NOSEMOZA W RODZINACH A POZYSKIWANIE PYŁKU
tekst: Jerzy Wilde, Janusz Bratkowski
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXIX, 1995 — Jerzy Wilde, Janusz Bratkowski
strona 99PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXIX, Nr 1 1995
Jerzy Wilde, Janusz Bratkowski
Zakład Pszczelnictwa AR-T, ul. Oczapowskiego 5, 10-957 Olsztyn
Streszczenie
Pozyskując pyłek w 1989 roku zaobserowano, że rodziny pszczele z poławiaczami, u których w osypie zimowym stwierdzono spory Nosema apis wyprodukowały więcej miodu w II. miodobraniu, miodu ogółem oraz pozyskano od nich więcej obnóży pyłkowych niż od rodzin uznanych za zdrowe. W rodzinach bez poławiaczy natomiast nie stwierdzono różnic w produkcyjności pomiędzy pniami zdrowymi a chorymi. Wysunięto więc hipotezę, iż zmuszanie pszczół do intensywniejszego zbioru pyłku przez zastosowanie poławiaczy ogranicza negatywne skutki nosemozy. Analizowano produkcyjność rodzin, od których pozyskiwano obnóża pyłkowe i kontrolnych (bez poławiaczy) w latach 1988-1993. Każdą z grup na podstawie badań pszczół z osypu zimowego w kierunku występowania spor Nosema apis, podzielono na dwie podgrupy: zdrowe i chore. Na podstawie uzyskanych wyników stwierdzono, iż zastosowanie poławiaczy nie ogranicza negatywnych skutków nosemozy. Intensywne pozyskiwanie pyłku obniża produkcję miodu, poprawiając dochodowość pasiek, wyrażoną liczbą kg miodu przeliczeniowego. Rodziny, w których stwierdzono występowanie spor Nosema apis wykazywały tendencję zmniejszenia produkcyjności, niezależnie od posiadania lub braku poławiaczy.
<u>Słowa kluczowe:</u> Nosema apis, pozyskiwanie obnóży pyłkowych, produkcja miodu.
WPROWADZENIE
Nosemoza jest powszechnie występującą na całym świecie chorobą pszczół, wywoływaną przez pierwotniaka Nosema apis. Pierwotniak może przebywać wiele lat w organizmie żywiciela nie powodując typowych objawów chorobowych. Ten stan równowagi może zostać zakłócony warunkami atmosferycznymi lub działalnością pszczelarza (Kostecki, Tomaszewska 1987). W przypadku rozwoju choroby maksymalną liczbę spor stwierdza się w okresie maja. W późniejszym okresie występuje znaczne zmniejszenie się ich liczby w przewodzie pokarmowym i stłumienie choroby. Czynniki te mogą się przyczyniać do tego, że nie ma różnic w produkcyjności pomiędzy rodzinami, u których stwierdza się obecność spor, a uważanymi za zdrowe (Borchert 1974). Nie ustalono dokładnie czynników wywołujących rozwój sporowca w przewodzie pokarmowym pszczół. Jednym z nich jest pyłek, choć doniesienia o jego roli są sprzeczne. Spożywanie przez pszczoły pyłku może być czynnikiem stymulującym rozwój choroby (Steche 1961, Gontarski, Mebs 1964). Dwaj ostatni przypisują to czynnikom niebiałkowym zawartym w pyłku. Ruttner (1956) jest innego
strona 100zdania i stwierdza, że choroba przebiega ostro przy braku dopływu pokarmu białkowego. Zwiększeniu odporności na chorobę sprzyja zasobność gniazda pszczelego w pyłek. Spożywanie pyłku przez pszczoły w pierwszych dniach życia poprawia ich kondycję i zwiększa odporność na chorobę (Bornus i in. 1977). Czynnikami sprzyjającymi zarażeniu sporowcem pszczelim jest dieta bezpyłkowa oraz obciążenie pracami przy wychowie czerwiu (Konopacka i in. 1987). Rozwój choroby warunkuje szereg czynników: warunki klimatyczne, rasa pszczół czy działalność samego pszczelarza. Choroba może mieć przebieg w formie ostrej, której wystąpieniu sprzyjają niekorzystne dla pszczół warunki pogodowe w końcu lata i na jesieni. W profilaktyce ważne jest zaopatrzenie gniazda pszczelego w pokarm białkowy. Niedobór pyłku w rodzinie pszczelej obniża zapasy tłuszczowo-energetyczne u młodych pszczół, co odbija się w późniejszym czasie na odżywianiu rozwijających się larw. Jego obfitość powoduje szybszą regenerację uszkodzonych przez pierwotniaka struktur przewodu pokarmowego.
