WPŁYW INTENSYWNOŚCI WYCHOWU CZERWIU I KONDYCJI FIZYCZNEJ PSZCZÓŁ ROBOTNIC NA ICH PODATNOŚĆ NA ZARAŻENIE SPOROWCEM PSZCZELIM (NOSEMA APIS ZENDER)

tekst: Zofia Konopacka, Janina Muszyńska, Aleksandra Hartwig

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXI, 1987 — Z. Konopacka, J. Muszyńska, A. Hartwig

strona 263

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXXI 1987

Z. Konopacka, J. Muszyńska, A. Hartwig

Oddział Pszczelnictwa ISK

WPROWADZENIE

Spożywanie dostatecznych ilości pyłku przez młode robotnice pszczoły miodnej jest niezbędne dla rozwoju ich organizmu, między innymi dla przyrostu świeżej i suchej masy ciała, zawartości w nim azotu i tłuszczu, rozwoju gruczołów gardzielowych i woskowych oraz ciała tłuszczowego. Rozwój ten umożliwia robotnicom wykonanie różnorodnych prac w rodzinie oraz wpływa dodatnio no długość ich życia (Maurizio—1954, 1968; Goetze i Bessling—1953; Hirschfelder—1964).

Sporowiec pszczeli (Nosema apis) wywołuje natomiast w organizmie pszczół różnorodne niekorzystne zmiany narastające w miarę postępu choroby. Według Lotmar (1940) przyrost zawartości azotu w ciele chorych pszczół w 14 dni od początku inwazji jest znacznie mniejszy niż przyrost azotu w ciele pszczół zdrowych. W badaniach Żerebkina (1968) w pierwszym okresie choroby zawartość azotu u pszczół zarażonych sporowcem pszczelim była większa niż u pszczół zdrowych, a dopiero po 14 dniach od inwazji nastąpiło odwrócenie tego stosunku.

Gruczoły gardzielowe pszczół chorych na nosemozę są słabiej rozwinięte i wydzielają mniej mleczka niż gruczoły pszczół zdrowych (Hassanein — 1952; Gray — 1968; Żerebkin — 1968; Wang i Moeller — 1969). Według Potejkiny (1960) różnice w stopniu rozwoju gruczołów gardzielowych i ciała tłuszczowego u pszczół chorych i zdrowych zwiększają się z wiekiem robotnic.

strona 264

Zmiany w organizmie chorych pszczół wpływają w znacznym stopniu na wykonywane przez nie prace. Według Hassaneina (1953) inwazja Nosema apis redukuje lub uniemożliwia pszczołom karmienie czerwiu i powoduje wcześniejsze przechodzenie do funkcji zbieraczek. Potwierdziły to badania Wanga i Moellera (1970), którzy ponadto wskazali, że chore pszczoły są znacznie mniej liczne w świcie matki, a robotnice silnie zarażone w ogóle nie wchodzą w skład świty.

Pszczoły, które uległy inwazji Nosema apis, żyją krócej niż zdrowe (Hassanein— 1953; Au-1967; Moffet i Lawson — 1975). Podobne zjawisko obserwował Hirschfelder (1964) i stwierdził przy tym, że różnica w długości życia pszczół chorych i zdrowych jest znacznie mniejsza, niż różnica między pszczołami nie spożywającymi pyłku, a tymi, które odżywiały się pyłkiem. Również Bornus, Muszyńska i Konopacka (1977) stwierdzili większe różnice w wartościach cech fizykochemicznych i anatomicznych między pszczołami karmionymi w pierwszych dniach życia pyłkiem a pszczołami nie spożywającymi pyłku niż między pszczołami chorymi na nosemozę a zdrowymi.

Za jeden z czynników wpływających na zarażenie pszczół i intensywny rozwój sporowca pszczelego w ich przewodzie pokarmowym oraz w całej rodzinie uważa się spożywanie pyłku przez pszczoły. Poglądy na ten temat nie są jednak zgodne. Steche (1961) uważa, że intensywne spożywanie przez pszczoły pyłku jest czynnikiem sprzyjającym rozwojowi choroby sporowcowej. Gontarski i Mebs (1964) wykazali że Nosema apis w przewodzie pokarmowym pszczół karmionych pyłkiem po zarażeniu rozwija się intensywniej niż u pszczół karmionych tylko pokarmem węglowodanowym. Również pszczoły karmione pyłkiem przed zarażeniem miały w ich badaniach więcej zarodników Nosema apis niż pszczoły z diety bez pyłku. Karmienie pszczół kazeiną i aminokwasami nie miało większego wpływu na rozwój choroby, stąd autorzy wyciągają wniosek, że na rozwój sporowca mogą wpływać substancje pyłku inne niż białko. Hirschfelder (1964) stwierdził obecność tylko nielicznych zarodników Nosema apis w przewodzie pokarmowym pszczół, które przed inokulacją nie spożywały pyłku, podczas gdy inwazja u pszczół karmionych pyłkiem była znacznie silniejsza i tym większa, im dłużej przebywały one na diecie pyłkowej Peroutka (1975) stwierdził najwięcej spor nosemy u pszczół karmionych pyłkiem iwy, podczas gdy pyłek rzepaku i substancje zastępcze pyłku powodowały znacznie mniej intensywny rozwój sporowca. Według Ruttnera (1956) natomiast przebieg choroby sporowcowej w rodzinie zależy w dużej mierze od zapasów pokarmu białkowego i jest ostrzejszy przy braku pyłku w gnieździe. W naszych wcześniejszych badaniach (Bornus, Muszyńska, Konopacka — 1977) stwierdziliśmy, że spożywanie pyłku i uzyskana dzięki temu lepsza kondycja pszczół zmniejszała ich podatność na nosemozę (mniejszy procent osobników zarażonych). Te osobniki

strona 265

jednak, które uległy inwazji, miały więcej zarodników w przewodach pokarmowych.

