layer of tested samples with that of a potassium standard.
The total radioactivity of the studiet honeys ranged from 0 to 900 Bq·kg⁻¹ for samples of honey collected directly from combs and from 0 to 300 Bq·kg⁻¹ for samples of commercial honey. Higher radioactive contamination were found in pollen collected by worker bees and in bee bread. Pollen harvested in May showed radioactivity from 500 to 6000 Bq·kg⁻¹ while radioactive contamination of bee bread reach the level 100 000—200 000 Bq·kg⁻¹.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 91: „radioaktywnoś” → radioaktywność
- s. 92: „KCL” → KCl
- s. 95, tab. 1: „radioaktivity” → radioactivity
- s. 96: „wykazywaał” → wykazywała
- s. 96, ryc. 1: „spring hones” → spring honeys
- s. 97: „bielsko-podlaskie” → bialsko-podlaskie
- s. 97: „ze yszystkich” → ze wszystkich
- s. 97: „poołwicznego” → połowicznego
- s. 97: „krzywą przeciętą” → krzywą przeciętną
- s. 98, ryc. 2: „RADIOAOTIVITY” → RADIOACTIVITY
- s. 98, ryc. 2: „105 Ru – 39,6 d” → 103 Ru – 39,6 d
- s. 99: „podsawie” → podstawie
- s. 99: „radioakywności” → radioaktywności
- s. 100, tab. 2: „pollenn” → pollen
- s. 103, ryc. 3: „zbierannego” → zbieranego
- s. 104, piśmiennictwo: „alcumi” → alcuni
- s. 104, piśmiennictwo: „prodottiin” → prodotti in
- s. 104, piśmiennictwo: „Orvosi szmele” → Orvosi Szemle
- s. 104, piśmiennictwo: „Helth” → Health
- s. 104, piśmiennictwo: „Cantam.” → Contam.
- s. 104, piśmiennictwo: „availabity” → availability
- s. 104, piśmiennictwo: „Los Almos” → Los Alamos
- s. 104, piśmiennictwo: „spektrometriche” → spektrometrische
- s. 105, piśmiennictwo: „Blutenpollen” → Blütenpollen
- s. 105, piśmiennictwo: „naturalle” → naturelle
- s. 105, piśmiennictwo: „pokustných” → pokusných
- s. 105, streszczenie: „ПРОДУКОВ” → ПРОДУКТОВ
- s. 105, streszczenie: „образцов пыльца” → образцов пыльцы
- s. 105, streszczenie: „образцах пыльца” → образцах пыльцы
- s. 105, streszczenie: „сдержание” → содержание
- s. 105, streszczenie: „уюнь” → июнь
- s. 106, streszczenie: „begining” → beginning
- s. 106, streszczenie: „sellected” → selected
- s. 106, streszczenie: „indefiniete” → indefinite
- s. 106, streszczenie: „studiet” → studied