Rodziny pszczele zaatakowane przez Nosema apis reagują obniżeniem produkcyjności. Wynika to ze zmniejszenia przez zbieraczki częstotliwości lotów o 30%, zbioru miodu o 40%, a także produkcji wosku (Kostecki, Tomaszewska 1987). Najnowsze badania wskazują także na redukcję zbioru pyłku w rodzinach zaatakowanych przez Nosema apis (Anderson, Giacon 1992).
Można przypuszczać, że poławianie pyłku zakłóci równowagę żywiciel-pasożyt. Nie wyjaśniono jednak jednoznacznie wpływu pozyskiwania obnóży na rozwój rodzin. Galimova (1974) stwierdziła, że przy zabraniu 2 kg pyłku od jednej rodziny zwiększa się produkcję miodu o około 24%, ale kosztem kondycji larw. Znaczne osłabienie rodziny pszczelej jest powodowane przez intensywne poławianie pyłku (Gransier 1984). Negatywne skutki nie występują jeżeli jego pozyskiwanie nie przekracza 3 tygodni. Matki nie osłabiają wtedy intensywności czerwienia a produkcja miodu nie jest zmniejszona (Bobrzecki, Wilde 1991).
W celu polepszenia opłacalności produkcji pasiecznej pszczelarze starają się zwiększyć asortyment oferowanych produktów, między innymi o pyłek. Intensyfikacja produkcji pasiecznej może zwiększyć podatność rodzin pszczelich na Nosema apis. W pracy tej próbowano zbadać skutki nosemozy w rodzinach pozyskujących pyłek, w porównaniu z rodzinami kontrolnymi, bez poławiaczy. Obserwacje rodzin z poławiaczami w roku 1989 pozwoliły stwierdzić, iż rodziny chore wyprodukowały więcej miodu i pyłku, niż zdrowe. Podczas gdy w rodzinach bez poławiaczy nie stwierdzono różnic w produkcyjności pomiędzy pniami zdrowymi a chorymi. Przeprowadzone badania miały na celu sprawdzenie hipotezy, iż zmuszanie pszczół do intensywniejszego zbioru pyłku przez zastosowanie poławiaczy ogranicza negatywne skutki nosemozy.
strona 101METODYKA
Doświadczenie przeprowadzono w pasiece Zakładu Pszczelnictwa, w latach 1988-1993. Rodziny pszczele utrzymywano w ulach wielokorpusowych, a pyłek pozyskiwano przy pomocy poławiaczy powałkowych (Bobrzecki i in. 1989). Na wiosnę każdego roku badano rodzinom osypy zimowe na obecność spor Nosema apis. Do badania mikroskopowego przeznaczano odwłoki robotnic z próbek o liczbie 50 pszczół postępując w dalszym ciągu wg metodyki opisanej przez Hartwig (1974). W ten sposób wydzielono w obrębie grupy z poławiaczami i kontrolnej, bez poławiaczy dwie podgrupy: posiadające spory – chore, i wolne od spor – uważane za zdrowe. Do tej ostatniej podgrupy zaliczano rodziny, u których w preparatach mikroskopowych nie stwierdzano w ogóle spor Nosema apis. W każdym roku określano produkcyjność rodzin na podstawie ilości pozyskanego pyłku i odwirowanego miodu oraz miodu przeliczeniowego. Aby porównać obie produkcje pyłek przeliczano na miód stosując przelicznik wartościowy 4:1. Ocenę istotności różnic dokonano za pomocą analizy wariancji (ANOVA) i wielokrotnego testu rozstępu, posługując się przedziałem najmniejszych istotnych różnic (LSD). Wielkości różniące się pomiędzy sobą istotnie na poziomie 0.05 oznaczono w tabelach różnymi małymi literami.