Niektóre dane wskazują na to, że drugim czynnikiem mającym wpływ na rozwój choroby sporowcowej w rodzinie pszczelej jest wychów czerwiu. Potejkina (1960) stwierdziła, że chore na nosemozę pszczoły nie karmiące czerwiu żyły dwa razy dłużej niż karmiące czerw i około półtora razy dłużej niż pszczoły zdrowe, karmiące czerw. Gray (1968) nie znalazł jednak korelacji między wychowem czerwiu a rozwojem choroby, stwierdził natomiast, że nasilenie choroby rośnie gwałtownie u robotnic wraz ze wzrostem ich działalności wydzielniczej oraz że rozwój Nosema apis jest skorelowany z ilością przyswajanego przez nie białka.

Celem naszej pracy było zbadanie wpływu obu czynników: zróżnicowania kondycji pszczół uzależnionego od zawartości pyłku w ich pokarmie w pierwszych dniach życia oraz obciążenia robotnic pracą przy wychowie czerwiu.

MATERIAŁ I METODY

Badania prowadzono w latach 1976—1978 w małych rodzinach złożonych z około 4,5 do 7 tysięcy pszczół zasiedlających gniazda składające się z 3—5 ramek o wymiarach 20×27 cm. Każda rodzina otrzymała po około 300 pszczół 7-dniowych o zróżnicowanej kondycji fizycznej. Pszczoły te od dnia wygryzienia się z komórek przetrzymywano w klateczkach w termostacie. Część ich otrzymywała wyłącznie roztwór cukru (dieta bezpyłkowa), druga zaś część dodatkowo pyłek ad libitum (dieta pyłkowa). Każdą grupę pszczół poznakowano innym kolorem. Do każdej rodziny dodawano zarówno pszczoły z diety z pyłkiem jak i bez pyłku, a więc pszczoły o lepszej i gorszej kondycji. Równocześnie z dodawaniem do rodzin znakowanych pszczół wszystkie pszczoły i plastry spryskiwano zawiesiną spor Nosema apis w syropie cukrowym, przy czym na 1 rodzinę przypadało w 1976 r. 9 milionów zarodników, w 1977 r. 89 milionów, a w 1978 r. 15 milionów.

W 1976 r. znakowane pszczoły dawano do rodzin 17 września, w 1977 r. 12 lipca, a w 1978 r. 21 lipca. W pierwszych 2 latach badań znakowane pszczoły wyszukiwano i zabierano z rodzin po 14 dniach od zarażenia, a w ostatnim roku po 6 dniach. Część tych pszczół przeznaczono do badań fizykochemicznych i anatomicznych (metody opisane przez Konopacką i wsp. — 1974), drugą zaś część do wykonywanych za pomocą hemacytometru badań nad liczbą spor Nosema apis w przewodach pokarmowych Poza tym w latach 1977 i 1978 z 10 pszczół z każdej rodziny wypreparowano przewody pokarmowe, utrwalano je w zmodyfikowanym płynie Carnoy’a, a następnie wykonywano badania histologiczne techniką skrawków parafinowych, barwionych według metody Bracheta.

strona 266

W ciągu 3 lat badań wpuszczono do rodzin 18 399 znakowanych pszczół, a badania prowadzono na około 5000 osobników.

Rodziny, do których dodawano znakowane pszczoły wychowywały pewne ilości czerwiu, w którego karmieniu znakowane robotnice mogły brać udział. Mogły również spożywać pyłek i pierzgę, niezależnie od tego, jaki pokarm otrzymywały w termostacie przed poddaniem ich do rodzin. Ilość czerwiu otwartego w rodzinach określano przez pomiar w przeddzień poddawania znakowanych pszczół oraz w dniu zabierania ich lub w następnym. Liczbę pszczół w rodzinach określano przyjmując, że na 1 obsiadanym plastrze znajduje się ich 1500. Na podstawie tych danych obliczano proporcję pszczół do larw (tab. 1).

Tabela 1 Przeciętna liczba pszczół robotnic na 1 larwę w rodzinach doświadczalnych Average number of worker bees per 1 larvae in the colonies

Rok / Year Grupa rodzin / colonies with: Mało czerwiu / Little amount of unsealed brood: liczba rodzin / No of colonies Grupa rodzin / colonies with: Mało czerwiu / Little amount of unsealed brood: proporcja pszczół do larw / Ratio of workers to larvae Grupa rodzin / colonies with: Dużo czerwiu otwartego / Large amount of unsealed brood: liczba rodzin / No of colonies Grupa rodzin / colonies with: Dużo czerwiu otwartego / Large amount of unsealed brood: Proporcja pszczół do larw / Ratio of workers to larvae
1976 10 5,50 — —
1977 6 4,07 6 2,26
1978 8 7,43 8 1,00

W 1976 r. ilość czerwiu w rodzinach nie była duża i zróżnicowana. W 1977 r. rodziny tworzyły 3 grupy. Jedna z nich miała mało czerwiu do karmienia, druga zaś dużo. Trzecią grupę tworzyły rodziny, które wcześniej straciły matki, miały więc niewiele lub nie miały wcale czerwiu do karmienia, a pszczoły tych rodzin znajdowały się w stanie stresu spowodowanego brakiem matki.