WYNIKI I DYSKUSJA
Analizując wyniki produkcji rodzin w poszczególnych latach, tylko w 1989 roku zaobserwowano, iż rodziny bez poławiaczy wyprodukowały istotnie więcej miodu ogółem niż te, od których odbierano pyłek (ryc. 1). W omawianym roku w obrębie grupy bez poławiaczy, pomiędzy podgrupami (zdrowe – chore) nie stwierdzono różnic w produkcyjności miodu. W obrębie grupy z poławiaczami stwierdzono natomiast, że rodziny chore wyprodukowały istotnie więcej miodu ogółem (19,1 kg), w porównaniu z rodzinami zdrowymi (14,3 kg). Podobnie wyprodukowały istotnie więcej pyłku – od rodzin chorych odebrano 4,2 kg obnóży, a od zdrowych 2,5 kg (ryc. 2). We wszystkich pozostałych latach badań nie zaobserwowano powyższych zależności. W każdym roku badań wykazano, że istotnie więcej miodu wyprodukowały rodziny bez poławiaczy, w porównaniu z rodzinami, od których odbierano obnóża pyłkowe (tab. 1). Stwierdzono więc negatywny wpływ pozyskiwania pyłku w ilości około 4 kg na produkcję miodu. Łącznie w ciągu 5 lat obserwacji stwierdzono tendencję większej produkcji miodu w rodzinach zdrowych. Tendencji tej nie udało się potwierdzić statystycznie, najprawdopodobniej ze względu na duże zróżnicowanie tej produkcji w obrębie grup.
strona 102
Statystyczne potwierdzenie tej zależności uzyskano jedynie przy produkcji pyłku, gdyż od rodzin zdrowych pozyskano o 1,1 kg więcej obnóży niż od rodzin chorych (3,7 kg). Jest to zgodne z badaniami Andersona i Giacona (1992), którzy stwierdzili zredukowanie zbierania obnóży pyłkowych w rodzinach zainfekowanych Nosema apis. Wydaje się więc, że na podstawie uzyskanych wyników można stwierdzić, iż zmuszanie pszczół do intensywniejszego zbioru pyłku przez zastosowanie poławiaczy nie ogranicza negatywnych dla wyników ekonomicznych pasieki, skutków wystąpienia w niej nosemozy.
Trudno wyjaśnić dlaczego rodziny chore w 1989 roku zareagowały zwiększeniem produkcyjności, a więc inaczej niż w pozostałych latach. Być może, jedną z przyczyn była duża liczba rodzin, u których stwierdzono spory Nosema apis (23 szt., przy 9 uznanych za zdrowe). Podczas gdy za wszystkie lata łącznie rodzin zdrowych (122 szt.) było więcej niż chorych (85 szt.).