W 1978 r. utworzono 2 grupy rodzin bardziej różniących się proporcją pszczół do czerwiu. Uzyskano to przez przeniesienie znacznej ilości czerwiu otwartego z pierwszej grupy rodzin do drugiej w przeddzień dodawania do nich znakowanych pszczół.

Wyniki badań opracowano statystycznie metodą analizy wariancji — bez transformacji dla cech fizykochemicznych i anatomicznych oraz przy użyciu transformacji logarytmicznej dla liczby zarodników w przewodach pokarmowych pszczół i transformacji Blissa dla procentu porażonych pszczół. Porównania średnich dokonano przy poziomie istotności 5%.

strona 267

WYNIKI

Liczba znakowanych pszczół odzyskanych po 6 lub 14 dniach przebywania w rodzinach była niewielka, a przy tym odzyskano znacznie mniejszy procent pszczół z diety bezbiałkowej (tab. 2). Zauważono też, że pszczoły z diety białkowej były znacznie gorzej przyjmowane do rodzin, gdyż w ciągu 2 pierwszych dni po poddaniu rodziny wyrzucały ich więcej niż pszczół z diety z pyłkiem. Dokładnej liczby wyrzucanych pszczół nie można było ustalić ze względu na szybkie wynoszenie ich sprzed uli przez mrówki. Niewątpliwie jednak na stosunkowo małą liczbę odzyskanych pszczół miała również wpływ ich mniejsza długowieczność.

Tabela 2 Procent robotnic znakowanych, odnalezionych po 6 lub 14 dniach od poddania do rodzin Percentage of marked worker bees found 6 or 14 days after giving them to the colonies

Dieta / Diet 1976: Liczba pszczół / No of bees: poddanych / added 1976: Liczba pszczół / No of bees: odnalezionych / found 1976: % pszczół odnalezionych / % found 1977: Liczba pszczół / No of bees: poddanych / added 1977: Liczba pszczół / No of bees: odnalezionych / found 1977: % pszczół odnalezionych / % found 1978: Liczba pszczół / No of bees: poddanych / added 1978: Liczba pszczół / No of bees: odnalezionych / found 1978: % pszczół odnalezionych / % found Razem / Total: Liczba pszczół / No of bees: poddanych / added Razem / Total: Liczba pszczół / No of bees: odnalezionych / found Razem / Total: % pszczół odnalezionych / % found
z pyłkiem / with pollen 994 653 66 5028 1954 39 2848 983 35 8887 3590 40
bez pyłku / without pollen 1204 344 27 5015 930 19 3153 603 19 9371 1877 20
ogółem / total 2198 997 45 10043 2844 29 6001 1486 25 18241 5467 30

Z niektórych rodzin odzyskano tak mało pszczół, że nie wystarczyło ich do przeprowadzenia wszystkich badań. Wpłynęło to na zmniejszenie liczby powtórzeń w każdej z badanych cech.

Procentowy udział pszczół zarażonych przez*Nosema apis* był w poszczególnych latach odmienny. Z dwóch lat, w których pszczoły zabierano po 14 dniach od zarażenia, rok 1977 charakteryzował się bardzo silną inwazją, znacznie silniejszą niż rok 1976 (tab. 3). Różnice między tymi dwoma la-

strona 268

Tabela 3 Pro cent pszczół zarażonych przez Nosema apis w zależności od rodzaju pokarmu w pierwszych dniach życia i obciążenia pracą przy wychowie czerwiu Percentage of bees infected by Nosema apis depending on the food quality during first days of bees lives and on the intensity of feeding brood

Dieta / Diet 1976: 14 dni po inokulacji / 14 days after inokulation: rodziny z liczbą larw / colonies with small number of larvae 1977: 14 dni po inokulacji / 14 days after inokulation: rodziny z małą liczbą larw / colonies with small number of larvae 1977: 14 dni po inokulacji / 14 days after inokulation: rodziny z dużą liczbą larw / colonies with large number of larvae 1977: 14 dni po inokulacji / 14 days after inokulation: rodziny bez larw i bez matki / queenless colonies without larvae 1978: 6 dni po inokulacji / 6 days after inokulation: rodziny z małą liczbą larw / colonies with small number of larvae 1978: 6 dni po inokulacji / 6 days after inokulation: rodziny z dużą liczbą larw / colonies with large number of larvae
z pyłkiem / with pollen 13,9 a 85,1 a 92,4 93,6 41,7 a 63,6 b
bez pyłku / without pollen 20,3 b 98,3 b 98,3 100,0 56,8 b 61,4 b
średnio / average 17,1 91,7 95,4 96,8 49,3 a 62,5 b

tami mogą wynikać z późnego teminu badań w roku 1976 (koniec września) oraz z różnicy w liczbie zarodników w inokulatach, znacznie mniejszej w 1976 r.

Zarażenie ogromnej większości pszczół w 1977 r. spowodowało, że różnice między grupami rodzin były bardzo małe (tab. 3), a wpływ diety pyłkowej nie zaznaczył się w rodzinach z dużą liczbą larw do karmienia oraz w rodzinach, które straciły matki. W rodzinach z małą ilością czerwiu do karmienia we wszystkich trzech latach badań wystąpiły istotne różnice między procentem zarażonych pszczół z diety pyłkowej i bezpyłkowej (tab. 3). Nie wystąpiły one w 1978 r. między pszczołami z obu diet przebywającymi w rodzinach ze znacznie zwiększoną liczbą larw. Średnie dla obu grup rodzin w tym roku wykazują, że pszczoły z rodzin o małej liczbie barw były zarażone w mniejszym procencie niż pszczoły z rodzin o dużej ilości czerwiu do karmienia (niezależnie od diety, jaką otrzymywały w pierwszych dniach życia). Należy przy tym podkreślić, że w 1978 r. procent zarażonych osobników był najmniejszy wśród pszczół, które w pierwszych

strona 269

dniach życia otrzymywały pyłek, a potem przebywały w rodzinach z małą ilością czerwiu do karmienia. Pszczoły z diety bezpyłkowej z tych samych rodzin były znacznie podatniejsze na zarażenie. Również podatniejsze na zarażenie sporowcem pszczelim były pszczoły z obu rodzajów diety w rodzinach ze znacznie zwiększoną liczbą larw.

Średnia liczba zarodników w przewodzie pokarmowym pszczół różniła się w poszczególnych latach i była najmniejsza w roku 1978. Przyczyną tego był różnie długi okres upływający od zarażenia do zabrania pszczół z rodzin i uśmiercenia ich w celu wykonania badań. W latach 1976 i 1977 wynosił on 14 dni, a w roku 1978 — 6 dni. Nie bez znaczenia były też różnice w stężeniu spor nosemy w inokulacie.

Pewne różnice w liczbie zarodników wystąpiły między pszczołami z obu diet przebywającymi w rodzinach z małą liczbą larw w 1976 i 1978 r., nie zostały one jednak udowodnione matematycznie (tab. 4). W 1978 r. u pszczół

Tabela 4 Średnia liczba zarodników na 1 pszczołę zarażoną w zależności od rodzaju pokarmu w pierwszych dniach życia pszczół i obciążenia ich pracą przy wychowie czarwiu (miliony) Average number of nosema spores per 1 bee infected, depending on the food quality during first days of bees lives and on the intensity of feeding brood (millions)

Dieta / Diet 1976: 14 dni po inokulcji / 14 days after inokulation: rodziny z małą liczbą larw / colonies with small number of larvae 1977: 14 dni po inokulacji / 14 days after inokulation: rodziny z małą liczbą larw / colonies with small number of larvae 1977: 14 dni po inokulacji / 14 days after inokulation: rodziny z dużą liczbą larw / colonies with large number of larvae 1977: 14 dni po inokulacji / 14 days after inokulation: rodziny bez larw i bez matek / queenless colonies without larvae 1978: 6 dni po inokulacji / 6 days after inokulation: rodziny z małą liczbą larw / colonies with small number of larvae 1978: 6 dni po inokulacji / 6 days after inokulation: rodziny z dużą liczbą larw / colonies with large number of larvae
z pyłkiem / with pollen 10,517 14,547 8,775 11,392 1,036 a 1,489 b
bez pyłku / without pollen 7,261 16,821 12,042 10,535 0,810 a 1,831 b
średnio / average 8,630 15,684 10,409 10,964 0,923 a 1,660 b

Różne litery obok liczb oznaczają wartości różniące się istotnie Means followed by different letters are significantly different

strona 270

z rodzin silnie obciążonych wychowem czerwiu stwierdzono istotnie większą liczbę zarodników niż u pszczół z rodzin z małą liczbą larw. W roku 1977 nie stwierdzono istotnych różnic w liczbie zarodników ani między pszczołami z różnych diet ani między grupami rodzin.

Tabela 5 Fizykochemiczne cechy pszczół karmionych przez pierwszych 6 dni życia pokarmem z pyłkiem (A) i bez pyłku (B) — rok 1976 Values of physicochemical features of bees fed during first 6 days of their lives with the diet with pollen (A) and without pollen (B) — 1976

Charakterystyka badanych pszczół / Characteristic of examined bees Świeża masa mg / Fresh matter mg: A Świeża masa mg / Fresh matter mg: B Sucha masa mg / Dry matter mg: A Sucha masa mg / Dry matter mg: B Tłuszcz surowy mg / Crude fat mg: A Tłuszcz surowy mg / Crude fat mg: B % suchej masy w świeżej / % dry matter in fresh matter: A % suchej masy w świeżej / % dry matter in fresh matter: B
7 — dniowe przed zarażeniem / 7 days old before inoculation 76,0 b 71,7 a 31,1 b 22,3 a 5,2 b 3,5 a 40,0 b 31,0 a
21 — dniowe 14 dni po zarażeniu / 21 days old 14 days after incoulation 90,8 94,2 31,6 31,6 7,4 7,5 34,7 33,2

Różne litery obok liczb oznaczają wartości różniące się istotnie przy α = 0,05 Means followed by different letters are significantly different at α = 0,05

Badania fizykochemiczne przeprowadzone w 1976 r. po 6 dniach pobytu pszczół w klateczkach na zróżnicowanej diecie wykazały, że pszczoły z diety pyłkowej miały większą świeżą i suchą masę oraz większą zawartość tłuszczu surowego, a także większy procent suchej masy (tab. 5). Zróżnicowanie pokarmu w pierwszych dniach życia pszczół robotnic wpłynęło na zróżnicowanie ich kondycji fizycznej. Kondycja ta była lepsza u pszczół spożywających pyłek. W 14 dni po zarażeniu, w czasie których pszczoły z obu diet mogły dowolnie korzystać z zapasów pyłku w gniazdach nie stwierdzono takich różnic, ale wartość badanych cech wzrosła wyraźnie, niezależnie od rodzaju pokarmu, jaki pszczoły otrzymywały w pierwszych dniach życia (tab. 5). Oznacza to, że nie tylko pszczoły z diety pyłkowej ale również pszczoły z diety bezpyłkowej w czasie pobytu w rodzinach spożywały pyłek i to wpłynęło dodatnio na ich kondycję.