strona 103
Tabela 1 Produkcja miodu, pyłku i miodu przeliczeniowego w latach 1988 i w 1990-1993 (w kg) Production of honey, pollen and calculated honey in 1988 and 1990-1993 (in kg)
| Grupa / Group | Miód / Honey | Pyłek / Pollen | Miód przeliczeniowy / Calculated honey |
|---|---|---|---|
| NP | 8,7 a | 3,7 a | 23,4 a |
| ZP | 13,4 b | 4,8 b | 32,7 b |
| NK | 18,4 bc | – | 18,4 a |
| ZK | 22,8 c | – | 22,8 a |
Objaśnienia – explanation: NP – rodziny ze sporami Nosema apis i z poławiaczami pyłku honey bee colonies with Nosema apis and pollen traps ZP – rodziny zdrowe z poławiaczami pyłku healthy honey bee colonies with pollen traps NK – rodziny kontrolne ze sporami Nosema apis bez poławiaczy pyłku control honey bee colonies with Nosema apis without pollen traps ZK – rodziny kontrolne zdrowe bez poławiaczy pyłku healthy control honey bee colonies without pollen traps
strona 104Najprawdopodobniej także stwierdzenie spor Nosema apis, w preparacie wykonanym z 50 pszczół, pochodzących z osypu zimowego nie zawsze musi być równoznaczne z chorobą, szczególnie wówczas, gdy osypy pochodzą z pierwszej połowy zimy (Hartwig, Topolska 1994). Za takim rozumowaniem przemawiają wyniki badań Malona i in. (1993), którzy sugerują wprowadzanie wizualnego testu diagnozującego występowanie Nosema apis w rodzinach.
Analizując łącznie produkcję miodu i pyłku stwierdzono, iż największą produkcyjność miały rodziny zdrowe z poławiaczami (32,7 kg). Wartość ta była istotnie większa od tej, którą uzyskały rodziny chore z poławiaczami (23,4 kg) i rodziny bez poławiaczy, zarówno zdrowe (22,8 kg), jak i chore (18,4 kg). Produkcyjność pozostałych podgrup nie była zróżnicowana istotnie. Wyniki te są zgodne z badaniami Bobrzeckiego i Wilde (1991), Pidka (1988) oraz Wilde (1991) i potwierdzają przydatność pozyskiwania obnóży pyłkowych na wzrost dochodowości pasiek, wyrażanej liczbą kg miodu przeliczeniowego.
WNIOSKI
Na podstawie przeprowadzonego doświadczenia można stwierdzić, iż intensywne pozyskiwanie pyłku obniża produkcję miodu, poprawiając jednak dochodowość pasiek, wyrażoną liczbą kg miodu przeliczeniowego. Rodziny, w których stwierdzono występowanie spor Nosema apis, niezależnie od posiadania lub braku poławiaczy, wykazują tendencję zmniejszenia produkcyjności.
LITERATURA
Anderson D.L., Giacon H. (1992) – Reduced pollen collection by honey bee (Hymenoptera: Apidae) colonies infected with Nosema apis and sackbrood virus. J.econ.Ent., 85: 47-51.
Bobrzecki J., Łutowicz Z., Wilde J. (1989) – Udoskonalony powałkowy poławiacz pyłku. Pszczelarstwo, 40(3):16-18.
Bobrzecki J., Wilde J. (1991) – Wpływ pozyskiwania trzema rodzajami poławiaczy pyłku na rozwój i produkcyjność rodzin pszczelich. Pszczeln.Zesz.Nauk., 35:19-27.
Borchert A. (1974) – Schädigungen der Bienenzucht durch Krankheiten, Vergiftungen und Schädlinge der Honigbiene. S.Hierzel Verlag, Leipzig.
Bornus L., Muszyńska J., Konopacka Z. (1977) – Zależność między kondycją pszczół robotnic a chorobą zarodnikowcową (Nosema apis Zander). Pszczeln.Zesz.Nauk., 21:129-143.
Galimova K.M. (1974) – Pylcelovitel i razvitie licinok roboćich pćel. Pćelovodstvo, 51(8): 22-23.
Gontarski H., Mebs D. (1964) – Eiweissfütterung und Nosemaentwicklung. Z.f. Bienenforsch., 7(3):53-62.
strona 105Gransier K. (1984) – Die Auswirkungen permanenten Pollenfallengebrauchts auf Bienenvölker der Rasse Apis mellifica carnica. Apidologie, 15(3):265-266.