W następnych latach badań analizy fizykochemiczne i anatomiczne wykonywano tylko po okresie pobytu znakowanych pszczół w rodzinach. W latach tych w większości cech nie stwierdzono wpływu różnego obciążenia pszczół pracą przy wychowie czerwiu ani wpływu zróżnicowanej wcześniej diety. W 1977 r. istotne różnice wystąpiły jedynie w stopniu rozwoju gruczołów gardzielowych (większy u pszczół z rodzin z dużą ilością

strona 271

Tabela 6 Fizykochemiczne i anatomiczne cechy pszczół karmionych przez pierwszych 6 dni życia pokarmem z pyłkiem (A) i bez pyłku (B) a później przebywających w rodzinach o różnej ilości czerwiu Values of physicochemical and anatomical features of bees fed during first 6 days of their lives the diet with pollen (A) or without pollen (B) and later introduced to colonies with different amount of unsealed brood

Rok i wiek badanych pszczół / Year and age of examined bees Charakterystyka badanych rodzin / Characteristic of bee colonies Świeża masa / Fresh matter mg: A Świeża masa / Fresh matter mg: B Sucha masa / Dry matter mg: A Sucha masa / Dry matter mg: B Tłuszcz surowy / Crude fat mg: A Tłuszcz surowy / Crude fat mg: B Stopień rozwoju / Development of: gruczołów gardz. / hypopharyngeal glands: A Stopień rozwoju / Development of: gruczołów gardz. / hypopharyngeal glands: B Stopień rozwoju / Development of: ciała tłuszcz. / fat body: A Stopień rozwoju / Development of: ciała tłuszcz. / fat body: B
1977 pszczoły 21 — dniowe 14 dni po zarażeniu / bees 21 days old, 14 days after inoculation mała ilość czerwiu otwartego / small amount of unsealed brood 84,6 73,0 30,8 27,4 7,1 5,5 2,3 a 2,0 ab 1,9 2,0
duża liość czerwiu otwartego / large amount of unsealed brood 78,4 86,8 27,5 28,8 6,3 6,9 2,5 a 2,4 a 2,3 2,2
bez matki / without queens 88,4 82,5 31,7 26,2 8,7 7,5 2,2 ab 1,8 b 2,1 2,2
1978 pszczoły 14 — dniowe 6 dni po zarażeniu / bees 14 days old, 6 days after inoculation mała ilość czerwiu otwartego / small amount of unsealed brood 102,6 95,3 36,9 33,6 — — 3,3 2,6 3,0 b 2,2 a
duża ilość czerwiu otwartego / large amount of unsealed brood 101,2 94,1 39,4 36,8 — — 3,2 2,7 2,3 2,2

Różne litery obok liczb oznaczają wartości różniące się istotnie Means folowed by different letters are significantly different

strona 272

czerwiu niż u pszczół z rodzin bez matek), a w 1978 r. różnice w rozwoju ciała tłuszczowego (większy u pszczół z diety pyłkowej niż u pszczół z diety bez pyłku).

Badania histologiczne jelit środkowych znakowanych pszczół wykazały, że w obu latach (1977 i 1978) osobniki, które w pierwszych dniach życia nie spożywały pyłku, miały jelita małe, a komórki ich nabłonka były zazwyczaj drobne i zwarte. Natomiast pszczoły z diety pyłkowej miały jelita znacznie większe, a komórki ich nabłonka były w większości przypadków duże.

Najsilniej opanowane przez sporowca pszczelego były komórki nabłonka w części środkowej jelit. Natomiast części wpustowe i części tylne jelit były znacznie słabiej opanowane przez pasożyty. Pomimo silnej inwazji pasożyta nigdy nie zauważono zaatakowania cewek Malpighiego.

Podkreślić należy, że u pszczół z diety bezpyłkowej stopień zniszczenia nabłonka jelita środkowego był znacznie silniejszy niż u pszczół z diety zawierającej pyłek.

W roku 1977, kiedy do badań brano pszczoły 21-dniowe w 14 dni po zarażeniu, inwazja była bardzo silna w obu grupach rodzin, niezależnie od tego, czy miały one mało czy dużo czerwiu do karmienia. Zaznaczył się tylko wpływ diety, gdyż wśród 120 badanych pszczół spożywających pyłek w pierwszych dniach życia u 4 jelita były wolne od pasożyta, podczas gdy jelita wszystkich 108 badanych pszczół z diety bez pyłku zawierały bardzo dużo spor nosemy.

W 1978 r., kiedy do badań brano pszczoły 14-dniowe, w 6 dni po zarażeniu, zaznaczyły się różnice w porażeniu komórek nabłonka między pszczołami przebywającymi w rodzinach z dużą i małą liczbą larw do

Tabela 7 Procentowy udział próbek pszczół o różnym stopniu inwazji — badania histologiczne — rok 1978 Percentage of samples of bees with different intensity of infection — histological examination — 1978

Rodziny / Colonies Dieta / Diet % próbek z inwazją / % of samples with infection: słabą / small % próbek z inwazją / % of samples with infection: średnią / middle % próbek z inwazją / % of samples with infection: silną / strong % próbek z inwazją / % of samples with infection: bardzo silną / very strong
z małą ilością czerwiu otwartego / with small amount of unsealed brood z pyłkiem / with pollen 33,0 50,0 17,0 0
bez pyłku / without pollen 40,0 20,0 20,0 20,0
z dużą ilością czerwiu otwartego / with lagre amount of unsealed brood z pyłkiem / with pollen 0 11,0 44,5 44,5
bez pyłku / without pollen 0 14,5 57,1 28,4
strona 273

karmienia (tab. 7). Wielkość inwazji określano w tym roku, oceniając liczbę jelit zarażonych w próbce oraz wypełnienie komórek nabłonka przez pasożyty i na tej podstawie ustalono 4 stopnie inwazji: słaby, średni, silny i bardzo silny.

W próbkach pszczół z rodzin z małą ilością czerwiu otwartego u ponad 1/3 stwierdzono inwazję słabą, u pozostałych inwazję średnią i silną oraz, w grupie pszczół z diety bez pyłku, również bardzo silną (tab. 7). Wśród pszczół z rodzin bardzo obciążonych wychowem dużych ilości czerwiu słaba inwazja nie wystąpiła wcale, a znaczny procent stanowiły próbki z inwazją silną i bardzo silną. Różnice między pszczołami z diety pyłkowej i bezpyłkowej były w tym roku znacznie mniejsze. Wyniki te zgodne są z wynikami badań nad udziałem pszczół zarażonych w próbach (tab. 3), w których najmniejszy procent osobników zarażonych stwierdzono w grupie pszczół z diety pyłkowej, przebywających w rodzinach z małą ilością czerwiu.

Podsumowując wyniki badań histologicznych stwierdzić należy, że rodzaj pokarmu w pierwszych dniach życia pszczół oraz obciążenie wychowem czerwiu mają wpływ na ich zarażenie chorobą sporowcową.

DYSKUSJA

Stwierdzony w naszych badaniach wpływ odżywiania się pyłkiem przez młode pszczoły na rozwój ich organizmu już wcześniej wykazało wielu autorów. Jednak według Free (1961) gruczoły gardzielowe pszczół karmionych w pierwszych dniach życia wyłącznie syropem cukrowym pozostawały mniej rozwinięte również później, po okresie przebywania tych pszczół w rodzinach pszczelich. Tymczasem w naszych badaniach w większości przypadków ich stopień rozwoju dorównywał później rozwojowi stwierdzonemu u pszczół spożywających pyłek od pierwszych dni życia (tab. 6). Trudno jednak określić, jakie zmiany w organizmie badanych przez nas robotnic 14 lub 21-dniowych należy przypisać rodzajowi pokarmu, a jakie intensywnej pracy w rodzinach. Kresak (1977) stwierdził bowiem, że pszczoły intensywnie wychowujące czerw w chwili podejmowania pracy zbieraczek miały mniejsze gruczoły gardzielowe i ciało tłuszczowe niż pszczoły mniej obciążone wychowem czerwiu.

Pyłek w diecie pszczół przed ich zetknięciem się ze sporami Nosema apis zmniejszał w naszych badaniach podatność pszczół na zarażenie sporowcem pszczelim (tab. 3). Podobnie Rinderer i wsp. (1974) stwierdzili, że dodawanie pyłku do pokarmu larw pszczelich zmniejsza ich podatność na zakażenie przez Bacillus larvae, a Wahl i Ulm (1983) wykazali, że pszczoły karmione w pierwszych dniach życia w pełni wartościowym pyłkiem były mniej wrażliwe na działanie większości pestycydów niż pszczoły otrzymujące w tym samym czasie mało wartościowy pyłek lub jego namiastki.

strona 274

Nasze badania nie potwierdziły wyników Hirschfeldera (1964) oraz Gontarskiego i Mebsa (1964), według których pszczoły nie spożywające pyłku przed zarażeniem miały mniej spor nosemy w przewodach pokarmowych niż pszczoły karmione pyłkiem. Jakkolwiek w naszych badaniach z 1976 i 1978 r. pszczoły z diety bez pyłku przebywające w rodzinach z małą liczbą larw miały mniej spor nosemy, to jednak różnica między nimi a pszczołami z diety pyłkowej nie była duża i nie można na jej podstawie mówić o słabym rozwoju pasożyta u osobników nie odżywiających się pyłkiem przed zarażeniem. W naszych badaniach obie grupy pszczół po zarażeniu mogły odżywiać się pyłkiem i to mogło wpływać na pewne wyrównanie liczby spor nosemy w ich jelitach środkowych. Gontarski i Mebs (1964) stwierdzili bowiem, że pokarm z pyłkiem po inokulacji również sprzyja rozwojowi pasożyta. Pewien wpływ na mniejszą liczbę zarodników u pszczół może mieć stwierdzona przez nas mniejsza długość jelit środkowych tych robotnic, co stwierdziła również Lotmar (1940).