Hartwig A. (1974) – Ujednolicona metoda badania pszczół w kierunku choroby zarodnikowcowej. Med. Wet., 20:71.
Hartwig A., Topolska G. (1994) – Przydatność rutynowych badań pszczół z osypu zimowego. II polsko-niemieckie Sympozjum „Ku lepszej pszczole”. Ronnenburg 19-23.09.1994 rok. Streszczenia referatów: 36.
Konopacka Z., Muszyńska J., Hartwig A. (1987) – Wpływ intensywności wychowu czerwiu i kondycji pszczół robotnic na ich podatność na zarażenie sporowcem pszczelim (Nosema apis Zander). Pszczeln.Zesz.Nauk., 31:263-276.
Kostecki R., Tomaszewska B. (1987) – Choroby i szkodniki pszczół. PWRiL. Warszawa.
Malone L.A., McIvor C.A., Giacon H.A. (1993) – A visual test for Nosema apis infections in honey bees. J.apic.Res., 32(3/4):143-146.
Pidek A. (1988) – Wpływ pozyskiwania pyłku na rozwój i produkcyjność rodzin pszczelich oraz efkty ekonomiczne pasiek. Pszczeln.Zesz.Nauk., 32:197-213.
Ruttner F. (1956) – Nosemaseuche und Stoffwechsel bei der Honigbiene. Anz.Schädlingsk., 29(1):9.
Steche W. (1961) – Eiweisshaushalt des Bienenvolkes und die Nosematose der Honigbiene. Z.f.Bienenforsch., 5(6):145-176.
Wilde J. (1991) – Einfluß der Einsatzdauer einer Pollenfalle auf die Pollenernte und Entwicklung von Bienenvölker. Apidologie, 22(4):432-433.
NOSEMA IN HONEY BEE COLONIES AND POLLEN TRAPPING
J. Wilde, J. Bratkowski
Summary
Trapping the pollen in 1989 it was observed that the bee colonies with pollen traps and Nosema apis spores in the winter fall-down produced more honey both in the second honey harvest, total honey and pollen. Than the colonies considered to be heathy. In the colonies without pollen traps no difference in productivity was observed between healthy and infected colonies. So a hypothesis was suggested that making the bees collect pollen more intensively through the use of traps restricts negative effects of nosema. Productivity of colonies from which pollen was obtained and of control colonies (without traps) was analyzed in 1988-1993. Centrifugated honey, obtained pollen and calculated honey were evaluated. On the basis of bee research for the spore occurence, each group was divided into two subgroups, namely healthy and infected. Definitely more honey was produced by the colonies without traps compared to the colonies from which pollen was trapped. Trapping four kilos of pollen influenced negatively honey production. Much more pollen was obtained from healthy colonies (4.2 kgs) compared to infected colonies (3.9 kgs). Analyzing the joint production of honey and pollen it was concluded that the largest productivity was obtained from healthy colonies with traps (32.3 kgs). This value is significantly larger than the one obtained from colonies without traps, both infected (21.4 kgs) and healthy (24.1 kgs). On the basis of these results it was concluded that using traps does not limit negative results of the infection. Intensive pollen trapping decreases honey production, improving the profitability of apiaries, expressed as kilos of calculated honey. The colonies where Nosema apis spores were detected tended to have decreased productivity, independent on pollen trapping.
<u>Keywords:</u> Nosema apis, pollen trapping, honey production.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 99, streszczenie: „zaobserowano” → zaobserwowano
- s. 102–103, ryc. 1 i 2, 3×: „health honey” → healthy honey
- s. 105, piśmiennictwo: „Pollenfallengebrauchts” → Pollenfallengebrauchs
- s. 105, piśmiennictwo: „efkty” → efekty
- s. 105, piśmiennictwo: „von Bienenvölker” → von Bienenvölkern
- s. 105, streszczenie: „heathy” → healthy
- s. 105, streszczenie: „occurence” → occurrence