Wyniki naszych badań nie potwierdzają wniosku sformułowanego przez Steche (1961) i Au (1967) jakoby spożywanie pyłku przez pszczoły sprzyjało nasileniu choroby sporowcowej w rodzinach pszczelich. W naszych badaniach spożywanie pyłku pozwalało pszczołom na uzyskanie lepszej kondycji fizycznej (tab. 5 i 6), a nabłonek ich jelita środkowego był mniej zniszczony przez chorobę. Niezależnie więc od liczby zarodników w przewodach pokarmowych pszczoły z diety pyłkowej lepiej znosiły chorobę i zachowywały lepszą kondycję, co miało dodatni wpływ na ich długowieczność.

We wcześniejszej pracy (Bornus i wsp. — 1977) wyraziliśmy pogląd, że analizując wpływ odżywiania pyłkiem na inwazję nosemy należy wyodrębnić 2 zagadnienia. Pierwsze — to mniejsza podatność pszczół na zarażenie, tj. mniejszy procent pszczół chorych, drugie — to liczba spor pasożyta, który w jelitach pszczół odżywiających się pyłkiem może znajdować lepsze warunki do rozwoju. Wyniki prezentowanych tu badań potwierdzają ten pogląd. Lepsze warunki dla rozwoju pasożyta mogą być wywołane nie tyle spożywaniem pyłku, co spowodowaną w ten sposób intensywniejszą aktywnością wydzielniczą, z którą Gray (1968) wiąże silniejszy rozwój sporowca pszczelego. W naszych badaniach pszczoły z rodzin z dużą liczbą larw do karmienia, a więc produkujące dużo mleczka, miały więcej spor nosemy (tab. 4 — rok 1978). Za taką interpretacją zdaje się też przemawiać stwierdzona przez Peroutkę (1975) szczególnie duża liczba spor nosemy u pszczół karmionych pyłkiem iwy, mającym bardzo dużą wartość odżywczą dla pszczół, a więc wpływającym szczególnie silnie na ich aktywność wydzielniczą.

strona 275

WNIOSKI

Spożywanie pyłku przez pszczoły robotnice w pierwszych dniach ich życia wpływa dodatnio na ich kondycję fizyczną i zmniejsza podatność na zarażenie sporowcem pszczelim.

Spożywanie pyłku w okresie młodocianym pozwala zarażonym pszczołom na zachowanie lepszej kondycji i lepszego stanu jelita środkowego niezależnie od liczby obecnych w nim zarodników. W ten sposób można chyba wyjaśnić lepszą długowieczność pszczół chorych, spożywających pyłek w porównaniu z pszczołami cierpiącymi przez jakiś okres głód pyłkowy.

Na podatność robotnic na zarażenie oraz na nasilenie inwazji wpływają zarówno brak pyłku w pokarmie w okresie młodocianym jak i obciążenie pracą przy wychowie czerwiu. Ten ostatni czynnik uwidacznia się przy dużym zróżnicowaniu liczby larw w rodzinach.

LITERATURA

Au H. (1967) — Untersuchungen über die Verbreitung der Sporen von Nosema apis im Bienenvolk. Diss. Berlin

Bornus L., Muszyńska J., Konopacka Z. (1977) — Zależność między kondycją pszczół robotnic a chorobą zarodnikowcową (Nosema apis Zander). Pszczeln. Zesz Nauk. 21 : 129—143

Free J. B. (1961) — Hypopharyngeal gland development and division of labour in honey-bee (Apis mellifera L.) colonies. Proc. R. Ent. Soc. Lond. (A) 36/1—3/ : 5—8

Goetze G., Bessling B. K. (1953) — Die Wirkung verschiedener Fütterung der Honigbiene auf Wachserzeugung und Bautätigkeit. Z. f. Bienenforsch. 4 : 202—209

Gontarski H., Mebs D. (1964) — Eiweissfütterung und Nosemaentwicklung. Z. f. Bienenforsch. 7/3/ : 53—62

Gray F. H. (1968) — Infection of the honeybee, Apis mellifera L. (Insecta, Hymenoptera) by Nosema apis (Protozoa, Cnidospora) and its relation to endocrine function. Fac. Ent. Ohio State Univ. Columbus, Ohio (Ph. D. thesis)

Hassanein M. H. (1952) — The effects of infection with Nosema apis on the pharyngeal salivary glands of worker honey bees. Proc. R. Ent. Soc. Lond. 27 : 22—27

Hassanein M. H. (1953) — The influence of infection with Nosema apis on the activities of the worker honeybee. Ann. appl. Biol. 40/(2)/ : 418—423

Hirschfelder H. (1964) Untersuchungen ueber Pollenernaehrung, Lebenslaenge und Nosemabefall bei der Honigbiene. Documentation Scientifique. Bulletin Apicole No 1.

Konopacka Z., Muszyńska J., Szczepański K. (1975) — Ocena przydatności niektórych cech fizykochemicznych i anatomicznych dla charakterystyki kondycji robotnic pszczoły miodnej. Pszczeln. Zesz. Nauk. 19 : 39—52

Kresák M. (1977) — Effect of honeybee activity on the state of the pharyngeal gland, the fat body, nitrogen compounds and fats, Véd. Pr. Výzk. Ust. Včel.8 : 99—111.

strona 276

Lotmar R. (1940) — Beitrag zur Pathologie des Bienendarmes (Apis mellifera). Landw. Jahrb. d. Schweiz, Bern: 775—804

Maurizio A. (1954) — Pollenernährung und Lebensvorgänge bei der Honigbiene (Apis mellifica L.) Landw. Jahrb. Schweiz. 75 : 34—42

Maurizio A.(1968) — Traité de Biologie de l’abeille I. Biologie et physiologie générales. Paris, Masson Cie.: 129—140

Moffet J. O., Lawson F. A. (1975) — Effects of nosema infection on O2 consumption by honey bees. J. econ. Ent. 68 : 627—629

Peroutka M. (1975) — Vliv bilkovinné potravy na množeni prvoka Nosema apis Z. Vet. Med. 20(6): 373—384.

Potejkina E. A. (1960) — Fizjołogiczeskije sostojanie pczeł oseniu i prodołzitielnost ich żizni pro nozematozie. Pczełowodstwo 37/9/ : 18—19

Rinderer Th. E., Rotenbuhler W. C., Gochnauer Th. A. (1974) — The influence of pollen on suscebility of honey-bees larvae to Bacillus larvae. J. Invert. Pathology 23/3/ : 347—350

Ruttner F. (1956) — Nosemaseuche und Stoffwechsel bei der Honigbiene. Anz. Schädlingsk. 29/1/ : 9

Steche W. (1961) — Die Eiweisshaushalt des Bienenvolkes und die Nosematose der Honigbiene. Z. f. Bienenforsch. 5/6/ : 145—176

Wahl O., Ulm. K. (1983) — Influence of pollen feeding and physiological condition on pesticide sensivity of the honeybee Apis mellifera carnica. Oecologia 59 : 106—128

Wang Der I., Moeller F. E. (1969) — Histological comparison of the development of hypopharyngeal glands in healthy and nosema infected honey bees. — 1541 J. Invertebr. Pathol. 14/2/ : 135—142

Wang Der I., Moeller F. E. (1970) — The division of labor and queen atten dance behavior of nosema infected worker honey bess. J. econ. Ent. 63/5/ : 1539

Żerebkin M. (1968) — Piszczevarenie nozematocznych pczeł. Pczełovodstvo (5) : 43—45

EFFECT OF BROOD REARING INTENSITY AND OF PHYSICAL CONDITION OF WORKER BEES ON THEIR SUSCEPTIBILITY TO NOSEMA APIS INVASION

Z. Konopacka, J. Muszyńska, A. Hartwig

Summary

From 1976 to 1978 newly emerged marked worker bees were kept in an incubator for 6 days. One part of them was fed with sugar solution only, another part supplementary with pollen. Afterwards the bees of both groups were introduced to small colonies with various ratio of bees to larvae (tab. 1). At the same time the whole colonies were sprinkled with suspension of Nosema apis spores in sugar solution. After 14 or 6 days of their sojourn in the colonies the marked bees were taken away and examined on the presence of nosema spores in their alimentary canals.

Bees fed with pollen during first 6 days of their lives showed better body condition, i. e. higher values of body weight and fat content as compared to those workers which were fed diet without pollen (tab. 5). Such differences were not

strona 277

found after 6 or 14 days of their habitation in the colonies (tab. 5 and 6) except the development of fat body in 1978 in the colonies with small amount of unsealed brood. Different diets had also some effect on the percentage of bees infected with Nosema apis (higher within the group of bees fed sugar solution only during first 6 days of their lives and introduced later to the colonies with small number of larvae — tab. 3). The kind of diet had no effect on the average number of Nosema spores in the alimentary canals of bees. In 1978 however, significant differences were found between bees from colonies with small and large number of unsealed brood (tab. 4).

Histological examination of alimentary tracts of bees showed that bees fed sugar solution only (during first days of their lives) had intestines smaller and the degree of their epithelium destruction was larger as compared to the bees fed pollen. In 1978 the percentage of samples with strong and very strong nosema infection was higher in colonies rearing large number of larvae than in those rearing little number of larvae (tab. 7).

The obtained data indicated that both factors: lack of pollen in the food of young worker bees and overwork with brood rearing may effect unfavourably the workers’ body condition and increase their susceptibility to nosema infection.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • tytuł: „ZENDER” → ZANDER
  • s. 263: „dodatnio no” → dodatnio na
  • s. 267: „z diety białkowej były” → z diety bezbiałkowej były
  • s. 267, tab. 2: „2844″ → 2884
  • s. 267: „przezNosema” → przez Nosema
  • s. 268, tab. 3: „Pro cent” → Procent
  • s. 268, tab. 3, główka 6×: „inokulation” → inoculation
  • s. 268, tab. 3, główka: „rodziny z liczbą larw” → rodziny z małą liczbą larw
  • s. 268: „teminu” → terminu
  • s. 268: „liczbie barw” → liczbie larw
  • s. 269, tab. 4: „czarwiu” → czerwiu
  • s. 269, tab. 4, główka: „inokulcji” → inokulacji
  • s. 269, tab. 4, główka 6×: „inokulation” → inoculation
  • s. 270, tab. 5: „incoulation” → inoculation
  • s. 271, tab. 6: „liość” → ilość
  • s. 271, tab. 6: „folowed” → followed
  • s. 272, tab. 7: „lagre” → large
  • s. 276, piśmiennictwo: „Rotenbuhler” → Rothenbuhler
  • s. 276, piśmiennictwo: „suscebility” → susceptibility
  • s. 276, piśmiennictwo: „Die Eiweisshaushalt” → Der Eiweisshaushalt
  • s. 276, piśmiennictwo: „sensivity” → sensitivity
  • s. 276, piśmiennictwo: „atten dance” → attendance
  • s. 276, piśmiennictwo: „honey bess” → honey bees
  • s. 277, streszczenie: „may effect” → may affect

Podobne wpisy